По́льскае краязна́ўчае тавары́ства (, скарочана PTKraj.) — грамадская арганізацыя, якая ўзнікла ў 1906 годзе па ініцыятыве Аляксандра Яноўскага, Казіміра Кульвеча, Зыгмунта Глогера, Мікалая Вішніцкага і іншых дзеячаў. Яна была заснавана ў Варшаве, а яе дзейнасць першапачаткова ахоплівала тэрыторыю расійскага падзелу Рэчы Паспалітай. У міжваенны перыяд таварыства адыграла выключную ролю ў развіцці краязнаўства і музейнай справы ў тым ліку на тэрыторыі Заходняй Беларусі.

Гістарычнае таварыства Галоўным прапагандыстам ідэі польскага краязнаўства выступаў Аляксандр Яноўскі, чыноўнік Варшаўска-Венскай чыгункі ў Сасноўцы, а пазней у Варшаве. Вырашальны ўплыў на фарміраванне яго поглядаў на краязнаўства аказала экскурсія ў Агжадзенец у 1885 годзе, падчас якой ён назіраў, як вясковыя хлопчыкі бяздумна знішчалі камянямі памятную шыльду над брамай замка. У варшаўскай кватэры Яноўскага збіраліся людзі, зацікаўленыя ў сумесных экскурсіях і пазнанні польскіх зямель. Менавіта там зарадзілася думка аб стварэнні краязнаўчай арганізацыі. Праект яе статута ў 1905 годзе падалі царскім уладам Аляксандр Яноўскі і Аляксандр Патак. Пад дакументам паставілі свае подпісы Аляксандр Яноўскі, Кароль Гофман і Казімір Кульвеч.

Аднак толькі паслабленне царскага нацыянальнага ўціску ў выніку рэвалюцыйных падзей дазволіла давесці справу да канца. 27 кастрычніка 1906 года Варшаўскае губернскае ўпраўленне зацвердзіла статут арганізацыі, якая паставіла перад сабой наступную мэту: «…збіранне краязнаўчых звестак і іх распаўсюджванне сярод грамадскасці, а таксама фарміраванне навуковых збораў, якія датычацца польскіх зямель, арганізацыя экскурсій па краіне, стварэнне правінцыйных аддзяленняў, правядзенне краязнаўчых выстаў, апека над гістарычнымі помнікамі і адметнасцямі прыроды».

Прыметнік «польскае» прысутнічаў у назве таварыства з самага пачатку, што падкрэслівала яго агульнанацыянальны характар. Сімвалам арганізацыі стаў значок з гербамі Варшавы, Кракава і Познані (як сталіц трох частак падзеленай краіны), змацаванымі абручом, у цэнтры якога размяшчаўся абрыс руін замка ў Агжадзенцы. Галоўнай мэтай таварыства быў паказ прыгажосці польскай зямлі і абуджэнне патрыятычных пачуццяў праз пазнанне Польшчы. Арганізацыя надавала вялікае значэнне выхаванню моладзі, таму шматлікія грамадскія дзеячы, у тым ліку Мечыслаў Арловіч, узялі на сябе ролю экскурсаводаў і выхавацеляў.

Таварыства актыўна займалася папулярызатарскай, выдавецкай і турыстычнай дзейнасцю. У прыватнасці, яно арганізоўвала краязнаўчыя музеі і кіравала імі. Сярод іх установы ў Калішы і Сувалках (у 1908 годзе), Пётркаве Трыбунальскім (у 1909 годзе), Ловічы (у 1910 годзе), Сандаміры (у 1921 годзе), Навагрудзе над Наравам (у 1927 годзе) і Варцы. Іх зборы фарміраваліся мясцовымі членамі таварыства. Да 1939 года на тэрыторыі тагачаснай Польшчы паўстала каля дваццаці рэгіянальных музеяў.

Акрамя таго, таварыства выдавала даведнікі, інфармацыйныя матэрыялы і паштоўкі, а з 1910 года — краязнаўчы штогоднік «Ziemia». На яго старонках публікавалі свае працы такія дзеячы, як Людвік Кшывіцкі, Вацлаў Налкоўскі, Яўген Ромер, Людамір Савіцкі і Станіслаў Аўгуст ТугутKrótki Przewodnik po Warszawie i okolicach napisał Stanisław Thugutt z 13 ilustracjami i planem miasta. Warszawa 1914 (ok. 70 s.).. Першае турыстычнае сховішча арганізацыі з’явілася ў вёсцы Свента Катажына ля падножжа гары Лысіца ў Свентакшыскіх гарах. Наступныя аб’екты будаваліся на прывабных для турыстаў нізінных тэрыторыях.

Дзейнасць у Заходняй Беларусі Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны і ўваходжання ў склад Польшчы тэрыторый Заходняй Беларусі, сістэма арганізацыі польскага краязнаўчага руху распаўсюдзілася сюды без змен і абмежаванняў. Ідэі агульнаеўрапейскага рэгіяналізму (папулярызацыя навуковых ведаў, вывучэнне правінцыі, абуджэнне мясцовай ініцыятывы) праводзіла ў жыццё менавіта Польскае краязнаўчае таварыства.

Ствараліся ваяводскія і павятовыя аддзяленні ПКТ, актыўна працавалі краязнаўчыя гурткі моладзі пры гімназіях і школах, выдаваліся краязнаўчыя часопісы, нарысы, хронікі работы таварыстваў. У 1936 годзе ў Навагрудскім аддзяленні ПКТ налічвалася 208 сяброў, у Беластоцкім — 79, Віленскім — 63, Пінскім — 41, Слонімскім — 35, Баранавіцкім — 30, Ваўкавыскім і Браслаўскім — па 24, Гродзенскім — 20, Лідскім — 15, Свянцянскім — 12, а таксама 41 сябра ў Глыбоцкім аддзяленні.

Значную ролю таварыства адыграла ў музейным будаўніцтве. Хуткае павелічэнне колькасці правінцыяльных музеяў абумовіла ўзнікненне ў 1927 годзе музейнай камісіі пры ПКТ на чале з выдатным тэарэтыкам музейнай справы прафесарам У. Антаневічам. Камісія распрацавала ўзорны статут краязнаўчага музея і ўніфікавала іх дзейнасць. Намаганнямі ПКТ быў створаны шэраг музеяў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: У кастрычніку 1924 года Палескае краязнаўчае таварыства, якое з 1927 года стала Пінскім аддзяленнем ПКТ, прыняло рашэнне аб стварэнні Палескага музея імя маршала Ю. Пілсудскага ў Пінску пад кіраўніцтвам Р. Гарашкевіча, а затым — Дзмітрыя Геаргіеўскага. У 1928 годзе быў утвораны Слонімскі аддзел ПКТ, які ўжо ў верасні 1929 года адкрыў Слонімскі краязнаўчы музей пад кіраўніцтвам апантанага даследчыка І. І. Стаброўскага. У 1929 годзе было ўтворана Ваўкавыскае аддзяленне ПКТ на чале з інжынерам і фатографам Ч. Будынам-Давідоўскім, якое распачало актыўную дзейнасць па вывучэнні мясцовых помнікаў і стварэнні ўласнага Ваўкавыскага краязнаўчага музея. У другой палове 1930-х гадоў актыўныя работы па камплектаванні музейных калекцый вялі аддзяленні ПКТ у Глыбокім (пад кіраўніцтвам камісара аховы лясоў Л. Пякарскага) і Браславе (пад кіраўніцтвам школьнага інспектара І. Суі). Таксама збіраліся калекцыі пры аддзяленнях ПКТ у Лідзе, Дзісне і Брэсце.

Лёс пасля Другой сусветнай вайны У 1945 годзе дзейнасць таварыства была адноўлена. Аднак з палітычных матываў, пад ціскам дзяржаўных улад, узнік праект ліквідацыі як Польскага краязнаўчага таварыства, так і Польскага татранскага таварыства дзеля стварэння адзінай турыстычнай арганізацыі ў Польшчы. 16 снежня 1950 года адбыліся два асобныя з’езды абедзвюх арганізацый, якія прынялі незалежныя рашэнні аб уласным самароспуску. Наступным днём, 17 снежня 1950 года, група прыватных асоб заснавала Польскае турыстычна-краязнаўчае таварыства (PTTK). У новую структуру адмовіліся ўвайсці некаторыя вядомыя краязнаўцы, сярод якіх былі Леапольд Вэнжыновіч і Мечыслаў Арловіч. У дзеючым статуце PTTK зазначаецца, што сучаснае аб’яднанне з’яўляецца спадчыннікам ідэйных традыцый і юрыдычным правапераемнікам маёмасці гістарычнага краязнаўчага таварыства.

Ганаровыя члены Аляксандр Валяр'ян Ябланоўскі (1909); Браніслаў Хлябоўскі (1909); Густаў Мантойфель (1909); Тадэвуш Корзан (1912); Браніслаў Знатовіч (1912); Бенедыкт Дыбоўскі (1914); Вандалін Шукевіч (1914); Уладзіслаў Шайноха (1920); Стэфан Жаромскі (1924); Аляксандр Яноўскі (1927); Кароль Гофман (1927); Казімір Кульвеч (1927); Міхал Равіта-Вітаноўскі (1927); Тадэвуш Улошак (1927); Антоні Альшакоўскі (1931); Анеля Марыя Хмялінская (1932); Севярын Удзеля (1936).

Сучаснае таварыства У перыяд Трэцяй Рэчы Паспалітай, у 1993 годзе, было зарэгістравана новае аб’яднанне пад гістарычнай назвай «Польскае краязнаўчае таварыства». На сённяшні дзень яно мае статус арганізацыі грамадскай карысці (OPP). Сучаснае таварыства было створана намаганнямі краязнаўцаў і настаўнікаў, якія адчувалі недахоп выхаваўчага складніку ў турыстычнай дзейнасці тагачаснага Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства, а таксама работнікамі турыстычнай галіны (напрыклад, з бюро «Almatur»). Ініцыятыва ўзнікла ў асяроддзі такіх гарадоў, як Зялёна Гура, Познань і Шчэцін.

Сёння арганізацыя з’яўляецца адным з пачынальнікаў спецыялізаванага адпачынку для дзяцей з неблаганадзейных сем’яў, займаецца падрыхтоўкай экскурсаводаў, кіраўнікоў турыстычных груп і выхавацеляў летнікаў. Таварыства ўтрымлівае сезонныя базы для дзяцей і моладзі ў гарах (Паляніца-Здруй, Вісла) і на ўзбярэжжы мора (Калабжэг, Свежна каля Каменя Паморскага, Леба). У краязнаўчай і даследчай дзейнасці важнае месца займае вывучэнне старых чыгуначных ліній, напрыклад, гісторыі Шпратаўскай чыгункі. Штогод восенню ладзяцца краязнаўчыя злёты для дзяцей і моладзі.

Арганізацыя з’яўляецца акцыянерам створанай ёю кампаніі «Poltur Polska», назва якой адсылае да даваеннага турыстычнага бюро таварыства.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі Афіцыйны сайт Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Польшчы Катэгорыя:Турыстычныя арганізацыі Польшчы Катэгорыя:Гісторыя музейнай справы Беларусі Катэгорыя:З'явіліся ў 1906 годзе Катэгорыя:З'явіліся ў 1993 годзе