Мя́дзельскі збор (таксама Рукапісы Аляксандра Адамовіча) — унікальная калекцыя з васьмі арабскаграфічных рукапісаў і некалькіх асобных дакументаў, створаных або перапісаных імамам мядзельскай мячэці Аляксандрам (Алі) Адамовічам (памёр у 1945 годзе). Помнік беларуска-татарскага пісьменства канца XIX — першай паловы XX стагоддзя. Збор з’яўляецца важнай крыніцай для вывучэння позняга этапу развіцця кітабістыкі, узаемадзеяння мусульманскай традыцыі з рускамоўнай літаратурай, а таксама для даследавання народнай медыцыны (знахарства) і рэлігійных уяўленняў беларускіх татар у міжваенны перыяд.

Гісторыя захавання і датаванне Аляксандр Адамовіч выконваў абавязкі імама ў Мядзеле з 1925 па 1945 год. Пасля яго смерці рукапісная спадчына доўгі час зберагалася ў яго дзяцей. Дачка імама Ева Гембіцкая на мяжы 1990-х і 2000-х гадоў перадала адзін з рукапісаў (хамаіл) у Мядзельскі музей народнай славы, а яшчэ адзін дакумент трапіў у бібліятэку Мінскай саборнай мячэці. Асноўная ж частка архіва (восем рукапісаў і тры дакументы) захоўвалася ў сына імама — Якуба Адамовіча (памёр у 2013 годзе). Менавіта гэты прыватны архіў быў уведзены ў навуковы абарот у 2024 годзе даследчыкамі Міхаілам Тарэлкам і Ірынай Сынковай.

Дакладны час стварэння ўсіх тэкстаў невядомы, паколькі ў рукапісах адсутнічае традыцыйны калафон перапісчыка з датай. Аднак даследчыкі адносяць іх напісанне да перыяду з канца XIX стагоддзя па 1930-я гады. Самы стары рукапіс напісаны на паперы з вадзяным знакам «Князя Паскевіча», што ўказвае на дарэвалюцыйны перыяд. У той жа час у пазнейшых рукапісах фіксуецца польскі тэрмін werset («верш, аят»), які стаў актыўна выкарыстоўвацца татарамі толькі пасля выдання перакладу Карана муфтыем Якубам Шынкевічам у 1935 годзе.

Склад збору і крыніцы тэкстаў Беларускі лінгвіст М. Тарэлка ўмоўна падзяліў прыватны архіў Якуба Адамовіча на восем асобных рукапісаў, пазначыўшы іх рымскімі лічбамі ад I да VIII (адпаведна колькасці аркушаў: ад 341 аркуша ў першым рукапісе да 6 аркушаў у восьмым).

Паводле жанравай прыналежнасці рукапісы I і III з’яўляюцца класічнымі хамаіламі — зборнікамі малітваў, замоў і рэлігійных інструкцый. Рукапісы з IV па VIII прадстаўляюць сабой рэдкую і спецыфічную катэгорыю — «зборнікі цытат з тафсіраў». У іх пераважна выпісаны асобныя аяты з Карана на арабскай мове, якія суправаджаюцца падрадковым перакладам на польскую ці рускую мовы. Рукапіс II мае змешаны характар.

Унікальнасць Мядзельскага збору заключаецца ў крыніцах, якія Аляксандр Адамовіч выкарыстоўваў для перакладу Карана. У адрозненне ад больш ранніх татарскіх кніжнікаў, ён карыстаўся не толькі старажытным польска-беларускім Мінскім тафсірам 1686 года (аўтарства Ур’яша ібн Ісмаіла), але і друкаваным рускамоўным перакладам Карана, зробленым расійскім усходазнаўцам Гордзіем Саблуковым (выданні 1877 і 1884 гадоў). Адамовіч перапісваў рускі пераклад Саблукова арабскімі літарамі, часам адаптуючы яго да мясцовага беларуска-польскага маўлення, напрыклад, перакладаючы рускія словы на «пальшчызну крэсову».

