Трайча́сты нерв () — пара чарапных нерваў у чалавека і ў пазваночных жывёл. Назва паходзіць ад яго падзелу на тры асноўных ствала, хоць у некаторых жывёл нерв мае чатыры асноўныя разгалінаванні. Упершыню нерв быў названы так у 1732 годзе. Найтаўсцейшы з усіх чарапных нерваў. Па функцыі — гэта змяшаны нерв, які складаецца з адчувальных (агульных саматасэнсорных) і рухальных (адмысловых вісцэраматорных) нервовых валокнаў. Адчувальнай інервацыяй забяспечвае скуру аддзела твару, слізістыя абалонкі рота, носа, прыдаткавых пазух, кан’юнктыву, частка цвёрдай абалонкі галаўнога мозгу, вонкавае вуха і слізістую сярэдняга вуха, зубы і пераядонт, скронева-ніжнесківічны сустаў (павярхоўная і глыбокая адчувальнасць). Дзякуючы рухальным галінам трайчасты нерв інервуе некаторыя мышцы, сярод якіх жавальныя. Улічваючы наяўнасць некалькіх тыпаў валокнаў, паталагічныя працэсы, злучаныя з нервам, будуць праяўляцца як адчувальнымі, так і рухальнымі парушэннямі. Напрыклад, сярод паталогій, якія пашкоджваюць нерв, досыць вядомая неўралгія трайчастага нерва, пры ёй будзе ўзнікаць востры пякучы боль ва ўчастках інервацыі адной галіны або галін трайчастага нерва.
Эмбрыягенез у чалавека
Класіфікацыя трайчастага нерва: па функцыі — змяшаны (змяшчае і адчувальныя, і рухальныя валокны) антагенетычная класіфікацыя — нерв шчэлепавых дуг, вытворнае нервовага грэбня, нервовай плакоды і нервовай трубкі клінічная класіфікацыя — нерв моста-мозачкавага кута па пабудове — сапраўдны чарапны нерв На 26 днях развіцця чалавечага эмбрыёну на тамаграфіі візуалізуецца трайчасты вузел. Сам трайчасты вузел з’яўляецца вытворным вочнай і верхнесківічна-ніжнесківічнай трайчастых плакод. Акрамя плакоды, трайчасты вузел з’яўляецца таксама вытворным нервовага грэбня. На 32-гі дзень развіцця ў чалавечага эмбрыёна можна адрозніць два асноўныя нервовыя ствалы, якія адыходзяць ад вузла: вочны ствол (з яго разаўецца першая галіна трайчастага нерва і верхнесківічна-ніжнесківічны ствол, масіўнейшы за папярэдні, з якога будуць развівацца другая і трэцяя). На 33 дні ўнутрычэраўнага развіцця трайчасты вузел з'яўляецца найбуйнейшым сярод нервовых вузлоў чарапных нерваў і ён ужо мае тры галіны, характэрныя для спелага нерва: вочная, верхнесківічная і ніжнесківічная. У пачатку пятага тыдня гэтыя галіны дасягаюць органаў-мішэняў. Міелінізацыя нерва пачынаецца на дзявятым тыдні, а цалкам утвораная міелінавая абалонка бачная на дваццаць трэцім тыдні развіцця. Ужо на восьмым тыдні адладжваюцца рэфлексы ад скуры твару. У гэты час утвараюцца цэнтральныя шляхі нерва.
З трайчастага вузла атрымліваюцца атожылкі, якія адказваюць за павярхоўную адчувальную інервацыю. Прапрыарэцэптарная (агульная адчувальная глыбокая) інервацыя забяспечваецца нейронамі сярэднемазгавога ядра трайчастага нерва. На 33-ы дзень можна ўбачыць атожылкі з ядра, якія ўваходзяць у склад нерва.
