Валянціна Паўлаўна Русак () — беларускі мовазнавец, спецыяліст у галіне сучаснай беларускай мовы. Доктар філалагічных навук (2004), дацэнт (2006), прафесар (2025). Даследчыца фанетыкі, фаналогіі, акцэнталогіі, марфаналогіі, марфалогіі, граматыкі, дыялекталогіі беларускай мовы і лінгвагеаграфіі.
Загадчыца аддзела сучаснай беларускай мовы Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. Старшыня Беларускай нацыянальнай камісіі Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа пры Міжнародным камітэце славістаў. Узнагароджана медалём Францыска Скарыны (2018).
Біяграфія Нарадзілася 13 лютага 1950 года ў Горлаўцы Данецкай вобласці. У 1972 годзе, яшчэ падчас вучобы, была прынята лабарантам у аддзел сучаснай беларускай мовы і культуры мовы Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР. У 1974 годзе скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна па спецыяльнасці «беларуская і руская мова і літаратура».
У 1984—1985 гадах вучылася ў аспірантуры Інстытута мовазнаўства. У 1990 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Марфаналогія дзеяслова ў беларускай мове». У 2004 годзе абараніла доктарскую дысертацыю «Марфаналогія ў словазмяненні і словаўтварэнні сучаснай беларускай мовы». У 2006 годзе атрымала вучонае званне дацэнта па спецыяльнасці «мовазнаўства», у 2025 годзе — прафесара.
У Інстытуце мовазнаўства працавала малодшым, старшым і галоўным навуковым супрацоўнікам. У 1994—2004 гадах была навуковым сакратаром Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Паводле энцыклапедыі «Республика Беларусь», з 2005 года — загадчыца аддзела; у актуальнай біяграфічнай даведцы Інстытута мовазнаўства пачатак яе працы загадчыцай аддзела сучаснай беларускай мовы пазначаны 2006 годам.
У 2006—2008 гадах узначальвала аддзел сучаснай беларускай мовы Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа, у 2008—2012 гадах — аддзел сучаснай беларускай мовы Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. З 2012 года — загадчыца аддзела сучаснай беларускай мовы Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.
У 2007 і 2017 гадах была дэлегатам адпаведна Першага і Другога з’ездаў вучоных Рэспублікі Беларусь. Член арфаграфічнай секцыі Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі.
Навуковая дзейнасць Даследуе пытанні фанетыкі, фаналогіі, акцэнталогіі, марфаналогіі, граматыкі і дыялекталогіі беларускай мовы, а таксама праблемы лінгвагеаграфіі. Асноўнае месца ў яе навуковай дзейнасці займае вывучэнне марфаналагічнай сістэмы сучаснай беларускай літаратурнай мовы і марфаналагічных працэсаў у словазмяненні і словаўтварэнні.
Марфаналогія Вынікі даследаванняў беларускай марфаналогіі абагульнены ў манаграфіях «Марфаналогія сучаснай беларускай мовы» (2003) і «Марфаналогія словазмянення і словаўтварэння сучаснай беларускай мовы» (2012). Першая з іх стала асновай доктарскага даследавання Русак; у другой сістэмна разгледжаны марфаналагічныя працэсы ў словазмяненні і словаўтварэнні сучаснай беларускай мовы.
Русак даследавала беларускія марфаналагічныя з’явы таксама ў агульнаславянскім і лінгвагеаграфічным аспектах. Вынікі гэтых даследаванняў прадстаўляла ў дакладах беларускай дэлегацыі на XIV Міжнародным з’ездзе славістаў у Охрыдзе (2008), XV Міжнародным з’ездзе славістаў у Мінску (2013) і XVI Міжнародным з’ездзе славістаў у Бялградзе (2018).
З 2005 года з’яўляецца старшынёй Беларускай нацыянальнай камісіі Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа пры Міжнародным камітэце славістаў. Удзельнічала ў падрыхтоўцы беларускіх матэрыялаў і карт да выпускаў атласа, у тым ліку прысвечаных рэфлексам праславянскіх галосных і іншым фанетычным і марфалагічным з’явам славянскіх гаворак.
Лексікаграфічная і нарматыўная праца Удзельнічала ў стварэнні шэрага фундаментальных і нарматыўных даведнікаў па беларускай мове. Была навуковым рэдактарам акадэмічных «Граматычнага слоўніка назоўніка», «Граматычнага слоўніка дзеяслова» і «Граматычнага слоўніка прыметніка, займенніка, лічэбніка, прыслоўя», другое дапрацаванае выданне якіх выйшла ў 2013 годзе. Была ўкладальніцай «Граматычнага слоўніка дзеяслова» і іншых граматычных слоўнікаў.
Разам з А. А. Лукашанцам была навуковым рэдактарам «Слоўніка беларускай мовы» (2012). Сааўтар «Кароткай граматыкі беларускай мовы»: у першай частцы «Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія» (2007) ёй належыць раздзел па марфаналогіі, у другой частцы «Сінтаксіс» (2009) — раздзелы, прысвечаныя сказу, простаму сказу і спосабам перадачы чужой мовы.