Унікальная графіка і арфаграфія Спрабуючы перадаць гукі рускай і польскай моў, а таксама захоўваючы беларускае вымаўленне, Аляксандр Адамовіч выпрацаваў уласнае, унікальнае графічнае вынаходніцтва ў межах беларускай арабіцы, якое не сустракаецца ў іншых перапісчыкаў:

Пазначэнне мяккага знака: Каб перадаць мяккасць зычнага на канцы слова або склада (рускі ці беларускі мяккі знак), Адамовіч ставіў арабскую літару йа () не пасля мяккага зычнага (як гэта рабілі іншыя татарскія пісцы), а перад ім. Напрыклад, рускае слова «Господь» ён запісваў як hospoid (дзе i — гэта транслітараваная літара йа), слова «смеяться» — як smejaitsa, «знать» — як znait, а рускае слова «путь» — як puit. Літара йа ў гэтых выпадках выконвала ролю не галоснага гуку, а менавіта папярэдняга мяккага знака. Перадача гуку [е] на пачатку слова: Для слоў, якія пачыналіся на «э/е» (напрыклад, рускія займеннікі «этот», «эта»), Адамовіч выкарыстоўваў арабскі знак гамза з надрадковай фатхай. Гэта нестандартнае рашэнне для беларускай арабіцы, дзе звычайна для гэтых мэт выкарыстоўваўся аліф або айн. Перадача ў нескладовага ([ў]): У шэрагу выпадкаў пасля галоснага гуку для пазначэння [ў] Адамовіч выкарыстоўваў арабскую літару фа (). Напрыклад, слова «даўно» запісвалася як dafno, «здароўе» — як zdarouja, «ліўнямі» — як liuniami.

Знахарскія тэксты і народная медыцына Частка тэкстаў у хамаілах Адамовіча была прысвечана гаючай магіі і знахарству. Даследчыца Ірына Сынкова адзначае, што ў татарскім асяроддзі такіх знахароў называлі «фалдзеямі» (ад арабскага слова «фал» — прадказанне, знак). У рукапісах Мядзельскага збору падрабязна апісваюцца працэдуры лячэння ад розных хвароб з дапамогай малітваў (дуа), амулетаў (тальсімаў) і нават прыродных сродкаў, напрыклад, выкарыстанне шпіку з конскай косці для лячэння болю ў нагах.

Асаблівую цікавасць уяўляюць замовы супраць злых духаў, якіх татары называлі «ферэямі», магчыма, ад персідскага слова «перы». Хваробы, выкліканыя імі, лічыліся «ферэйскім заражэннем». Адамовіч апісваў гібрыдныя метады лячэння эпілепсіі, якую называлі «Валянцінавай хваробай». Для ацалення выкарыстоўваліся як магічныя дзеянні, напрыклад, дым або курэнне над хворым, так і напісанне пэўных аятаў з Карана на паперы ці камянях, якія потым кідалі ў ваду, каб хворы яе выпіў. Выкарыстанне дакладных каранічных цытат для лячэння сведчыць пра высокі ўзровень рэлігійнай адукацыі імама Адамовіча.

Асабістыя дакументы імама Акрамя рэлігійных кніг, у зборы захаваліся тры ўнікальныя дакументы, напісаныя Аляксандрам Адамовічам: ліст да сына Якуба, ліст да намесніка муфтыя Польшчы Якуба Рамановіча і асабісты тастамент (завяшчанне).

У тастаменце, напісаным на бланку часоў Другой Рэчы Паспалітай і багата аздобленым цытатамі з Карана, імам размяркоўвае маёмасць паміж жонкай Мар’емай і дзецьмі (Кубам, Хасанам і Эвай), просіць прабачэння ва ўсёй Мядзельскай парафіі (джамаата) за магчымыя недахопы ў сваёй службе і апісвае эсхаталагічныя ўяўленні татар. Ён згадвае, што ў Судны дзень кожная парафія пойдзе на суд са сваім імамам на гару Арасат (атаясамліваецца з гарой Арафат каля Меккі), дзе прарок Мухамад збярэ вернікаў пад свой белы сцяг.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Кітабы Катэгорыя:Мядзел Катэгорыя:Народная медыцына Катэгорыя:Творы XX стагоддзя Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя