Ганчарства і фарфор у Карэі — сукупнасць тэхнік, прыёмаў і вырабаў з керамікі і фарфору ў Карэі, якія прайшлі доўгую гісторыю развіцця ў розныя эпохі карэйскай гісторыі.
Гісторыя
Перыяд трох каралеўстваў
У першым тысячагоддзі нашай эры на тэрыторыі сучаснай Карэі з’яўляюцца тры раннія дзяржавы: Сіла, Кагуро і Пэкчэ. Перыяд іх існавання ў адну і тую эпоху атрымаў назву «Перыяд трох каралеўстваў», які доўжыўся з 57 года да н.э. па 669 год н.э. Дзяржава Кагуро знаходзілася на поўначы Карэйскага паўвострава, а Пэкчэ і Сіла на поўдні.
Культура кожнай дзяржавы мела агульную гістарычную аснову, але адрознівалася ад іншых з-за асаблівасцяў прыроды, гаспадаркі, інтэнсіўнасці палітычных і гандлёва-эканамічных сувязяў з іншымі дзяржавамі. У Сіла, Кагуро і Пэкче ганчарства было адной з вядучых галін вытворчасці і мела свае традыцыі і спецыфіку.
У старажытных карэйскіх летапісах гаворыцца, што асаблівага росквіту ганчарства дасягнула ў Пэкче. Тут, акрамя посуду, рабілі таксама высокай якасці дахавую чарапіцу. Майстры Пэкче старанна падбіралі гліну для сваіх вырабаў, выкарыстоўвалі ганчарны круг. Керамічны посуд меў простыя і рацыянальныя формы. Існавала 20 відаў пасудзін для розных мэтаў. Прыкметны ўплыў на ганчарства Пэкче аказала керамічная вытворчасць Кітая. Напрыклад, запазычанне некаторых формаў кітайскага посуду — пасудзін на трох ножках (трыподаў), засваенне тэхналогіі атрымання высокатэмпературнай керамікі з «каменным» чарапком, выкарыстанне тэхнікі палівання вырабаў. Ранняя паліваная кераміка Пэкчэ мела бруднаваты шэра-зялёны колер.
Шматлікія знаходкі керамікі ў магільнях гэтага перыяду даюць зразумець, якім быў узровень майстэрства ганчароў дзяржавы Сіла. Керамічныя пасудзіны і іншыя прадметы начыння ўваходзілі ў склад пахавальнага інвентара. Да V—VI стагоддзяў у ганчарстве Сіла вядучым напрамкам стала вытворчасць высокатэмпературнай «каменнай» керамікі з вельмі трывалым звонкім чарапком. Посуд абпальваўся ў аднаўленчым рэжыме і таму меў роўны шэры колер. Ганчары Сіла таксама ўмелі рабіць паліваны посуд. Формы керамічных пасудзін былі больш складанымі і разнастайнымі ў параўнанні з вырабамі майстроў Пэкче.
Існуе мала звестак аб тым, якім было ганчарства ў дзяржаве Кагуро. Вельмі рэдка выяўляюцца рэшткі керамічных майстэрняў з абпальвальнымі печамі на тэрыторыі былога Кагуро. Тэхналогіі і кераміка гэтай дзяржавы адрозніваліся ад ганчарных вырабаў Пэкчэ і Сіла. Посуд абпальваўся пры параўнальна невысокіх тэмпературах, меў бруднавата-шэры або карычневы колер. У формах і дэкоры пасудзін захоўваліся некаторыя старажытныя традыцыі, якія сыходзяць каранямі яшчэ ў эпоху неаліту, а таксама меліся дэталі, запазычаныя ў кітайскіх ганчароў.