Нейроны, якія фармуюць рухальны карэньчык, утворыцца ў базальнай пласцінцы ромбападобнага мозгу, у рамбамерах 2 і 3. Таму рухальная частка нерва з’яўляецца вытворнай нервовай трубкі. Упершыню рухальны карэньчык можна назіраць на 28-м дні развіцця. Таксама атрымоўваецца візуалізаваць рухальнае ядро. На 33 дні ўжо выразна бачны маторны складнік нерва, якы разам з прапрыарэцэптарнымі атожылкамі злучаецца з ніжнесківічным нервам. У пачатку дзевятага тыдня пачынаецца інервацыя цягліц ніжняй сківіцы.
Таксама трайчасты нерв ставіцца да так званых нерваў шчэлепавых дуг (такімі нервамі з’яўляюцца нервы твару, языкаглоткавы і дадатковы), паколькі яны цесна звязаны з іхнімі вытворнымі і інервуюць іх. Першая шчэлепавая дуга і яе вытворныя (дерма пярэдняй часткі галавы, жавальныя цягліцы, цягліца-напружальнік барабаннай перапонкі, цягліца-напружальнік паднябення, пярэдняе брушка двухбрушнай цягліцы, падсківічна-пад’язычнай цягліцы) інервуюцца менавіта трайчастым нервам.
Філагенез і параўнальная анатомія
У анамніяў сэнсорная інервацыя твару забяспечваецца як трайчастым нервам, так і ўласна нервам твару. У амніётаў гэтая задача амаль цалкам пераносіцца на трайчасты нерв, хоць адчувальныя валокны выяўляюцца і ў прамежкавым нерве твару, і ў пад’язычным, і ў блукаючым нервах. Добрае развіццё нерва адбываецца ў тых жывёл, якія маюць выпнутую пысу ці лыч, вялікую колькасць варсінак. Напрыклад, у сланоў хобат інервуецца вельмі вялікім нервам, які ўтвараецца зліццём нерва твару і верхнесківічнай галінай трайчастага нерва.
З пункту гледжання філагенезу нерв узнік пры злучэнні глыбокага вачнічнага нерва і яго вузла з трайчастым нервам; у тых відаў жывёл, у якіх гэты нерв далучыўся, ён ператварыўся ў вочны нерв — адну з галін трайчастага нерва. У шматлікіх анамній захавалася асобны падзел гэтых нерваў, напрыклад, у прамянёвапёрых і храстковых рыб. Таксама ў асобных відаў анамній ёсць павярхоўны вачнічны нерв (напрыклад, у акул) і таму комплекс трайчастага нерва ў іх складаецца з чатырох галін.
Трайчасты нерв ва ўсіх пазваночных мае аднолькавы прынцып анатамічнай будовы. У рыб трайчасты нерв адносіцца да групы шчэлепавых нерваў, якія інервуюць шчэлепавыя комплексы. Шчэлепавы нерв складаецца з адчувальнай перадшчэлепавай галіны, надшчэлепавага вузла () і змешанай пасляшчэлепавай галіны, у вузле ляжаць адчувальныя нейроны, якія аддаюць атожылкі да абедзвюх галін; рухальныя валокны (аксоны) фармуюцца ў цэнтральнай нервовай сістэме і праходзяць транзітам праз вузел. Такі ж прынцып пабудовы прасочваецца ў трайчастым нерве чалавека: трайчасты вузел з’яўляецца гамолагам надшчэлепавага вузла, верхнесківічны і ніжнесківічны нервы — гамолагі адпаведна перадшчэлепавай і пасляшчэлепавай галін.
