Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі (12 жніўня 1877, Стаўрапаль — 1942 або 1943, Казахская ССР) — украінскі гісторык, даследчык гісторыі Украіны, літаратуразнавец, этнограф, археограф, журналіст. Правадзейны член НТШ, сябра Цэнтральнай Рады.

Аўтар шэрагу важных публікацый па гісторыі Заходняга Палесся. Ахвяра сталінскага тэрору.

Біяграфія Сын Сяргея Грушэўскага, брат Міхайлы Грушэўскага і Ганны Шамрай-Грушэўскай. Жанаты з Вольгай Парфененка.

Скончыў гімназію ва Уладзікаўказе і гісторыка-філалагічны факультэт Кіеўскага ўніверсітэта ў 1899 годзе. Вучань Уладзіміра Антонавіча . Пасля заканчэння школы быў у працяглай навуковай камандзіроўцы ў Аўстрыі і Германіі. З 1900 года — выкладчык гісторыі Імператарскага Наварасійскага ўніверсітэта, прыват-дацэнт. У 1906 годзе пачаў выкладаць украінскай мовай, за што звольнены.

Затым у 1909 годзе працаваў у Маскоўскім універсітэце, у 1910 — прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1918—1919 гадах — прафесар Кіеўскага ўніверсітэта, пасля ўсталявання ва Украіне савецкага ладу ў 1920-я гады — Кіеўскага інстытута народнай адукацыі.

Супрацоўнічаў з штотыднёвікамі «Село» і «Засів», заснаванымі Міхалам Грушэўскім.

Навуковая дзейнасць

Уваходзіў у склад Украінскай Цэнтральнай Рады. Кіраўнік архіўна-бібліятэчнага аддзела Міністэрства адукацыі Украінскай Народнай Рэспублікі. Пасля ўсталявання савецкага ладу — выканаўца абавязкаў намесніка старшыні гістарычнай секцыі ВУАН, дырэктар пастаяннай камісіі па складанні гісторыка-геаграфічнага слоўніка ўкраінскіх зямель, кіраўнік секцыі сацыяльна-эканамічнай гісторыі навукова-даследчай кафедры гісторыі Украіны пры ВУАН, сапраўдны член Археаграфічнай камісіі, рэдактар «гісторыка-геаграфічнага зборніка ВУАН» (выйшла 3 тамы).

Аўтар больш за 100 навуковых прац па гісторыі, гістарыяграфіі, этнаграфіі, гісторыі літаратуры. Сярод іх манаграфіі: «Пинское полесье» (1901), «Очерки истории Туровского княжества» (1902), «Города Великого княжества Литовского в 14—16 вв.» (1918); шматлікія доследы па палітычнай і сацыяльнай гісторыі Украіны XVI—XVIII стагоддзяў, украінскай гістарыяграфіі XVIII—XIX стагоддзяў; серыя нарысаў пра ўкраінскіх пісьменнікаў XIX—XX стагоддзяў: «З сучасної української літератури» (у «Літературно-науковому вістнику» і асобна 1909); «Шевченківська література за останні роки» («Україна», 1917, кн. 1—20); «Невільницький цикл Т.Шевченка» («ЛНВ», 1918, кн. 2—3); «Повісті Куліша з середини 1850 р.» («Україна», 1927, кн. 1—2); «Галицька молодь та Куліш в 1860 р.» (Записки істор.-філол. від., 1928, кн. 20) і іншыя, публікаваўся ў «Университетских известиях» (Київ), «Журнале Министерства народного просвещения» (Санкт-Петербург), «Известиях отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук» (С.-Петербург), «Записках Наукового товариства імені Шевченка» (Львів), «Основе» (Одеса) і іншых.

Аўтар партрэтаў і доследаў, прысвечаных творчасці Тараса Шаўчэнкі, Мікалая Гогаля, Івана Катлярэўскага, Рыгора Квіткі-Аснаўяненкі.

З 1930 года не выдадзена ніводнай прыжыццёвай працы. Падчас Галадамору, 31 ліпеня 1933 года звольнены з работы, неўзабаве арыштаваны як «адзін з галоўных удзельнікаў антысавецкай украінскай нацыянальнай тэрарыстычнай арганізацыі… праводзіў падрыўную работу на ідэалагічным фронце». Вінаватым сябе не прызнаў і нікога не агаварыў. На выдуманых падставах 5 лістапада 1939 года Асобная нарада пры НКУС СССР асудзіла яго на пяць гадоў высылкі ў Казахстан, дзе ён працаваў рахункаводам, быў пад наглядам міліцыі.

