Імператар Тай-цзун дынастыі Ляа (), 902—947, імя пры нараджэнні — Елюй Яагу, кітайскае імя — Дэгуан () — другі імператар (926—947).
Уступленне на трон Дэгуан быў другім сынам , заснавальніка Імперыі кіданяў. Хоць яго бацька хацеў, каб трон атрымаў у спадчыну старэйшы сын, удовая імператрыца Інцянь (кіданьскае імя ) аддавала перавагу Дэгуану, бо лічыла, што ён лепш адпавядае ідэалам стэпаў, у адрозненне ад старэйшага , які любіў кітайскую культуру. Разам з гэтым, ён карыстаўся папулярнасцю сярод дваранства кіданяў і шмат зрабіў для ўмацавання войска. Сцвярджалася, што яго нараджэнне, як і Абаацзі, суправаджалася цудоўнымі азнакамі.
У 922 годзе прызначаны бацькам галоўнакамандуючым. У 920-х гадах камандаваў часткамі кіданьскай арміі ў заходнім паходзе: яго войскі перасеклі Гобі і захапілі Іншань і Паўночна-ўсходні Ордас. Таксама ўдзельнічаў у паходзе супраць бахайцаў. Вестка пра смерць бацькі заспела яго, калі ён душыў паўстанні бахайскіх гарадоў.
На пахаванні Абаацзі высветлілася, што дакладна невядома, хто з’яўляецца спадчыннікам. Пэўныя колы кіданьскай шляхты жадалі бачыць старэйшага Туюя, браты бацькі самі жадалі ўлады, бо па кіданьскім звычаі сталец атрымалі ў спадчыну браты. Шулюй была за Яагу.
Пасля смерці свайго бацькі ў 926 годзе Елюй Дэгуан заняў імператарскі прастол пад тронным імем «Тай-цзун». Фармальна імператрыца-маці правяла «выбары» імператара, прымусіўшы кіданьскую знаць выбіраць паміж Дэгуанам і Туюем. У Шулюй была асабістая армія, таму кідані паслухмяна абвясцілі Дэгуана. У канцы 927 года Туюй зачытаў афіцыйны зварот, у якім паведаміў кіданям, што адмаўляецца ад правоў на пасад на карысць Яагу. У той жа дзень Яагу быў абвешчаны імператарам Тай-цзунам. Шулюй стала «».
Пакаранні смерцю кіданьскай шляхты Яго маці — імператрыца Шулюй, скарысталася з’ездам кіданьскай шляхты і пакарала смерцю многіх старых вяльможаў Абаацзі, пад падставай выразы павагі духу нябожчыка імператара. Каля 300 кіданяў было забіта на магіле Абаацзі. Рэпрэсіі спыніліся, калі імператрыцы-маці нагадалі, што па кіданьскім звычаі жонка павінна ісці за каганам і ў магілу. Шулюй адсекла сабе руку і пахавала з Абаацзі, пасля гэтага пакаранні спыніліся.
Праўленне
Першыя гады (926—927 год) 926—927 гады сышлі на фармальнасці, звязаныя з пахаваннем Абаацзі, рашэннем адміністрацыйных пытанняў, прыёмам і адпраўкай паслоў. Кіраўніком палацавага сакратарыята政事令 — Чжэншылін быў прызначаны . Пасол Яа Кун, якога Абаацзі арыштаваў, адпусцілі на радзіму і ён з’ехаў разам з кіданьскім паслом Асы Мэйгунэем阿思 沒骨餒, магчыма чытанне як два імені. Даведаўшыся пра смерць Абаацзі і забойства Лі Цюньсюя, са 100 000 чалавек уцёк з Цыньхуандаа, дзе ён быў васальным кіданям губернатарам у Познюю Тан, дзе ён быў памілаваны, а яго людзі вызваленыя ад падаткаў на тры гады і расселеныя.
У 3-м месяцы 927 года пачаў перамовы з Тай-цзунам з нагоды пераходу на кіданьскі бок разам з акругай Дзінчжоу. Танскія войскі ўдарылі па Ван Ду, якога палічылі адкрытым мяцежнікам. Першымі на дапамогу Ван Ду прыбылі , якіх ён прыцягнуў падарункамі іх правадыру Тунэю. Кідані выслалі войскі пад камандаваннем генералаў Сідулі奚禿里 і Тэла鐵剌. Войскі былі разбітыя пад , дзе танскі генерал ужыў папераджальны ўдар да таго як кідане і Ван Ду змаглі пашыхтавацца. Паколькі націск танскіх войскаў не памяншаўся Тай-цзун быў вымушаны паслаць на дапамогу таксама генералаў Нелігуня і Сала.
У 7-м месяцы 927 года Ван Ду паведаміў, што Тэла забіты, Нелігунь і Сала патрапілі ў палон. Кідані былі разбітыя ўшчэнт, рэшткі воінаў, якія разбегліся, перабілі мясцовыя жыхары. Імператар узяў віну за правал паходу на сябе. Ван Ду і татабскі правадыр Тунэй загінулі ў 928 годзе. У канцы года імператар адправіў Тулюйбу突呂不 з войскамі супраць лясных плямёнаў угу. Гэты паход завяршыўся паспяхова. Вялікі паход супраць , ужо на чале з Тай-цзунам рыхтаваўся на пачатак 928 года. Калі кідані гатовыя былі выступіць, прыйшлі звесткі пра тое, што Тан згодная на мір. Па радзе военачальнікаў імператар ўсё ж выступіў. На мяжы кіданьскія войскі сустрэлі танскіх паслоў, якія накіроўваліся прапанаваць мір. Вырашыўшы, што паход сарваны, Тай-цзун вярнуўся ў сталіцу.
Кіраванне Бахай — (927—928) Нядаўна каранаваны імператар Тай-цзун заваяваў царства Пархэ (вядомае як Бахай па-кітайску), скончыў вайну, распачатую яго бацькам у 906 годзе. На месцы заваяванага Бахая была створана марыянеткавая дзяржава . Праз некалькі месяцаў пачаліся паўстанні бахайцаў у розных абласцях. Пасля смерці паўстанні ўзмацніліся, таксама выявіўся малодшы брат былога бахайскага вана. 耶律羽之, былы міністрам у Дундань, прапанаваў у 928 годзе Тай-цзуну вырабіць масавыя дэпартацыі бахайцаў з тым, каб асноўная частка насельніцтва была сканцэнтравана ў басейне Ляахэ, а залішняе насельніцтва пераселена. Пасля маштабных перасяленняў на гістарычнай тэрыторыі Бахая засталося толькі 20 000 сямействаў жыхароў. Многія бахайцы былі звернутыя ў дзяржаўных або прыватных рабоў, іншыя беглі ў Карэю. Сталіцай Дундані быў абвешчаны горад Дунпін, цяпер Ляаян, якая стала таксама паўднёвай, а затым ўсходняй сталіцай Ляа. Ініцыятарам пераносу сталіцы быў Туюй.
Заваяванне зямель Кітая (929—947 год)
Падрыхтоўка да вайны 929—934 Амаль увесь 929 год быў прысвечаны адміністрацыйным мерапрыемствам, рэлігійным цырымоніям і паляванням. Таксама лёгкія атрады кіданьскай конніцы здзяйснялі набегі на угу. У 10-м месяцы імператар адправіў напасці на Юнчжунскую акругу ў раёне Датуна, якая лічылася ўжо кіданьскім валоданнем.
Увесну 930 года прыйшла вестка, што ліху ўзяў Хуайчжоу, цяпер і ў наступным месяцы вярнуўся дадому. Ліху быў прызначаны спадчыннікам прастола і галоўнакамандуючым арміі.