У V—VII стагоддзях адбываюцца прыкметныя змены ў керамікі Карэі, прычынай якіх стала распаўсюджвання будызму на Карэйскім паўвостраве. Як і будызм, так і новыя павевы ў ганчарным мастацтве, прыйшлі ў Карэю з Кітая. Формы пасудзін становяцца больш вытанчанымі і складанымі: шырока запатрабаванымі сталі вырабы ў форме кветак. Кветкавая сімволіка, характэрная для будызму, часта выкарыстоўваецца і ў арнаментах, якія ўпрыгожваюць кераміку. Выявы кветак і арабескі наносіліся на сценкі сфармаваных, яшчэ вільготных пасудзін пры дапамозе адмысловых штампаў. Пачынаецца перыяд падвышанай цікавасці на паліваны посуд, што з’яўляецца следствам культурнага ўплыву Кітая, дзе ў часы дынастыі Тан (VII—IX стагоддзі) асабліва шанаваўся посуд з каляровымі палівамі.
У IX стагоддзі ганчары Сіла рабілі два віды паліванага посуду з «каменным» чарапком: з попельнай і свінцовай глазурай. Попельная паліва складалася з расліннага попелу і палявога шпата. Пасля абпалу пры высокіх тэмпературах (1100—1200°з) гэтая паліва застывала на паверхні вырабаў тонкім празрыстым пластом. Выраб, пакрыты попельнай палівай, абпальваўся адзін раз: працэс палівання праходзіў адначасова са спяканнем керамічнага чарапка да камнепадобнай масы. Лёгкаплаўкая свінцовая паліва, якая змяшчала фарбавальнікі, патрабавала тэрмаапрацоўкі пры 800—900 °C. Таму ганчарны выраб, абпалены спачатку пры высокай тэмпературы, пасля нанясення на яго паверхню паліванага пласта, абпальваўся яшчэ раз пры больш нізкіх тэмпературах. Колеры свінцовых паліў — зялёныя і шараватыя.
У перыяд трох карэйскіх дзяржаў у Карэі пачалі з’яўляцца селадонавыя вырабы, імпартаваныя з Кітая. У IX стагоддзі стала вядомая і тэхналогія атрымання селадоновой глазуры. Вытанчаная зялёная афарбоўка селадонаў адпавядала густам таго часу, з’яўляючыся далейшым удасканаленнем зялёна-шэрай каляровай гамы свінцовых глазуры. Першыя карэйскія селадоны саступалі кітайскім узорам. Іх колер быў часцей за ўсё брудна-зялёным і цьмяным. Але паступова майстэрства вырабу гэтага віду ганчарных вырабаў вырасла. Карэйскія майстры падтрымлівалі цесныя кантакты з найбуйнейшымі цэнтрамі посуду ў Кітаі, дзякуючы чаму пераймалі тэхнікі складанай тэхналогіі. Асноўнымі раёнамі вытворчасці селадонавай керамікі ў Карэі былі паўднёвае і заходняе ўзбярэжжа.
Перыяд Каро
У 960-х гадах у Карэі адбываюцца новыя сур’ёзныя павароты ў гісторыі. Дзяржава Тхэбон далучае да сябе Позняе Кагуро і Позняе Пэкчэ, што паклала пачатак новай дзяржаве — каралеўству Каро. Перыяд Каро працягваўся з 936 года па 1392 год — час росквіту феадальных адносін у эканоміцы, актывізацыі рамеснай вытворчасці, гандлю, уздыму культуры, будаўніцтва гарадоў. Найбольшай магутнасці і дабрабыту Карэі дасягнула ў XII стагоддзі, заключыўшы пры гэтым палітычны саюз з Кітаем.
