Фіктыўныя рэферэндумы на акупаваных тэрыторыях Украіны былі праведзены 23—27 верасня 2022 года на акупаваных Расіяй частках чатырох рэгіёнаў Украіны. Расія не мела поўнага кантролю ні над адным з гэтых рэгіёнаў: Данецкая вобласць была акупаваная толькі на 60 %, а ў Запарожскай вобласці, паводле даных «Бі-бі-сі», расійскія войскі не мелі кантролю больш чым над паловай рэгіёна, уключаючы яго адміністрацыйны цэнтр — горад Запарожжа.
Пасля правядзення рэферэндумаў, 30 верасня, Расія абвясціла пра анексію гэтых рэгіёнаў і аднавіла эскалацыю сваёй вайны ва Украіне. Ва ўсіх населеных пунктах мерапрыемствы праводзіліся па адным сцэнарыі ў адсутнасці канфідэнцыяльнасці і ў суправаджэнні ўзброеных людзей. З прававога пункту гледжання праведзеныя рэферэндумы не маюць юрыдычнай сілы.
З самага пачатку поўнамаштабнага ўварвання ва Украіну анексія раней акупаваных тэрыторый Данецкай і Луганскай абласцей Украіны (у форме самаабвешчаных марыянетачных ДНР і ЛНР), а таксама захопленых Херсонскай, Харкаўскай і Запарожскай абласцей была часткай расійскага плана.
Рэферэндумы неаднаразова адкладаліся з-за няўдач на фронце (з красавіка на май, затым на верасень), пасля імклівага контрнаступлення Узброеных Сіл Украіны на харкаўскім кірунку 20 верасня акупацыйныя ўлады на тэрыторыі Украіны амаль адначасова абвясцілі аб правядзенні рэферэндумаў, а на наступны дзень Уладзімір Пуцін абвясціў у Расіі мабілізацыю.
Рэферэндумы былі асуджаныя ААН і мноствам краін як парушаючыя міжнароднае права.
Паводле слоў кіраўніка ААН па палітычных пытаннях Размары Дзікарла, «рэферэндумы» не маюць нічога агульнага са свабодным, дэмакратычным волевыяўленнем людзей. Яны былі праведзеныя ва ўмовах расійскага тэрору, псіхалагічнага ціску і пераследу ўкраінскіх грамадзян і ўкраінскіх актывістаў, якіх акупацыйная расійская ўлада кідала і працягвае кідаць у турмы, катавальныя і фільтрацыйныя лагеры.
Перадгісторыя Расія раней выкарыстоўвала рэферэндумы для апраўдання анексіі тэрыторый Украіны. У 2014 годзе яна спехам правяла рэферэндум у Крыме, які затым быў выкарыстаны для апраўдання анексіі Крыма.
Ва ўмовах поўнага дамінавання расійскіх СМІ жыхарам ДНР і ЛНР абяцалі ўключэнне рэгіёнаў у склад Расіі па аналогіі з Крымам. Як у 2014 годзе меркаваў дырэктар Данецкага інстытута сацыяльных даследаванняў і палітычнага аналізу, ад рэферэндумаў аб далучэнні было вырашана адмовіцца з-за малой падтрымкі далучэння да Расіі: за яе выступалі толькі 35 %, у той час як 65 % бачылі сябе ў складзе Украіны.
У кантэксце ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе афіцыйныя расійскія асобы загаварылі аб далучэнні яшчэ да ўводу войскаў: 21 лютага падчас пасяджэння Савета бяспекі Расіі Сяргей Нарышкін прама падтрымаў іх уваходжанне ў склад РФ. Агаворка спарадзіла мноства чутак пра рэальнасць гэтага плана. Пазней аб планах правядзення рэферэндумаў паведамлялі кіраўнікі ДНР і ЛНР Дзяніс Пушылін і Леанід Пасечнік, але з агаворкай аб правядзенні галасаванняў пасля заканчэння вайны.
У Херсонскай вобласці чуткі аб стварэнні «Херсонскай Народнай Рэспублікі» або анексіі з’явіліся адразу пасля акупацыі. Херсонцы адрэагавалі на іх шматтысячнымі мітынгамі пад лозунгам «Херсон — гэта Украіна», якія скончыліся толькі пасля масавых рэпрэсій — выкраданняў і катаванняў незадаволеных, пра якія распавядаў, у прыватнасці, мясцовы журналіст Алег Батурын. Акупацыйныя ўлады Харкаўскай вобласці выключалі фармальнае галасаванне да акупацыі Расіяй усяго рэгіёна. Прызначаныя расійскімі ваеннымі ўлады Запарожскай вобласці ў жніўні падпісалі распараджэнне аб падрыхтоўцы да рэферэндуму. Аднак фактычна рашэнне аб правядзенні рэферэндумаў не знаходзілася ў кампетэнцыі мясцовых уладаў, а прымалася ў Адміністрацыі прэзідэнта Расіі.
Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі падкрэсліваў, што правядзенне рэферэндумаў на акупаваных тэрыторыях закрые для Расіі магчымасці для перамоваў. Віцэ-прэм’ер Украіны Ірына Верашчук дадавала, што ўдзел украінскіх грамадзян у гэтых галасаваннях будзе расцэнены як калабарацыянізм, які караецца пазбаўленнем волі на тэрмін да 12 гадоў з канфіскацыяй маёмасці.
Грамадская думка Публічнай незалежнай статыстыкі пра стаўленне да рэферэндумаў на акупаваных тэрыторыях не было. Паводле звестак закрытых апытанняў, праведзеных на замову расійскіх уладаў у ліпені 2022 года на акупаваных тэрыторыях Запарожскай і Херсонскай абласцей, толькі 30 % апытаных падтрымалі далучэнне да Расіі. Але суразмоўцы «Медузы» ў расійскім кіраўніцтве не бачылі праблемы ў нізкай падтрымцы і планавалі атрымаць неабходны адсотак галасоў адміністрацыйнымі метадамі.
Перадумовы Анексія тэрыторый Украіны праз рэферэндумы было неад’емнай часткай плана Уладзіміра Пуціна, хоць у прэзідэнцкай адміністрацыі не падтрымлівалі далучэнне дэпрэсіўных рэгіёнаў. Даты правядзення рэферэндумаў былі завязаныя на поспехі расійскага ўварвання: напрыклад, рэферэндумы ў ДНР і ЛНР збіраліся правесці пасля поўнай акупацыі Данецкай і Луганскай абласцей. Аднак няўдачы на фронце пастаянна змушалі Расію зрушваць даты галасаванняў і пераглядаць сцэнарый іх правядзення.
Рэферэндумы перанеслі з канца красавіка на сярэдзіну мая, а затым адразу на адзіны дзень галасавання 11 верасня 2022 года (выданне «Вёрстка» агучвала альтэрнатыўную дату — 14 верасня). Калі расійскі наступ на ўсходзе Украіны забуксаваў, рэферэндумы ў ДНР і ЛНР было вырашана адкласці. Ад альтэрнатыўнага плана галасавання толькі ў Херсонскай і Запарожскай абласцях прыйшлося адмовіцца з-за пачатку контрнаступлення УСУ ў Херсонскай вобласці. 7 верасня сакратар Генеральнага савета «Адзінай Расіі», першы віцэ-спікер Савета Федэрацыі Андрэй Турчак абвясціў «адзіны дэдлайн» для ўсіх рэферэндумаў — Дзень народнага адзінства 4 лістапада 2022 года (паралельна прэзідэнцкая адміністрацыя разглядала альтэрнатыўныя варыянты ў канцы восені і снежні—студзені), але фінальнае рашэнне заставалася за Уладзімірам Пуціным.
Падчас вайны рэферэндумы набывалі ўсё большае значэнне для расійскіх уладаў. Яны асцерагаліся, што без вайсковых перамог увага расіян зрушыцца на эканамічныя наступствы ўварвання. Пастаянныя пераносы дат рэферэндумаў дэмаралізавалі прыхільнікаў вайны, і ўлады разлічвалі з іх дапамогай дамагчыся народнай падтрымкі, як гэта адбылося пасля анексіі Крыма ў 2014 годзе. Нарэшце, рэферэндумы разглядаліся як сімвалічны пачатак прэзідэнцкай кампаніі Уладзіміра Пуціна на выбарах 2024 года.
Пры гэтым сярод расійскіх сілавікоў, уключаючы супрацоўнікаў ФСБ і Расгвардыі на акупаваных тэрыторыях, склалася меркаванне аб рэферэндумах як аб пустым марнаванні сіл і сродкаў. Сярод публічных асоб за анексію ўсходу і поўдня Украіны без рэферэндумаў выступаў расійскі кіраўнік анексаванага Крыма Сяргей Аксёнаў, які зазначыў, што вынікі рэферэндуму ўсё роўна не будуць прызнаныя міжнароднай супольнасцю.
Пасля поспеху ўкраінскага контрнаступлення ў Харкаўскай вобласці, падчас якога УСУ вярнулі пад кантроль ключавыя населеныя пункты і лагістычныя вузлы, расійскія ўлады на нявызначаны тэрмін адмовіліся ад ідэі правядзення рэферэндумаў. Суразмоўцы «Медузы» адзначылі, што расійскія паліттэхнолагі, якія працавалі ў Харкаўскай і Запарожскай абласцях, паспешліва з’ехалі ў Расію. Прэс-сакратар прэзідэнта Расіі не пракаментаваў тэрміны вяртання да ідэі рэферэндумаў.
Палітычны аглядальнік «Медузы» Андрэй Перцаў выказаў здагадку, што спешна абвешчаныя ў верасні галасаванні былі закліканыя легітымізаваць непапулярную мабілізацыю і ўмацаваць падтрымку сярод прарасійску настроеных жыхароў і мясцовых чыноўнікаў. Таксама Перцаў адзначыў, што падчас саміта ШАС Пуцін замест падтрымкі атрымаў ад лідараў Турцыі і Кітая настойлівыя рэкамендацыі завяршыць вайну, што магло падштурхнуць яго хутчэй правесці галасаванні для стварэння бачнасці ўсенароднай падтрымкі.
