Абульфа́з Гадзіркулі́ аглы́ Эльчыбе́й (, сапр. прозвішча Алі́еў; , с. , , Нахічэванская АССР, Азербайджанская ССР — , Анкара, Турцыя) — азербайджанскі дзяржаўны, палітычны і грамадскі дзеяч, перакладчык, , лідар Народнага фронту Азербайджана, Прэзідэнт Азербайджана (1992—1993). Эльчыбей быў першым усенародна і дэмакратычна абраным Прэзідэнтам краіны. У перыяд яго праўлення краіна пагрузілася ў палітычную нестабільнасць з пагаршэннем эканамічнага становішча. Цяжкія вынікі Карабахскай вайны і палітычная барацьба ў краіне вымусілі Абульфаза Эльчыбея пакінуць пост прэзідэнта, каб пазбегнуць грамадзянскай вайны. 28 жніўня 1993 года на пра давер Абульфазу Эльчыбею за яго адстаўку прагаласавалі 97,5 % грамадзян краіны. Народны фронт Азербайджана назваў вынікі рэферэндуму сфальсіфікаванымі, а Дзярждэпартамент ЗША выказаў заклапочанасць з нагоды арганізацыі рэферэндуму і надзвычайных умоў яго правядзення. Наступныя выбары прэзідэнта АБСЕ ацэньвае «неадпаведнымі некаторым абавязкам у рамках АБСЕ».
Біяграфія
Навуковец і дысідэнт
Абульфаз Аліеў нарадзіўся 24 чэрвеня 1938 года ў сяле Келекі Ардубадскага раёна Нахічэванскай АССР, у сям'і Гадзіркулі Аліева, загінулага ў гады Вялікай Айчыннай вайны, і Мейрансы Джафар кызы Аліевай. У 1957 годзе ён скончыў аддзяленне арабскай філалогіі факультэта ўсходазнаўства Азербайджанскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1963—1964 гг. праходзіў моўную практыку ў Егіпце ў якасці перакладчыка, пасля чаго вярнуўся ў Баку. Вучыўся ў аспірантуры Азербайджанскага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Гісторыя краін Азіі і Афрыкі», потым у гэтым жа ўніверсітэце з 1969 па 1974 год працаваў выкладчыкам гісторыі. Пад кіраўніцтвам усходазнаўца Абульфаз Аліеў у 1969 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Дзяржава Туглукідаў IX ст.».
Аліеў рана далучыўся да дысідэнцкага руху, выступаў прапагандыстам панцюркізму. У 1973 годзе ён арганізаваў у Бакінскім універсітэце студэнцкі гурток «Свабода», члены якога абмяркоўвалі праблемы аднаўлення дзяржаўнай незалежнасці Азербайджана. У студзені 1975 года яго арыштавалі. Для асвятлення асобы Эльчыбея даследчык Дж. Гасанлы прыводзіць наступныя выцемкі са следчых матэрыялаў:
За антысавецкую дзейнасць Абульфаз Аліеў правёў паўтара года ў Карадакскіх каменяломнях. Паводле іншых крыніц адсядзеў 2 гады ў лагеры агульнага рэжыму. У афіцыйным вінавачанні паказвалася:
Выступаючы на сходзе органаў нацыянальнай бяспекі 15 ліпеня 1997 года Прэзідэнт Азербайджана Гейдар Аліеў, які з'яўляўся на момант арышту Эльчыбея Першым Сакратаром ЦК Кампартыі Азербайджанскай ССР, казаў: «У нас не было дысідэнтаў. Калі казаць пэўна, то Абульфаза (Эльчыбея) арыштавалі ў 1975—1976 гадах. Як толькі я пазнаў, што ён асуджаны і арыштаваны, то даў указанне вызваліць яго. Яго вызвалілі. У той час не было ніякіх падстаў для яго арышту, апроч безадказных гутарак. Ён часам і цяпер вельмі безадказна выступае. У выніку некалькіх такіх гутарак яго сябры з універсітэта ці акадэміі данеслі на яго ў КДБ, напісалі, што ён вядзе такую агітацыю, таму яго і арыштавалі».
Пасля вызвалення Абульфаз Аліеў працягнуў навуковую дзейнасць у пасады вядучага навуковага супрацоўніка Інстытута рукапісаў Акадэміі навук Азербайджана (да 1992 г.). Ён з'яўляецца аўтарам больш за 50 навуковых прац па ўсходняй філасофіі, гісторыі, літаратуры, рэлігіі.
Палітычная дзейнасць
У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў Абульфаз Аліеў — адзін з лідараў азербайджанскага нацыянальнага руху. У гэты перыяд ён узяў сабе прозвішча «Эльчыбей», што азначае «пасланец народа». 16 ліпеня 1989 года ён стае старшынём Народнага фронту Азербайджана. Дзмітрый Фурман і Алі Абасаў у артыкуле «Азербайджанская рэвалюцыя» наступным чынам апісваюць пагляды Эльчыбея:
У першых прэзідэнцкіх выбарах у верасні 1991 года Эльчыбей не браў удзел і кіраўніком рэспублікі тады быў абраны Аяз Муталібаў.
Прэзідэнт Азербайджана
Прыход да ўлады У сакавіку 1992 года пад ціскам апазіцыі Аяз Муталібаў змушаны быў падаць у адстаўку, аднак праз два месяцы ён паспрабаваў вярнуцца да ўлады. Муталібаў запатрабаваў ад Вярхоўнага Савета Азербайджана аднаўлення яго на пасадзе прэзідэнта і скасавання новых выбараў. 14 мая Вярхоўны Савет задаволіў яго просьбу і прагаласаваў за аднаўленне яго на пасту прэзідэнта. У адказ на аднаўленне Муталібава на пасту прэзідэнта краіны, пачаўся мітынг прыхільнікаў апазіцыі ля будынка НФА. Раніцай 15 мая кіраўніцтва Народнага фронту высунула Муталібаву ўльтыматум з вымогай самахоць пайсці да 15:00 з паста прэзідэнта. Пасля сканчэння ўльтыматуму натоўп з ліку прыхільнікаў Народнага фронту пачынае марш да будынка Вярхоўнага Савета і пасля страляніны захоплівае яго. Праз некалькі гадзін быў заняты і прэзідэнцкі палац, але прэзідэнта там не было. Муталібаў бег з краіны.
18 мая на сесіі Вярхоўнага савета падае ў адстаўку з паста старшыні і на яго месца прызначаецца прадстаўнік Народнага фронту 35-гадовы Іса Гамбар. 7 чэрвеня 1992 года ў Азербайджане адбыліся , перамогу на якіх здабыў Абульфаз Эльчыбей, набраўшы 59,4 % галасоў. Літаральна да дня інаўгурацыі ён жыў на сёмым паверсе тыповай бакінскай «хрушчоўкі» ў кватэры брата. 17 чэрвеня ў будынку Вярхоўнага Савета адбылася цырымонія інаўгурацыі новага прэзідэнта Азербайджана.
Знешняя палітыка У знешняй палітыцы Эльчыбей заняў антырасійскую і антыіранскую пазіцыю. Не баючыся раздражняць расійскае кіраўніцтва, Эльчыбей заяўляў, што з усіх дзяржаўных дзеячаў Расіі найбольшыя заслугі перад дэмакратыяй прыналежаць не Міхаілу Гарбачову, а Прэзідэнту Татарстана Мінцімеру Шайміеву; у сувязі з прыняццем Татарстанам паслаў віншавальную тэлеграму, у якой гаварылася пра каланіяльны прыгнёт, «гераічны татарскі народ», а таксама пра тое, што «канец XX стагоддзя азначаецца абуджэннем і адраджэннем цюркскага свету». Ён артыкуляваў ідэю аб’яднання незалежнага Азербайджана з Паўднёвым Азербайджанам, які знаходзіцца ў складзе Ірана. Эльчыбей прымае ў сябе дысідэнтаў, якія беглі з Сярэдняй Азіі, а пра рэжымы ў сярэднеазіяцкіх дзяржавах дазваляе сабе выказваецца наступным чынам: «…Праз некалькі месяцаў народны рух, які расце там, змяце цяперашняе кіраўніцтва — цяпер немагчыма задушыць імкненне народаў да свабоды»'''.
18 жніўня 1992 года Эльчыбей падпісаў указ пра ўступ Азербайджана ў Міжнародны валютны фонд, Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця і злучаныя з імі арганізацыі. На наступны дзень быў прыняты закон пра правядзенне ў жыццё канвенцый і пагадненняў гэтых арганізацый у Азербайджане. 12 верасня ён здзейсніў візіт у Маскву, падчас якога быў падпісаны «Дагавор пра сяброўства, супрацу і ўзаемную бяспеку паміж Азербайджанскай Рэспублікай і Расійскай Федэрацыяй». Пры гэтым ён адмаўляўся гаварыць па-руску і вёў перамовы праз перакладчыка. У пачатку снежня ён наведаў Кіеў, дзе Эльчыбей і Прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук падпісалі «Дагавор пра сяброўства і супрацу паміж Украінай і Азербайджанскай Рэспублікай». За тыдзень да візіту ва Украіну на II з’ездзе Народнага фронту Эльчыбей заявіў, што ў знешняй палітыцы Азербайджанская Рэспубліка будзе арыентавацца на ўзмацненне сувязей з ЗША і Вялікабрытаніяй, а «што ж тычыцца рэспублік былога Саюза, то тут прыярытэт будзе аддавацца Украіне».
Унутраная палітыка На наступны дзень пасля выбараў Эльчыбей сказаў:
Прыйдучы да ўлады, Эльчыбей і яго каманда сутыкнуліся з сур'ёзнымі ваеннымі паразамі азербайджанскіх узброеных фармаванняў у Нагорным Карабаху. Улетку азербайджанскія войскі на пазіцыі праціўніка, у выніку чаго пад кантроль Азербайджана вяртаюцца Шаўмянаўскі і частка Мартакерцкага і Аскеранскага раёнаў. 4 ліпеня азербайджанскія войскі занялі Мардакерт і пераназвалі яго ў Агдэрэ. Праз два дні Эльчыбей увёў на тэрыторыі Агдэрынскага (былога Мардакерцкага) раёна надзвычайнае становішча тэрмінам на месяц з мэтай «запабегчы магчымыя правакацыі з боку армянскіх тэрарыстычных груповак».