Гісторык Людміла Прыходзька так ацэньвае тыя падзеі: Ва ўмовах сталінскага таталітарызму трагічны фінал жыцця А. Грушэўскага, як і ўсёй сям’і Грушэўскіх быў заканамерны, а, улічваючы яго навуковыя і палітычныя погляды, — немінучы. На доўгія гады імя навукоўца было вырвана з кантэксту ўкраінскай навукі і выкраслена з памяці пакаленняў. Навуковая спадчына А. Грушэўскага, яго навукова-арганізацыйная работа, здабыткі ў галіне архіўнай і бібліятэчнай справы трывалы час не вывучаліся, хаця багата ідэй навукоўца не страцілі актуальнасці і сёння.

Памёр, паводле мясцовых жыхароў, у адной з сельскіх бальніц у 1942 годзе. Паводле іншых звестак — у 1943 годзе ў сяле Верхне-Іртышск (Казахстан). Афіцыйных звестак пра яго смерць і месца пахавання не знойдзена, магчыма, яны схаваны НКУС.

Нягледзячы на трывалую пагрозу арышту, жонка навукоўца — Вольга Грушэўская, захавала яго архіў. Падчас кіравання Мікіты Хрушчова і палітыкі «адлігі», дакументы Аляксандра Грушэўскага перададзены ў Цэнтральны дзяржаўны архіў Украіны.

Аляксандр Грушэўскі рэабілітаваны ў верасні 1989 года.

Асобныя працы

«По катастрофі 1708 року: Розквартированнє росийських полків на Україні [Архівовано 25 квітня 2015 у Wayback Machine.]» / Записки НТШ. — 1907. — Том 078 «Глухів і Лебедин (1708—1709)» (1907), «Луцьке міщанство» (1908), «З життя української старшини XVIII ст.» (1908), «З київського ратушного господарства XVI віку» (1909), «Гетьманські земельні універсали 1660—1670 років» (1909), «Города Великого княжества Литовського» (К.,1918), Луцьке міщанство в XVI в. [Архівовано 3 лютого 2015 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1927. — Т. І Гетьманські земельні універсали 1660—1670 років [Архівовано 3 лютого 2015 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1927. — Т. І Питання оборони замків В. Кн. Литовського в XVI в. [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1928. — Т. ІІ Міщанські підрахунки в ревізіях XVI в. [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1929. — Т. III Суличівка на Чернігівщині XVII—XVIII в. [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник. — К., 1929. — Т. III Володимир Левенко: Київ, 1918. // З сучасної української літератури : начерки і характеристики, 1918. — Ч. 1. — Вид. 2-ге : Вид. т-во «Криниця». [Архівовано 18 лютого 2022 у Wayback Machine.]

Крыніцы

Літаратура

Історія української бібліотечної справи в іменах (кінець XIX ст. — 1941 р.) : матеріали до біобібліографічного словника / авт.-уклад. Л. В. Гарбар; ред. кол.: Г. В. Боряк, Л. А. Дубровіна (голова), В. І. Попик та ін. ; НАН України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т рукопису. — Київ, 2017. — С. 114—115. — URL: http://irbis-nbuv.gov.ua/everlib/item/er-0002146 Брега Г. С., Юркова О. В. Грушевський Олександр Сергійович // . — Т 5. — С. 1916—1917. Костюк І. Олександер Грушевський та становлення національної науки і вищої школи на початку XX ст. // Український історик. — 2002. — № 01—04 (152—155). Матяш І. Особа в українській архівістиці. Біографічні нариси. — К., 2001. Приходько Л. Олександр Грушевський і становлення української національної науки на початку XX ст. Хорунжий Ю. М. Грушевський Олександр Сергійович // Грушевський О. З сучасної української літератури : начерки і характеристики. Ч. 1 : Українські повістярі другої половини XIX в. / Олександр Грушевський. — Вид. 2-ге. — Київ : Вид. т-во «Криниця», 1918. — 207 1 с. Грушевский А. С. Из истории украинской этнографии : этногр. темы в украинской литературе / А. С. Грушевский. — СПб. : Тип. Император. АН, 1910. — 29 с. Грушевский А. С. Из истории украинской этнографии : изучение ист. песен / Грушевский А. — Киев : Первая Киев. артель печат. дела, 1905?. — 14 с.

Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР Катэгорыя:Расстралянае адраджэнне Катэгорыя:Этнографы Украіны Катэгорыя:Журналісты Украіны Катэгорыя:Гісторыкі Украіны Катэгорыя:Члены Навуковага таварыства імя Шаўчэнкі Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