Перыяд Каро характарызуецца найвышэйшым пікам у развіцці карэйскага ганчарства. Працавала каля 300 керамічных майстэрняў, многія з якіх знаходзіліся ў паўднёвых раёнах Карэйскага паўвострава. Ганчары Каро перанялі лепшыя традыцыі керамічнага рамяства дзяржавы Сіла. Складваецца тэхнічная база ганчарства, якая стала традыцыйнай для Карэі і захавалася практычна нязменнай да пачатку XX стагоддзя. Карэйскія ганчары, гэтак жа як і майстры ў Кітаі і Японіі, аддавалі перавагу працаваць з мясцовай сыравінай, і іх майстэрні знаходзіліся побач з радовішчаў керамічных глін. Усе стадыі і працэсы тэхналагічнага цыклу былі таксама звычайныя для ганчарства Усходняй Азіі: здабыча і апрацоўка гліны, падрыхтоўка фармовачнай масы, фармоўка вырабаў, аздабленне паверхні, паліванне, сушка, абпал. Для некаторых відаў паліваў -лёгкаплаўкіх, выкарыстоўваўся двухразовы абпал вырабаў.
Галоўнымі тэхнічнымі сродкамі ў сярэднявечным ганчарстве Карэі былі прыстасаванні для фармоўкі і абпалу. Ганчарны круг атрымаў у гэты час шырокае распаўсюджванне і, магчыма, быў ва ўжытку не толькі ручны яго варыянт, але і нажны. У Карэі, як і ў Кітаі, больш за ўсё шанаваўся посуд, сфармаваны на крузе, чым посуд ручнога вырабу. У гэтым істотнае адрозненне кітайскага і карэйскага керамічнага мастацтва ад японскага ганчарства, дзе перавага аддавалася ручной працы.
Мала вядома, калі з’явіўся ў Карэі нажны ганчарны станок, і як ён выглядаў. Як мяркуецца, у перыяд росквіту керамічнай вытворчасці ў дзяржаве Каро такі станок быў ужо вядомы, і, магчыма, ён меў пэўнае падабенства з нажным кругам, якія выкарыстоўваліся ў традыцыйным ганчарстве XIX стагоддзя. Станок быў драўляным і наземным, часта досыць высокім і грувасткім. Рабочая частка станка складалася з двух дыскаў: вялікага ніжняга і меншага па памеры верхняга, злучаных паміж сабой вертыкальнымі апорамі-рэйкамі або цыліндрам. Рабочая частка станка свабодна змяшчалася паміж нагамі ганчара, які сядзеў на высокім зэдліку. Майстар прыводзіў нагамі ніжні дыск у бесперапынны рух, забяспечваючы магчымасць фармоўкі на верхнім дыску[Ксенофонтова Р. А. Японское традиционное гончарство Х1Х-первой половины XX в. М., 1980.].
Карэйскія печы для абпальвання па сваёй будове ўзыходзяць да «драконавых» печаў Кітая. Яны таксама размяшчаліся на схілах пагоркаў і мелі выгляд тунэлю даўжынёй 10-20 метраў, на адным канцы якога знаходзілася топачная камера. Пячны тунэль, зроблены з цэглы, мог быць аднакамерным, без унутраных перагародак, альбо шматкамерным, падзеленым на сазлучаныя паміж сабой адсекі. У працэсе абпалу тэмпература ў такіх печах дасягала 1200—1300 °C. Дадзены тып печы стаў традыцыйным для карэйскага ганчарства і захаваўся да XX стагоддзя[Ксенофонтова Р. А. Японское традиционное гончарство Х1Х-первой половины XX в. М., 1980.][Adams E. Korea’s pottery heritage. Vol. II. Seoul, 1990.].
Асноўныя віды ганчарных вырабаў у перыяд Карj — «каменная» кераміка са шчыльным, звонкім чарапком, селадонавыя вырабы, белы фарфор, чарапіца[Adams E. Korea’s pottery heritage. Vol. II. Seoul, 1990.].
Звычайная непаліваная «каменная» кераміка шэрага колеру выпускалася майстэрнямі ў значнай колькасці, паколькі была даступным для ўсіх слаёў насельніцтва посудам. «Каменная» кераміка магла пакрывацца палівай, асабліва, папулярная была свінцовая зялёная паліва. Выкарыстанне вырабаў з «каменным» чарапком было вельмі шырокім: захоўванне і транспарціроўка розных прадуктаў, гатаванне ежы, сервіроўка стала, асвятленне жылля.