Небяспека зыходзіла таксама ад — старэйшага брата Тай-цзуна, які па волі Абаацзі быў прызначаны ванам Дундані, з чым не жадаў мірыцца, паколькі мог разлічваць на прастол Ляа. Фактычна Туюя, які адрозніваўся да таго ж высокай цікавасцю да кітайскай культуры і адоранага мастака, было загадана ахоўваць ганаровай варце, фактычна не спускаўшай з яго вачэй. Улетку 929 года ён знаходзіўся ў паўднёвай сталіцы, пісаў вершы і аддаваўся іншым задавальненням. Лі Сыюань паслаў яму таемную запіску з тэкстам: «Прыйдзі!». Туюй знаходзіўся пад пастаянным наглядам слуг Яагу.
У 930 годзе Туюй сказаў, што адпраўляецца на паляванне. Сабраўшы 40 чалавек світы ён прыбыў на бераг, дзе яго чакаў танскі карабель, дасланы загадзя. Ён пакінуў брату вершаванае пасланне з якога вынікае, што на ўладу ён не прэтэндуе, але жыць так больш не можа. На караблі ён бег разам з жонкай, у Познюю Тан, дзе змяніў імя і прозвішча, і жыў у бяздзейнасці, аблашчаны імператарам. Магчыма лёгкасць уцёкаў Туюя тлумачыцца тым, што яны былі спланаваныя Яагу.
Імператар Тай-цзун выкарыстаў (або скарыстаўся яго рэальным уцёкамі) ўцёкі Туюя. Кідані рыхтаваліся з вайной супраць Позняй Тан, кіраванай дынастыяй паходжання, але дзякуючы ўмеламу кіраванні Цунсюя і Сыюань дынастыя, хоць і не любімая кітайскім насельніцтвам, трымалася даволі моцна. Так, што Яагу палічыў за лепшае займацца ўнутранымі справамі і чакаць падыходнага моманту. Кідані і танцы некалькі разоў на год абменьваліся пасольствамі з паднясеннем дароў.
У 932 годзе ў гонар Абаацзі была ўзведзена трыумфальная арка, а чыноўнікі былі ўзнагароджаны падарункамі. Яагу адправіў у Тан паслоў з патрабаваннем вярнуць шляхетных палонных, у іх ліку военачальніка Шыла (Жэла або Чала萴剌). Танцы адпусцілі толькі аднаго з палонных і кідані здзейснілі набег на . Прызначэнне Шы Цзінтана губернатарам Хэдуна прывяло да пераходу Чжан Яньчаа, губернатара Юйчжоу на бок кіданяў з-за палітычных рознагалоссяў з Шы.
У пачатку 933 года разам з Сагэ撒割 быў прызначаны камандуючым у паходзе супраць дансянаў. Паход быў паспяховы і Ліху быў узнагароджаны, у яго гонар уладкаваны пір. Праз каля 2 месяцаў прыбыў пасол з Тан і запатрабаваў ад кіданяў спыніць вайну з дансянамі, на што Яагу здзекліва адказаў: «Спыніў вайну з народам дансян!», маючы на ўвазе, што дансяны ўжо разгромленыя і дасылаюць даніну. У канцы года памерла маці Абаацзі — вялікая ўдовая імператрыца . Неўзабаве перамены здарыліся ў Тан: 15 снежня 933 года памёр Лі Сыюань, на пасад быў узведзены яго сын Лі Цунхоу пазіцыі якога былі не так моцныя. Ліху адправіўся ў Тан для здзяйснення памінак.
