Манасія бен Іосіф з Ільі ( Менашэ Ільер, 1767–1831), вядомы пад псеўданімам Бен Порат, быў талмудыстам, рабінам і папярэднікам Гаскалы, або яўрэйскага асветніцтва.
Біяграфія Нарадзіўся ў Смаргоні, у 15 гадоў жаніўся, але хутка развёўся, другі раз жаніўся ў 17 гадоў і пераехаў у Ілью, на радзіму сваёй жонкі. Тут перайшоў ад вывучэння Талмуда да свецкіх навук і такіх ведаў, як вышэйшая матэматыка. Манасія быў кансерватарам і гуманітарам, які выказваў ідэі адзінства і супрацоўніцтва ў свецкай і іудзейскай адукацыі. Яго творы можна разглядаць як спалучэнне талмудычнай думкі і еўрапейскай філасофіі асветніцтва. Яго можна лічыць папярэднікам мадэрнізму сярод усходнееўрапейскіх яўрэяўBarzilay, Isaac (1999). Manasseh of Ilya: Precursor of Modernity Among the Jews of Eastern Europe. Magnes Press, Hebrew University. ISBN 978-965-223-990-7.. Быў вучнем Віленскага гаона.
Акрамя шырокага вывучэння Талмуда і Галахі, Манасія таксама прысвячаў шмат часу вывучэнню матэматыкі, філасофіі, граматыкі іўрыту і астраноміі. Ён меў магчымасць карыстацца вялікай бібліятэкай Ёсефа Мазала (памёр у 1848 г.) у суседняй Вязыні, дзе пазнаёміўся з яўрэйскай філасофскай літаратурай, асабліва з Майманідам і працамі першых маскілімаў у Цэнтральнай Еўропе, у тым ліку Майсея Мендэльсона і Нафталі Герц Веселі. У памкненні ўзбагаціць свой інтэлектуальны кругагляд, Менашэ вандраваў па цэнтрах Гаскалы ў Магілёве, Кёнігсбергу і Бродах. У 1827 годзе ён некаторы час служыў рабінам смаргонскай абшчыны.
Быў глыбока пагружаны ў рэлігійнае мысленне і вопыт традыцыйнага яўрэйскага грамадства ва Усходняй Еўропе, але яго таксама прыцягваў інтэлектуальны свет еўрапейскага Асветніцтва. На гэтым фоне ён прыняў рацыяналістычны светапогляд і імкнуўся прымяніць яго ў максімальна магчымай ступені. Напрыклад, ён адкідаў спробы інтэграваць дэраш (нелітаральныя тлумачэнні) або кабалістычныя прынцыпы ў інтэрпрэтацыю тэкстаў і ў святле гэтага падыходу не вагаўся адкінуць погляды класічных яўрэйскіх каментатараў. Акрамя таго, на яго думку, галахічныя пастановы таксама павінны былі адпавядаць крытэрыям рацыянальнага аналізу і павінны былі пазбягаць уплыву, які вынікае з пілпула (казуістыкі ў інтэрпрэтацыі яўрэйскіх юрыдычных тэкстаў), звычаяў або народных вераванняў. Гэты падыход тлумачыць негатыўнае стаўленне Манасіі да хасідскага руху, які надаў вялікае значэнне кабалістычным прынцыпам.
Акрамя таго, Манасія сцвярджаў, што агульныя галіны ведаў важныя самі па сабе, а не толькі як дапаможнікі для інтэрпрэтацыі рэлігійных тэкстаў і разумення галахічных пытанняў. Такім чынам, ён сцвярджаў, што разам са строгім выкананнем яўрэйскага закона паўсядзённае жыццё павінна быць арганізавана ў адпаведнасці з высновамі, якія вынікаюць з агульнай адукацыі. Адпаведна, ён надаў вялікае значэнне даданню свецкай адукацыі ў адукацыйныя праграмы для маладых яўрэяў. У працах Менашэ можна таксама знайсці погляды, якія адлюстроўваюць уплыў літаратуры агульнаеўрапейскага Асветніцтва, што дае выраз новым гуманістычным, сацыяльным і эканамічным поглядам школ Жан-Жака Русо, Адама Сміта і іншых.
Незалежная і ўнікальная пазіцыя Манасіі відавочна ў яго закліку да выкарыстання эгалітарных крытэрыяў у пытаннях, звязаных з прызывам яўрэйскіх салдат у расійскую армію, насуперак стандартнай практыцы прыёму прызыўнікоў толькі з бедных сем'яў. Інавацыйны характар і складанасць падыходу Манасіі выклікалі падазрэнне ў многіх, асабліва ў кансерватыўных колах ўсходнееўрапейскага яўрэйства, якія не толькі былі занепакоеныя канкрэтным зместам ідэй Манасіі, але і баяліся, што яго ідэі ўтрымліваюць радыкальныя прынцыпы.
Яго кніга «Альфе Менашэ» (Вільня, 1822) поўная рацыяналістычнай крытыкі іўдаізму і заклікае габрэяў заняцца свецкай навукай. Каб атрымаць дазвол ад рэлігійных уладаў на публікацыю, аўтару давялося адмовіцца ад некаторых сваіх ідэйLempertienė, Lara (2019). "Jewish Literature and the Jewish Press in Lithuania in the Nineteenth and the First Half of the Twentieth Century". In The History of Jews in Lithuania. Leiden, The Netherlands: Brill | Schöningh. P. 186.
Многім ідэі Манасіі здавалася адхіленнем ад рэлігійнага і сацыяльнага кансенсусу. Яго крытыкі ачарнялі яго творы да такой ступені, што яго праціўнікі спалілі іх.
Яго працы былі б забаронены, калі б не дапамога ўплывовага рабіна Іосіфа Мазеля з Вязыні, які праявіў да яго цікавасць. Віленскі Гаон, яго настаўнік, даведаўся, што Манасія сустракаўся са Шнеурам Залманам з Лядаў, і западозрыў яго ў хасідскіх схільнасцях, што той адмаўляў, хоць і ў пэўнай ступені сімпатызаваў гэтаму руху.
Планаваў паехаць у Берлін, каб вучыцца ў Майсея Мендэльсона, але яго праваслаўныя аднаверцы пераканалі прускія ўлады, каб адмовіць яму ў пашпарце, таму ён быў вымушаны вярнуцца дадому, але працягваў вывучаць нямецкую, польскую мовы, натуральную філасофію і механіку.
Захварэў на халеру і памёр у 1831 годзе.
У пэўнай ступені Манасія з Ільі апярэдзіў свой час. Пасмяротна яго сінтэз — строгае прытрымліванне рэлігійнага светапогляду пры прыняцці прынцыпаў еўрапейскага Асветніцтва — стаў краевугольным каменем светапогляду маскілім ва Усходняй Еўропе да другой паловы дзевятнаццатага стагоддзя.
Катэгорыя:Памерлі ў 1831 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1767 годзе