Селадоны Каро Тэрмін «селадо́н» для ганчарных вырабаў з бледна-шаравата-зялёнай палівай быў прыдуманы еўрапейскімі знатакамі керамікі. Існуе некалькі гіпотэз паходжання гэтага слова. Адна мяркуе, што яно ўпершыню з’явілася ў Францыі XVII стагоддзя і паходзіць ад імя героя «»(«L’astrée»), — закаханы пастух Селадон (Céladon) упрыгожваў вопратку бледна-зялёнымі стужачкамі. (аўтар, , — у сваю чаргу запазычыў імя героя з «» Авідзія). Іншая версія звязвае тэрмін са скажэннем імя Саладзіна (Салах ад-Дзіна), султана Егіпта і Сірыі і заснавальніка дынастыі Аюбідаў, які ў 1171 годзе накіраваў сорак вырабаў гэтай керамікі эміру Дамаска . Трэцяя версія ўзводзіць тэрмін да санскрыцкага слова sila і dhara, якія азначаюць «камень» і «зялёны» адпаведна. У керамічнай вытворчасці селадон — асаблівы тып глазуры і яе спецыфічнае бледна-шаравата-зялёнае адценне зялёнага колеру. Тып падобных вырабаў быў вынайдзены і вырабляўся ў Кітай, у прыватнасці, у керамічных цэнтрах правінцыі Чжэцзян ( і інш.).
У Карэі вытворчасць селадонавых вырабаў квітнела ў XI—XIII стагоддзях[Adams E. Korea’s pottery heritage. Vol. II. Seoul, 1990.][Portal J. Korean celadons of of the Koryo dynasty: Pottery in the making. London, 1997. Pp. 98 — 103.]. Гэтыя вырабы маглі быць элітнымі і прызначацца для шляхетных і багатых людзей, служыцеляў будыйскага культу. Селадонавы посуд і іншыя прадметы ўжытку: касметычныя флаконы і скрыначкі, свяцільні, падгалоўнікі, прыналежнасці для пісьма, упрыгожвалі палацы каралеўскай сям’і. Сама назва Каро, што ў перакладзе са старажытнакарэйскай азначае «высокае і чыстае», атаясамлівалася з колерам селадонавай палівы, які нагадваў пра прыгажосць яснага неба, пакрытых лясамі гор і празрыстых рэк Карэі.
Для вырабу селадонавых вырабаў выкарыстоўваўся рэдкі гатунак блакітнавата-шэрай гліны або адмысловая парода — «» («Танлі»), якая змяшчае невялікую колькасць пластычнага гліністага рэчыва, шмат тонказярністай слюды, кварцу і палявога шпату. Пры змешванні з вадой слюда надавала масе пластычнасць, неабходную для выцягвання на крузе або фармоўцы ў шаблонах. Калі выраб падсыхаў да «скурацвёрдага» стану, на яго паверхню наносілася селадонавая паліва. Асноўнымі кампанентамі паліванай масы былі раслінны попел, багаты кальцыем, і моцна раздробнены «фарфоравы камень». Прысутнасць у хімічным складзе палівы 1-2 % вокісу жалеза абумоўлівала пры абпале ў аднаўленчым рэжыме зялёны (селадонавы) колер. Спецыфіка карэйскіх селадонаў у адрозненне ад кітайскіх вырабаў — лёгкае блакітнаватае адценне. Гэта было выклікана пэўнымі суадносінамі хімічных кампанентаў палівы — вокісу тытану і вокісу марганцу. Вырабы, пакрытыя селадонавай палівай, абпальваліся ў доўгіх печах пры тэмпературы 1100—1200 °C. Чарапок пасля абпалу набываў шэры колер, што было следствам аднаўленчага рэжыму.