Удзельнічала ў падрыхтоўцы «Арфаэпічнага слоўніка беларускай мовы» (2017) як укладальніца і член рэдакцыйнай калегіі. Таксама ўдзельнічала ў стварэнні калектыўных прац, прысвечаных сучаснай беларускай літаратурнай норме, у тым ліку манаграфіі «Дынаміка літаратурнай нормы сучаснай беларускай мовы» (2015), навуковым рэдактарам якой была.
Навукова-арганізацыйная дзейнасць У 2006—2021 гадах была старшынёй навуковага семінара «Тэарэтычныя праблемы беларускага мовазнаўства». Пад яе навуковым кіраўніцтвам падрыхтаваны чатыры кандыдаты філалагічных навук.
У 2022 годзе была старшынёй савета па абароне дысертацый Д 01.42.03 пры Цэнтры даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі па спецыяльнасцях «беларуская мова», «руская мова» і «славянскія мовы», а таксама членам савета Д 02.01.24 пры Беларускім дзяржаўным універсітэце. З 2016 года ўваходзіць у навуковую секцыю «Псіхалагічныя і педагагічныя навукі» Дзяржаўнай экспертнай рады № 8.
Узнагароды Ганаровая грамата Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2009) — за шматгадовую навуковую дзейнасць, даследаванні ў галіне марфаналогіі і граматыкі беларускай мовы і ўдзел у стварэнні фундаментальных лексікаграфічных прац. Лаўрэат «Топ-10» вынікаў дзейнасці вучоных НАН Беларусі ў галіне фундаментальных і прыкладных даследаванняў за 2017 год (2018). Медаль Францыска Скарыны (2018). Памятны знак «У гонар 90-годдзя Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі» (2020). Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2020) — за ўклад у распрацоўку актуальных праблем беларускага мовазнаўства і адукацыі.
Асноўныя публікацыі
Манаграфіі Русак, В. П. Марфаналогія сучаснай беларускай мовы / В. П. Русак; рэд. А. І. Падлужны. — Мінск : Беларуская навука, 2003. — 316 с. Русак, В. П. Марфаналогія словазмянення і словаўтварэння сучаснай беларускай мовы / В. П. Русак. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — 429 с.
Слоўнікі, граматыкі і калектыўныя працы Кароткая граматыка беларускай мовы. Ч. 1. Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск : Беларуская навука, 2007. — Сааўтар раздзела па марфаналогіі. Кароткая граматыка беларускай мовы. Ч. 2. Сінтаксіс / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Сааўтар раздзелаў, прысвечаных сказу, простаму сказу і спосабам перадачы чужой мовы. Слоўнік беларускай мовы / навук. рэд. А. А. Лукашанец, В. П. Русак. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — 916 с. Граматычны слоўнік дзеяслова / укладальнікі: В. П. Русак [і інш.]; навук. рэд. В. П. Русак. — 2-е выд., дапрац. — Мінск : Беларуская навука, 2013. Граматычны слоўнік назоўніка / укладальнікі: Г. У. Арашонкава, В. П. Русак, Н. А. Чабатар [і інш.]; навук. рэд. В. П. Русак. — 2-е выд., дапрац. — Мінск : Беларуская навука, 2013. Граматычны слоўнік прыметніка, займенніка, лічэбніка, прыслоўя / укладальнікі: В. П. Русак, Н. П. Еўсевіч, Л. П. Кунцэвіч, В. М. Нікалаева; навук. рэд. В. П. Русак. — 2-е выд., дапрац. — Мінск : Беларуская навука, 2013. Дынаміка літаратурнай нормы сучаснай беларускай мовы / навук. рэд. В. П. Русак. — Мінск : Беларуская навука, 2015. Арфаэпічны слоўнік беларускай мовы / укладальнікі: В. П. Русак [і інш.]; рэдкал.: В. П. Русак, Ю. С. Гецэвіч, С. І. Лысы. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — 757 с. Сучасная беларуская мова. Марфеміка. Марфаналогія. Словаўтварэнне / З. І. Бадзевіч, В. П. Русак. — Мінск : БДУ, 2017. — В. П. Русак — аўтар часткі «Марфаналогія». Сучасная беларуская мова. Марфалогія / З. І. Бадзевіч, В. П. Русак [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2018. — В. П. Русак — сааўтар раздзела «Дзеяслоў». Жыццёвы лёс Браніслава Тарашкевіча (1892—1938) / укладальнікі Л. А. Ліхадзіеўская, В. П. Русак, В. Л. Татур; навук. рэд. В. П. Русак. — Мінск : Беларуская навука, 2023.
Крыніцы
Літаратура
Татур, В. Л. Валянціна Паўлаўна Русак (да 60-годдзя з дня нараджэння) / В. Л. Татур, А. Р. Чарняўскі // Беларуская лінгвістыка. — 2010. — Вып. 65. — С. 137—139. Беларуская лінгвістыка. — 2025. — Вып. 94. — С. 138—140.
Гл. таксама Агульнаславянскі лінгвістычны атлас Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа Аляксандр Іосіфавіч Падлужны Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец
Спасылкі
Русак Валянціна Паўлаўна на сайце Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа.
Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі