Ка́рта Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі () — дзяржаўная, палітычная і дыпламатычная карта, выдадзеная ў 1919 годзе ў Берліне ў выдавецтве Вільгельма Гартмана, якая ўпершыню візуалізавала заяўленыя межы незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі. Карта была падрыхтавана ў якасці дадатку да дыпламатычных дакументаў для ўдзельнікаў Парыжскай мірнай канферэнцыі з мэтай абгрунтавання тэрытарыяльных правоў беларускай дзяржавы на міжнароднай арэне.

Перадумовы і працэс стварэння

Неабходнасць дакладнага картаграфічнага вызначэння межаў БНР паўстала адразу пасля яе абвяшчэння ў сакавіку 1918 года. Трэцяя Устаўная грамата дэкларавала, што рэспубліка павінна ахапіць тэрыторыі з колькаснай перавагай беларускага народа, аднак дакладныя межы з суседнімі дзяржавамі, асабліва з Украінай, Літвой і Польшчай, заставаліся прадметам вострых дыскусій.

У маі 1918 года Народны Сакратарыят замежных спраў БНР прызначыў спецыяльную камісію для распрацоўкі стратэгічнай карты дзяржавы, якую ўзначаліў палкоўнік былога рускага Генеральнага штаба Дзмітрый Бетхер. Праца камісіі ішла складана, але да канца года, напярэдадні Парыжскай мірнай канферэнцыі, беларускі бок канчаткова вызначыўся з тэрытарыяльнымі патрабаваннямі.

Створаная ў 1919 годзе ў Берліне карта (маштабам 1:2 000 000) мела легенду і назву на дзвюх мовах: беларускай і французскай (якая ў той час з'яўлялася галоўнай мовай дыпламатыі). Назвы населеных пунктаў на тэрыторыі Беларусі былі напісаны лацінкай, аднак правілы транскрыпцыі не былі паслядоўнымі. Разам з перадачай з рускай ці польскай моў, сустракаліся выразныя элементы нямецкай транскрыпцыі (напрыклад, Sluzk, Rěčiza, Klezk), што сведчыць пра ўдзел у яе стварэнні нямецкамоўных спецыялістаў.

Аўтарства Гістарычна аўтарства карты часта прыпісвалі гісторыку М. В. Доўнар-Запольскаму або географу А. А. Смолічу. Аднак сучасныя даследчыкі, у прыватнасці польскі гісторык Дарота Міхалюк, даказваюць, што карта была вынікам калектыўнай інтэлектуальнай працы некалькіх асоб, а канчатковы чарнавік, імаверна, ствараўся ў асяроддзі Беларускай дыпламатычнай місіі ў Берліне.

М. В. Доўнар-Запольскі бясспрэчна з'яўляецца аўтарам канцэпцыі паўднёвай мяжы (якая ўключала ўсё Палессе), аднак паўночна-заходняя мяжа на карце не адпавядала ні яго поглядам, ні поглядам Я. Ф. Карскага. У сваю чаргу А. Смоліч у сваёй «Геаграфіі Беларусі» (1919) таксама праводзіў заходнюю мяжу інакш, напрыклад, уключаў усю Гродзеншчыну з Беластокам, што адсутнічае на карце БНР. Д. Міхалюк дапускае, што ключавую ролю ў канчатковай дэлімітацыі і падрыхтоўцы мапы мог адыграць прадстаўнік дыпламатычнай місіі БНР П. А. Крачэўскі пры садзейнічанні нямецкіх кансультантаў, такіх як Вальтэр Егер ці Рудольф Абіхт.

Апісанне дзяржаўных межаў Пры вызначэнні дзяржаўных рубяжоў стваральнікі карты кіраваліся не толькі строга этнаграфічнымі, але і стратэгічнымі ды эканамічнымі фактарамі бяспекі маладой дзяржавы. Усходняя мяжа (з Расіяй) амаль цалкам адпавядала этнаграфічнай мяжы з «Этнаграфічнай карты беларускага племені» Я. Ф. Карскага. Яна ахоплівала ўсю Смаленскую губерню (акрамя Вяземскага павета), паўднёвыя часткі Цвярской і Пскоўскай губерняў, а таксама заходнія паветы Арлоўскай губерні, даходзячы на паўднёвым усходзе да ракі Дзясны. Паўднёвая мяжа (з Украінай) была праведзена паводле канцэпцыі М. В. Доўнар-Запольскага. У склад БНР былі цалкам уключаны Брэсцкі, Кобрынскі, Пінскі, Мазырскі, Гомельскі і Рэчыцкі паветы, якія шэраг іншых даследчыкаў таго часу адносілі да ўкраінскіх тэрыторый. Лінія размежавання ішла ўздоўж паўднёвай мяжы Гродзенскай і Мінскай губерняў і далей па рацэ Буг да Уладавы. Паўночна-заходняя мяжа (з Літвой і Германіяй) была значна пасунута на поўнач у параўнанні з этнаграфічнай картай Я. Карскага. У склад БНР уключалася не толькі Вільня, але і большая частка Свянцянскага павета, Браслаўскае Паазер'е і нават частка Дзвінскага павета разам з Дынабургам. Стратэгічнай мэтай такога кроку, а таксама ўключэння ў склад БНР частак Ломжынскай губерні з гарадамі Граева і Шчучын, было жаданне атрымаць агульную мяжу з Германіяй ва Усходняй Прусіі і цалкам узяць пад кантроль стратэгічную чыгуначную магістраль Беласток — Вільня — Дынабург. Заходняя мяжа з Польшчай ішла праз цэнтр Бельскага павета да Мельніка над Бугам, пакідаючы частку гістарычна спрэчных тэрыторый за межамі рэспублікі. Пры гэтым частка этнічных беларускіх тэрыторый, напрыклад Драгічын-на-Бугу і заходняя частка Бельскага павета, засталася па-за межамі БНР. Даследчыкі адзначаюць, што такі ход мяжы застаецца выразна супярэчлівым і не супадае з ранейшымі прэтэнзіямі беларускіх палітыкаў на ўсю Гродзенскую губерню цалкам.

Выкарыстанне і наступствы Карта была надрукаваная ў якасці дадатку да трох важных палітычных выданняў: брашуры М. В. Доўнар-Запольскага «Асновы дзяржаўнасці Беларусі» (1919), афіцыйнай петыцыі ўрада БНР да старшыні мірнай канферэнцыі ў Парыжы (падпісанай А. Луцкевічам), а таксама да нямецкамоўнай кнігі Вальтэра Егера «Weissruthenien. Land, Bewohner, Geschichte, Volkswirtschaft, Kultur, Dichtung» (Берлін, 1919). Акрамя таго, яна шырока распаўсюджвалася па свеце як асобная насценная карта.

Нягледзячы на тое, што дыпламатычныя высілкі дэлегацыі БНР на Версальскай канферэнцыі не прынеслі поспеху і незалежнасць рэспублікі не была прызнаная буйнымі дзяржавамі, выдадзеная карта адыграла вялізную ролю ў фарміраванні палітычнай свядомасці і нацыянальнай ідэнтычнасці беларусаў, візуалізаваўшы іх дзяржаўныя і тэрытарыяльныя прэтэнзіі.

У 1925 годзе яна нават стала нагодай для палітычнага судовага працэсу ў Латвіі: мясцовыя ўлады абвінавацілі групу настаўнікаў беларускіх школ, у тым ліку К. Езавітава і П. Мядзёлку, якія выкарыстоўвалі карту на ўроках геаграфіі, у падрыхтоўцы адлучэння Дзісненскага павета на карысць БССР. У выніку працэсу шэраг беларускіх педагогаў быў высланы з Латвіі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка Катэгорыя:Картаграфія Беларусі Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі Катэгорыя:Міжнародныя адносіны Беларускай Народнай Рэспублікі Катэгорыя:Творы 1919 года