Разгром Позняй Тан (934—937) У 4-м месяцы 934 года , прыёмны сын імператара Мін-цзуна, зрынуў законнага сына Мін-цзуна — Лі Цунхоу. Дэгуан заявіў, што Туюй напісаў яму ліст з просьбай даслаць кіданьскую армію і пакараць узурпатара. У дзяржаве Тан пачаўся разброд з-за сутыкнення суперніцкіх партый. Паход пачаўся ў 8-м месяцы 934 года. За месяц кіданьскія войскі прайшлі Юньчжоу. Кідані на чале з Дэгуанам узялі Датун і некалькі гарадоў на паўднёвым захадзе ад Датуна. У горадзе Ліньцю мясцовыя жыхары, ужо не чакаючы дапамогі ад танскіх войскаў, самі вынеслі кіданям даніну і былі пашкадаваныя. У след за імі сталі здавацца і жыхары іншых гарадоў. Дэгун быў вымушаны разгарнуць войска, калі даведаўся, што яго жонка цяжка хварэе з-за чарговых родаў. Неўзабаве яна памерла і Яагу цяжка гараваў. Страціўшы ініцыятыву, кідані не адважыліся зноў нападаць.
Кіданям пашанцавала, што супраць узурпатара паўстаў Шы Цзінтан — генерал-губернатар у Тайюані. Улетку 935 года Шы Цзінтан займаў пасаду генерал-губернатара Шаньсі і валодаў значнай аўтаноміяй ад . Ганец ад Цункэ прыбыў у стаўку Шы — горад Сіньджоу і сталі раздаваць салдатам летняе адзенне, многія пры гэтым сталі славіць імператара Цункэ. Цзінтан загадаў пакараць смерцю 36 самых крыклівых у навучанне войску. Цункэ ў 936 годзе выдаў загад аб пераводзе Шы ў іншае губернатарства, той адмовіўся пакідаць пасаду. Цункэ абвясціў Шы мяцежнікам, пакараў смерцю захопленых ім братоў і 4 сыноў Шы і адправіў супраць яго войска. Цзінтан, разумеючы, што ў адзіночку яму не справіцца з Лі Цункэ, адправіў Тай-цзуну ліст з просьбай аб дапамозе. Узамен ён абяцаў кіданям землі і прызнанне васальнай (фармальна ён прызнаваў Тай-цзуна бацькам) залежнасці. Дэгуан вырашыў, што лепшага моманту выступіць супраць Тан не прадставіцца, пры гэтым ён параіўся з маці — Шулюй. Дэгуан сабраў 50 000 войска і адправіўся ў паход. Войскі ішлі праз цясніну Ян’угу (). Увайшоўшы ў тайюаньскую вобласць, кідані ўсталі на паўночным беразе ракі Фэнь. Шы Цзінтан раіў памарудзіць са бітвай хоць бы суткі. Але кідані ўжо сутыкнуліся з войскамі і . Ад Цзінтана на дапамогу быў адпраўлены Яагу загадаў ударыць 3000 лёгкіх кавалерыстаў, якія пасля атакі кінуліся ў наўмысныя ўцёкі. Корпус і падаспеў на дапамогу танскім войскам і стаў выбудоўвацца на правым флангу, але яны яшчэ не паспелі стуліць шэрагу, калі па іх ўдарыла кіданьская армія. Асноўныя танскія сілы, павярнуліся, каб выратаваць свой правы фланг, але іншая частка кіданьскай арміі ўдарыла па іх, так што «абараніць галаву і хвост стала немагчыма». Сувязь паміж пяхотай і конніцай у танскіх войсках перапынілася. Правы фланг танскіх войскаў пабег і ўся армія рассыпалася. Палонных было каля 10 000. Цзінда змог умацавацца ў лагеры і адбіць напад Елюя Дзілу. 1000 салдат здаліся ў палон Цзінтану і былі пакараны смерцю па радзе Чжыюаня. Але неўзабаве кідані блакавалі ў лагеры групоўку танскіх войскаў. Аблога танскіх войскаў са сталіцы Цзінтана — Цзіньяна (Таюань) была знятая і адбылася ўрачыстая сустрэча Яагу і Цзінтана. Пры гэтым Цзінтан спытаў Яагу аб прычынах гэтакай ранняй атакі кіданяў і атрымаў адказ, што кідані чакалі сустрэць ўмацаванні танскіх войскаў на сваім шляху і калі іх не аказалася — скарысталіся момантам. Цзінда ўсё яшчэ меў 50 000 воінаў і 10 000 коней у лагеры.