Прычыны Ваенныя аналітыкі звязваюць рашэнне аб правядзенні «рэферэндумаў» са слабасцю РФ на полі бою. Аб’ява аб рэферэндумах прагучала пасля хуткага прасоўвання ўкраінскай арміі ў апошнія тыдні верасня, якія разграмілі войскі РФ на харкаўскім кірунку і знаходзяцца ў наступе на ўсходзе і поўдні. Паводле ацэнак аналітыкаў, Расія страціла дзясяткі тысяч вайскоўцаў, абвясціла мабілізацыю для набору новых салдат, і сутыкаецца з усё большым негатывам з-за свайго працяглага ўварвання.
Як паведамляла Meduza, далучэнне тэрыторый было асабістым жаданнем Уладзіміра Пуціна, а падрыхтоўкай рэферэндумаў займаліся людзі з яго адміністрацыі. «Рэферэндумы» планавалася ўвязаць з поспехамі ў вайне, але з-за няўдач на фронце іх правядзенне кожны раз пераносілася (з красавіка на май, затым на верасень і на лістапад), а пасля пачатку паспяховага контрнаступлення УСУ ў Харкаўскай вобласці правядзенне мерапрыемстваў адклалі на нявызначаны тэрмін. Падобны пастановачны рэферэндум планаваўся і ў акупаванай частцы Харкаўскай вобласці, калі б Украіна не адваявала большую яе частку.
Арганізацыя рэферэндумаў Падрыхтоўка рэферэндумаў і фарміраванне новага іміджу Расіі пасля анексіі ўкраінскіх тэрыторый былі даручаныя першаму намесніку кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Сяргею Кірыенку. Пад яго кіраўніцтвам быў сфармуляваны вобраз для знешняй аўдыторыі — Расія як «кантынент свабоды» для прыхільнікаў правых ідэалогій з усяго свету.
Як паведамляла «Медуза», арганізацыяй рэферэндумаў займалася Упраўленне па забеспячэнні спраў Дзяржсавета Расіі пад кіраўніцтвам Аляксандра Харычава — набліжанага Кірыенкі. Непасрэдна галасаванні курыраваў намеснік Харычава Барыс Рапапорт, які лічыцца крызісным менеджарам і спецыялізуецца на праблемных выбарчых кампаніях, а з 2014 года разам з Уладзіславам Сурковым займаўся справамі ДНР і ЛНР. Галоўным тэхнолагам і каардынатарам рэферэндумаў выступаў віцэ-губернатар Севастопаля Сяргей Талмачоў (Аляксей Навальны называў яго арганізатарам нападу дзяўчат у латэкснай бялізне на штаб у Маскве пасля выхаду расследавання ФБК пра сувязь алігарха Алега Дзерыпаскі і намесніка старшыні ўрада Расіі Сяргея Прыходзькі).
Рапапорт таксама падбіраў супрацоўнікаў і паліттэхнолагаў з досведам працы з апазіцыяй на ролі «палітрукоў» у акупацыйных адміністрацыях. Як адзначалі крыніцы «Медузы», нягледзячы на заробкі да 1—2 млн рублёў у месяц, ехаць на акупаваныя тэрыторыі былі гатовыя нямногія. На ключавыя пасады ва ўрадах ДНР і ЛНР у рамках падрыхтоўкі да рэферэндумаў былі прызначаныя чыноўнік Мінпрамгандлю Віталь Хацэнка і былы віцэ-губернатар Курганскай вобласці Уладзіслаў Кузняцоў. Паводле інфармацыі суразмоўцы выдання, расійскія ўлады планавалі ў хуткім часе зняць Дзяніса Пушыліна і Леаніда Пасечніка і замяніць на цалкам падкантрольных функцыянераў.
Паводле інфармацыі «Медузы», расійскія ўлады планавалі праводзіць рэферэндумы пад слоганам «Разам з Расіяй» (ён з’яўляўся ў агітацыі ў Запарожскай вобласці, а ў Херсоне прайшоў аднайменны форум). Альтэрнатыўны слоган «Новая Расія», які меў на ўвазе «новую якасць» і больш моцную Расію, не спадабаўся Уладзіміру Пуціну і членам Савета Бяспекі. За агітацыйную падрыхтоўку да рэферэндумаў адказвала група «ІМА-Кансалтынг», звязаная з першым намеснікам кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Аляксеем Громавым.
Як адзначалі крыніцы «Медузы», спешнае рашэнне аб правядзенні рэферэндумаў 23—27 верасня было прынята Пуціным пад уплывам высокапастаўленых прадстаўнікоў сілавога блока. Пры гэтым Кірыенка і яго каманду фактычна адхілілі ад працэсу, а адказнымі за галасаванні былі прызначаныя акупацыйныя адміністрацыі і расійскія спецслужбы, якім патрабавалася проста забяспечыць патрэбную колькасць галасоў за. Самі рэферэндумы суразмоўцы «Медузы», блізкія да расійскіх уладаў, назвалі «рытуалам з вядомым вынікам».