Акрамя стандартных функцый (тэмпературная, болевая, глыбокая адчувальнасць і забеспячэнне рухомасці ніжняй сківіцы), некаторыя жывёлы валодаюць рэдкімі мадыфікаванымі магчымасцямі. Напрыклад, удавы і пітоны (Boidae) і змеі падсямейства ямкагаловыя (Crotalinae) маюць інфрачырвонае чуццё. Гэтае пачуцце забяспечваецца верхнесківічным нервам і перадаецца да спецыфічнага для гэтых змей ядра — латэральнага ядра трайчастага нерва (маецца яшчэ ў кажаноў падсямейства Desmodontinae, але развівалася незалежна ад змей). Размешчаныя тут нейроны накіроўваюць свае аксоны да цеплавога ядра сеткаватай фармацыі. Яшчэ адна мадыфікацыя маецца ў качканоса. У яго тэрмінальныя галінкі нерва звязаныя з электрарэцэптарамі і спецыфічнымі механарэцэптарамі, якія дазваляюць улоўліваць электрычныя патэнцыялы і механічныя ваганні ежы качканоса — крэветак. Аналагічныя механорецепторы маюць і іншыя аднапрахадныя — яхідны і праехідны. Яшчэ адна мадыфікацыя ёсць у фарэлі: дзякуючы трайчастаму нерву гэтая рыба добра адчувае магнітнае поле, паколькі тэрмінальныя галінкі нерва злучаныя з рэцэптарамі, адчувальнымі да магнеціну. Такія ж, адчувальныя да магнітных ваганняў і звязаныя з першай галіной трайчастага нерва, рэцэптары ёсць у галубоў. У людзей трайчасты нерв змяшчае адчувальныя да капсаіцыну (адчуванне вострай пякучай ежы) валокны, якія маюць на канчатках малекулы бялку-тэрмарэцэптара TRPV1.
Анатомія
У ствале мозгу
Асноўныя ядры
Трайчасты нерв звязаны з 4 ядрамі. Паколькі нерв змяшаны, то і ядры будуць успрымаць розную інфармацыю.
Галоўнае ядро трайчастага нерва, або (радзей) верхняе трайчастае ядро, () размешчаны ў бакавым аддзеле маста. Яно адчувальна і складаецца з нейронаў, якія сваімі дэндрытамі ўспрымаюць сігнал ад нейронаў трайчастага вузла, а аксонамі накіроўваюцца да таламуса. Ядро ўспрымае тактыльную інфармацыю (дакрананне) ад інерваваных галінамі трайчастага нерва аддзелаў галавы. Спіннамазгавое ядро трайчастага нерва () распасціраецца ўздоўж прадаўгаватага мозгу да C-2 сегменту спіннога мозгу. Як і папярэдняе, гэта ядро — адчувальнае. Яно ўспрымае болевыя і тэмпературныя раздражненні. Аксоны і дэнтрыты ўспрымаюць і перадаюць сігналы па такіх жа кірунках, як і ў галоўным. Да гэтага ядра даходзяць таксама і тактыльныя раздражненні. Пэўная частка валокнаў Ⅶ, Ⅸ і Ⅹ нерваў таксама звязана з гэтым ядром, пасылаючы болевыя і тэмпературныя раздражненні ад сваіх зон (напрыклад, вушной ракавіны). Сярэднемазгавое ядро трайчастага нерва () з’яўляецца адчувальным і складаецца з нейронаў, якія непасрэдна ўспрымаюць раздражненне з перыферыі. Гэта адзіныя першасныя нейроны ў складзе ЦНС. Успрымае прапрыацэптыўныя раздражненні. Галоўным чынам валокны накіроўваюцца да рухальнага ядра і ўтвараюць простую рэфлекторную дугу, неабходную для забеспячэння жавання. Іншая частка накіроўваецца да прамежкавага мозгу. Аднак, не ўсе нейроны, якія ўспрымаюць прапрыацэптыўныя раздражненні знаходзяцца тут: целы нейронаў, валокны якіх накіроўваюцца ад цягліцавых верацёнаў жавальных цягліц, знаходзяцца ў ядры́, ад рэцэптараў перыядонта — у вузле і ядры́, а ад астатніх прапрыярэцэптараў жавальных цягліц і ад прапрыярэцэптараў іншых цягліцавых груп (вочнарухальныя цягліцы) — у трайчастым вузле.
Усе адчувальныя ядры трайчастага нерва фармуюць адно ядро — трайчастае ядро трайчастага нерва (). Гэта ядро — найбольшае сярод усіх ядраў чарапных нерваў. У англамоўнай літаратуры спіннамазгавое і галоўнае ядры дадаткова аб’ядноўваюць пад назвай trigeminal sensory nuclear complex.
З ядрамі звязаны яшчэ адны анатамічныя ўтварэнні — шляхі (тракты). Шляхі — гэта сукупнасць нервовых атожылкаў, якія распасціраюцца на пэўнай даўжыні, якія злучаюць функцыянальнай сувяззю нейроны і ўтвараюць белае рэчыва ЦНС. Даўжэйшыя шляхі накіроўваюцца да іншых аддзелаў ЦНС. Карацейшыя трайчастыя шляхі звязваюць з працягласцю некаторых ядраў, а таксама гэтыя шляхі злучаюць ядры нерва паміж сабой. Паколькі спіннамазгавое ядро вельмі доўгае, то атожылкі, якія накіроўваюцца да яго, утвараюць сыходны пучок валокнаў — спіннамазгавы трайчасты тракт (). У гэтым тракце ёсць вызначаны лад валокнаў: наступныя ад вочнага нерва размешчаны спераду; тыя, якія ідуць ад ніжнесківічнага нерва (а таксама валакна ад Ⅶ, Ⅸ і Ⅹ пар чарапных нерваў, якія ідуць ад участку вушной ракавіны і слыхавых праходаў) — ззаду; паміж імі размешчаны валакна ад верхнесківічнага нерва. Валакна ад усіх галін прадстаўлены на кожным узроўні ядра. Другім працяглым ядром з’яўляецца среднемозговое; тракт называцца сярэднемазгавым трайчастым трактам ().
Чацвёртае ядро — рухальнае ядро трайчастага нерва (). Яно размешчана ў тым жа ўчастку, што і галоўнае, але больш за сярэдняе адносна яго. Аксоны нейронаў ідуць у складзе рухальнага карэньчыка.
Іншыя ядры Акрамя гэтых кананічных ядраў існуе шэраг скупчэнняў нейронаў, якія звязаны з трайчастым нервам і ўтвараюць меншыя па памеры ядры. Напрыклад, у мышэй (гамолога ў чалавека не выяўлена) было апісана nucleus supratrigeminal. Яно размешчана наперадзе спіннамазгавога ядра, ззаду адносна рухальнага ядра, звонку мяжуе з галоўным ядром, а знутры зліваецца з сеткаватай фармацыяй. Іншым, ужо наяўным у людзей, ядром з’яўляецца nucleus intertrigeminal, лакалізаванае паміж галоўным і маторным ядрамі. У досведах на жывёл было паказана, што і першае, і другое ядро злучана з рухальным ядром трайчастага нерва; nucleus intertrigeminal таксама звязана з такімі рэфлекторнымі дзеяннямі, як пазяханне і марганне. Nucleus peritrigeminal з’яўляецца адчувальным ядром. Яно атрымлівае сігналы ад пульпы і зубоў і ёсць у чалавека і іншых жывёл. Nucleus paratrigeminal з’яўляецца яшчэ адным гіпатэтычна адчувальным участкам, аднак яго функцыя і сувязі да канца не выяснены.
Праекцыя участкаў твару ў ядры
Вельмі важна з пункту гледжання і анатоміі, і клінічных праяў з’яўляецца спіннамазгавое ядро і асацыіраваны з ім шлях. Справа ў тым, што да вызначанага ўчастку ядра прыходзяць валокны ад вызначанай часткі пярэдняга ўчастку галавы. Адрозніваюць тры часткі спіннамазгавога ядра.
Аральная частка () — участак ядра, размешчаны бліжэй за ўсё да галоўнага ядра. Успрымае інфармацыю з паражніны рота і носа, таму звязана з болевымі і тэмпературнымі адчуваннямі, якія ўзнікаюць у гэтых паражнінах.