У жніўні 1992 года ён увёў сваім указам у абарот нацыянальную грашовую адзінку — манат. 19 верасня ім быў абнародаваны ўказ пра абарону правоў і свабод, дзяржаўную падтрымку развіцця мовы і культуры нацыянальных меншасцей. Была праведзена рэформа сістэмы паступлення ў ВНУ — уведзена тэставая сістэма, што практычна выключыла карупцыю. У гэты час у ваенных дзеяннях на карабахскім фронце адбываецца пералом у карысць армян і паспяховыя да гэтага ваенныя аперацыі паварочваюцца паразамі. У сваёй кнізе «Канец Другой Рэспублікі» азербайджанскі палітолаг Зардушт Алізадэ піша:
Да 25 лютага 1993 года праціўнік цалкам авалодаў , а 3 красавіка . У гэтых умовах Эльчыбей увёў у краіне ваеннае становішча.
Мяцеж Сурэта Гусейнава 28 мая расійская армія, да заканчэння загадзя вызначанага тэрміну, пакінула Гянджу, а пакінутая расійскімі часцямі зброя дасталася ваярам палкоўніка . Апошні атрымаў слыннасць за правядзенне паспяховых баявых дзеянняў у Карабаху. У перыяд летняга наступлення яму ўдалося аднавіць кантроль над Геранбойскім і Агдэрынским раёнамі Верхняга Карабаха. Эльчыбей узнагародзіў Сурэта Гусейнава званнем Нацыянальнага героя Азербайджана і прызначыў паўнамоцным прадстаўніком у Нагорным Карабаху, намеснікам прэм’ер-міністра і камандуючым Агдэрынскім ваенным корпусам. Наступныя паразы на агдэрынскім фронце з падачы Народнага фронту паспрабавалі звязаць з імем Сурэта Гусейнава. Указам Эльчыбея ён быў зняты з усіх пастоў і прызначаны генеральным дырэктарам дзяржканцэрна па поўсці. Аднак вайскоўцы 709-й воінскай часці захавалі яму вернасць.
Для раззбраення Гусейнава ў ноч на 4 чэрвеня ўрад прыступіў да ажыццяўлення плана «Тайфун», аўтарам і кіраўніком якога з’яўляўся прэм’ер-міністр . Пазней, праз больш за два тыдні, на невялікай прэс-канферэнцыі Эльчыбей скажа, што загад пра раззбраенне 709-й воінскай часці ў Гянджы быў адданы пасля адмовы яе камандавання перадыслакавацца ў іншае месца. Аперацыя ўрадавых войскаў у Гянджы скончылася паразай, у выніку чаго, паводле афіцыйных дадзеных, загінулі 10 чалавек, а па неафіцыйных — да 60. Згодна афіцыйнай інфармацыі, Гусейнаў распачаў спробу захапіць маёмасць расійскай 104-й паветрана-дэсантнай дывізіі, да таго часу выведзенай, але атрымаў адпор. Сам жа Сурэт Гусейнаў пра адбытае падрабязна расказаў у інтэрв’ю газеце «»:
Ваярам С. Гусейнава атрымалася ўзяць у палон генеральнага пракурора . Гусейнаў адразу загадаў генпракурору выпісаць ордар на арышт Абульфаза ЭльчыбеяКонец Второй Республики by Zardusht Alizadeh. Гусейнаў таксама змяніў начальніка паліцыі Гянджы і стварыў гарадскі Савет.
У Азербайджане склалася крызісная сітуацыя, паставіўшы краіну на мяжу грамадзянскай вайны. Панах Гусейнаў падаў у адстаўку з паста кіраўніка ўрада. Кіраўніцтва рэспублікі, тым часам, паспрабавала пайсці на перагаворы з прыхільнікамі мяцежнага палкоўніка. 6 чэрвеня дырэктывай Эльчыбея была ўтворана дзяржаўная камісія на чале з акадэмікам Імамам Мустафаевым, куды ўвайшлі аксакалы, бачныя палітычныя дзеячы і члены ўрада. У той жа дзень камісія адправілася ў Гянджу. У сваім звароце да народа Эльчыбей абвясціў, што «ворагі нашага народа, якія дзейнічаюць за межамі Азербайджана, аб’ядналіся з унутранымі ворагамі з мэтай падарваць стабільнасць у нашай дзяржаве». У Гянджы, тымчасам, сабраўся мітынг прыхільнікаў Гусейнава, на якім быў зачытаны яго зварот да народа. Ён звінаваціў урад і Народны фронт у ваенных няшчасцях у Карабаху, а таксама ў вывадзе з фронту частак нацыянальнай арміі, якія ў тыле сталі займацца марадзёрствам, і заклікаў насельніцтва да грамадзянскага непадпарадкавання.