Асманская жэставая мова — жэставая мова, якая выкарыстоўвалася ў асманскім палацы ў Стамбуле з XV па XVIII стагоддзе. Жэставую мову называлі ixarette, ад асманскага ișaret («знак»).

Пасля захопу Канстанцінопаля султан Мехмед II увёў новыя правілы знаходжання ў палацы. Султану яны прадпісвалі цішыню і адасабленне: лічылася, што правіцель мусіць амаль увесь час праводзіць у сваіх пакоях ва ўнутраным двары палаца Тапкапы і зусім рэдка з’яўляцца на публіцы. Толькі самыя высокапастаўленыя госці атрымлівалі права сустрэцца з султанам у палацы ў абстаноўцы маўчання, якое парушаў толькі шум фантана.

Калі захаванне цішыні мае важнае цырыманіяльнае значэнне, няздольнасць да вуснага маўлення аказваецца спрыяльнай рысай для слуг. Звычай трымаць пры двары людзей з асаблівасцямі развіцця, часцей за ўсё карлікаў, у якасці блазна быў распаўсюджаны па ўсім свеце, аднак у Асманскай імперыі нямыя мелі абавязкі скрытных слуг, ахоўнікаў, катаў, кур’ераў, па некаторых даных — і наёмных забойцаў. З дапамогай навыку чытання па вуснах маўклівыя слугі маглі даведвацца, пра што гутараць наведвальнікі палаца, а іх няздольнасць вусна размаўляць гарантавала, што яны не выдадуць канфідэнцыяльную інфармацыю за межы палаца, таму яны маглі прысутнічаць нават на сакрэтных сходах. «Палацавыя нямыя» (па-асманску dilsiz, літаральна «без’языкія») згадваюцца ў справаздачах аб плацяжах і абмундзіраванні ўжо ў 1470-х гадах у часы праўлення султана Мехмеда II. Некаторыя гісторыкі мяркуюць, што нямыя з’явіліся пры двары яшчэ раней, пры султане Баязідзе I (1389—1402). Вядома, што ў якасці нямых пасады пры двары атрымлівалі як глухія ад нараджэння людзі, так і тыя, каму ампутавалі язык.

У палацы апынулася вялікая колькасць слуг, няздольных да вуснага маўлення. У прыватнасці, да 1580-х гадоў іх колькасць ацэньваецца ў 15-20 чалавек; затым агульная колькасць персаналу палаца ўзрасла з 7000 да 11000 чалавек, павялічылася і колькасць «палацавых нямых». У 1600 годзе брытанскі будаўнік арганаў , які даставіў у падарунак султану Мехмеду III музычны інструмент ад каралевы Лізаветы I, назіраў пры двары каля сотні слуг, пазбаўленых здольнасці размаўляць уголас. Склаліся ўмовы, які спрыялі зараджэнню бязгучнай камунікацыі.

У часы праўлення султана Сулеймана I (1520—1566) глухія ўжо карысталіся некаторай жэставай сістэмай. Нямецкі гісторык і ўсходазнавец наведваў Стамбул каля 1583 года і апісваў людзей, якія маглі «адкрываць свой розум з дапамогай пэўных знакаў і, у сваю чаргу, разумець рэчы, пазначаныя жэстамі і знакамі». У канцы XVI — пачатку XVII стагоддзя жэставая сістэма камунікацыі развівалася, набываючы ўсё больш важную ролю ў палацы султана. Магчыма, жэставая мова стала выкарыстоўвацца часцей у сувязі з тым, што султаны ў гэты час пазбягалі ўдзелу ў ваенных паходах і праводзілі больш часу са сваімі прыдворнымі. Здольнасць слуг абменьвацца жэстамі адзначаў у 1600 годзе будаўнік арганаў Томас Далам. Дыпламат пісаў у 1608 годзе, што султан Ахмед I праводзіць шмат часу са сваімі глухімі слугамі, здольнымі абменьвацца любой інфармацыяй з дапамогай сістэмы знакаў, якія правіцель выдатна разумее. Асман II (1618—1622), верагодна, стаў першым султанам, які вывучыў жэставую мову і прымусіў да таго ж сваіх пажоў і еўнухаў. Пазней мову жэстаў вывучалі дзеці султана і яго набліжаныя. Засваенне мовы жэстаў дазваляла султану аддаваць таемныя распараджэнні сваім памочнікам. У другой палове XVII стагоддзя брытанскі дыпламат адзначаў, што жэставая мова вельмі папулярная пры двары султана. Французскі вучоны Жазеф Пітан дэ Турнефор пакінуў каментарый пра тое, што жэставая мова слуг правіцеля мае дзённую і начную формы, і апошняя ўяўляе сабой узаемадзеянне з дапамогай дакрананняў да розных частак цела суразмоўца.

На тэрыторыі палаца працавала школа, дзе старэйшае пакаленне слуг навучала жэставай мове пачаткоўцаў.

Апошнія звесткі аб выкарыстанні жэставай сістэмы адносяцца да пачатку XX стагоддзя, захавалася фатаграфія двух глухіх служыцеляў у Высокай Порты.

Дакладна невядома, ці была асманская жэставая сістэма паўнавартаснай мовай. Сэр Пол Райкот меркаваў, што з яе дапамогай можна разважаць і цалкам выказваць свае думкі, у тым ліку пераказваць ісламскія гісторыі і сюжэты, павучанні з Карану і наогул усё, што можа выказана з дапамогай вуснай мовы. Такім жа чынам характарызавалі жэставую сістэму і іншыя вандроўнікі, якія наведвалі палац Тапкапы ў XVI—XVII стагоддзях. Трэба адзначыць, што яны не разумелі гэтай мовы і, верагодна, проста паўтаралі пачутае меркаванне пра здольнасці жэставай сістэмы камунікацыі. Матэрыялаў, якія дазволілі б аб’ектыўна ацаніць магчымасці сістэмы, не захавалася.

Невядома, ці з’яўляецца асманская жэставая мова продкам турэцкай жэставай мовы.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Жэставыя мовы