Ука́з «Аб умацава́нні асно́ў верацярпі́масці» (Указ ад 17 красавіка 1905 года, Указ аб верацярпімасці; ) — заканадаўчы акт, імянны ўказ імператара Усерасійскага Мікалая II Урадаваму сенату аб увядзенні ў Расійскай імперыі асноў верацярпімасці. Падпісаны 17 (30) красавіка 1905 года.

Згодна з Указам, усім расійскім падданым прадастаўлялася права вызнаваць любое веравучэнне. Указам істотна змянялася прававое становішча стараабрадцаў, сектантаў, прадстаўнікоў замежных і іншаверных веравызнанняў. З выхадам указа ў Расіі была ўсталявана свабода выбару рэлігіі і свабода адпраўлення рэлігійных абрадаў, знізіўся ўзровень нераўнапраўя рэлігійных таварыстваў. Указ не ўсталёўваў роўнасць паміж прызнанымі ў Расійскай імперыі веравызнаннямі і веравучэннямі, захоўваючы прыярытэтныя ў дзяржаве пазіцыі Рускай праваслаўнай царквы.

Асноўныя прынцыпы заканадаўства аб веравызнаннях у Расійскай імперыі У шматканфесійнай Расійскай імперыі дазволеныя законам веравызнанні падзяляліся на праваслаўнае (Руская праваслаўная царква), іншаслаўныя, сектанцкія і іншаверныя. Руская праваслаўная царква мела статус пануючай, а некаторыя цэрквы, напрыклад, Евангелічна-лютэранская і Армяна-грыгарыянская, знаходзіліся «пад апякунствам імператара». Правам правядзення місіянерскай дзейнасці валодала толькі адна Руская праваслаўная царква.

Заканадаўства Расійскай імперыі вызначала ўсякага падданага як чалавека рэлігійнага. Кожны павінен быў належаць да пэўнай рэлігійнай грамады. Атэізм і агнастыцызм маглі прысутнічаць толькі ў якасці асабістага светапогляду, але пры фармальным захаванні прыналежнасці да рэлігійнай грамады. Законам быў зафіксаваны спадчынны характар рэлігійных пераваг: ім прадпісвалася, што кожны падданы Расіі, незалежна ад саслоўнага становішча, належыць да таго веравызнання, у якім народжаны і якое вызнавалі яго продкі.

Адным з галоўных абмежаванняў рэлігійнай свабоды асобы было недапушчэнне законам свабоднага выбару веры, перш за ўсё для членаў «пануючай» у Расійскай імперыі Рускай праваслаўнай царквы. Закон не дапускаў пераход праваслаўнай асобы ў іншую, нават хрысціянскую рэлігійную грамаду. Выхад з Праваслаўнай царквы быў строга забаронены і лічыўся крымінальным злачынствам.

Асноўныя нарматыўныя акты, якія папярэднічалі з’яўленню Указа аб верацярпімасці Карэкціроўка заканадаўства Расійскай імперыі ў бок пашырэння свабоды веравызнання пачалася з выпуску найвышэйшага маніфеста ад 26 лютага 1903 года «Аб накрэсленнях да ўдасканалення дзяржаўнага парадку». У ім канстатавалася неабходнасць умацавання прынцыпаў талерантнасці ў дзяржаве:

Гэтыя ідэі атрымалі развіццё ва ўказе Сенату «Аб накрэсленнях да ўдасканалення дзяржаўнага парадку» ад 12 снежня 1904 года, у якім заяўлялася пра намер «падвергнуць перагляду ўзаканенні аб правах раскольнікаў, а таксама асоб, якія належаць да іншаслаўных і іншаверных вызнанняў».

Асноўныя палажэнні ўказа Указ «Аб умацаванні асноў верацярпімасці» складаецца з 17 артыкулаў. Найбольш важнымі з’яўляліся першыя тры артыкулы ўказа, якія прынцыпова мянялі стаўленне дзяржавы да іншаслаўных і іншаверных вызнанняў. У іх канстатавалася, што адпадзенне ад праваслаўнай веры ў іншае хрысціянскае вызнанне або веравучэнне не падлягае пераследу і не павінна выклікаць нявыгадных у дачыненні да грамадзянскіх або асабістых правоў наступстваў, прычым асоба, якая адпала па дасягненні паўналецця ад праваслаўя, прызнаецца прыналежнай да таго веравызнання, якое яна для сябе абрала. Пры пераходзе аднаго з сужэнцаў у іншае хрысціянскае вызнанне ўсе непаўналетнія дзеці застаюцца ў ранейшай веры, а пры пераходзе абодвух з мужа і жонкі дзеці да чатырнаццаці гадоў ідуць за бацькамі. Асобы, якія лічацца праваслаўнымі, але ў рэчаіснасці вызнаюць тую нехрысціянскую веру, да якой да далучэння да праваслаўя належалі яны самі або іх продкі, падлягалі, па іх жаданні, выключэнню з ліку праваслаўных.

Згодна з указам, істотна змянялася прававое становішча стараабрадцаў, сектантаў, прадстаўнікоў замежных і іншаверных веравызнанняў: ліквідаваліся абмежаванні, якія дзейнічалі раней, усталёўвалася агульная тэрміналогія ў адносінах да ўсіх рэлігійных груп, што адкалоліся ад Праваслаўнай царквы. Падданыя Расійскай імперыі вызваляліся ад крымінальнай і адміністрацыйнай адказнасці за выбар веравызнання. Забараняліся іх пераслед, дыскрымінацыя і абмежаванні ў грамадзянскіх правах па рэлігійнай прыкмеце. Магчымасць выбару веры наступала з дасягненнем паўналетняга ўзросту. Дазваляўся зварот у сваю веру ўсыноўленых дзяцей.

Ацэньваючы новы закон, правазнавец Міхаіл Рэйснер адзначаў:

.

Палажэнні аб стараабрадцах Згодна з указам спыніліся пераследы старавераў як грамадзян «іншага хрысціянскага вызнання і веравучэння» і тых, хто «адпаў ад праваслаўнай веры». Указам было ўстаноўлена адрозненне паміж веравучэннямі, аб’яднанымі раней найменнем «раскол». Яны сталі падзяляцца на тры групы: стараабрадніцкія згоды, сектанцтва і паслядоўнікі ізуверных вучэнняў (прыналежнасць да якіх з’яўлялася крымінальна каральнай). Стараверам замест іх ранейшага афіцыйнага наймення «раскольнікі» была нададзена назва «стараабрадцы». Ім было дазволена адпраўляць сваё набажэнства па старадрукаваных кнігах. Указ таксама ўтрымліваў загад распячатаць раней закрытыя малітоўныя дамы і храмы стараабрадцаў, за выключэннем пабудаваных з парушэннем Будаўнічага статута.

Абмежаванні свабоды веравызнання, якія захоўваліся ў заканадаўстве Пасля выхаду ўказа працягвалі дзейнічаць шэраг абмежаванняў. Свабода сумлення не была ўведзена цалкам, паколькі заставаўся забаронены пераход з хрысціянства ў нехрысціянскія веравызнанні, захоўвалася пакаранне за адступніцтва ад хрысціянства. Захоўвалася сістэма абмежаванняў у дачыненні да асоб, якія вызнавалі іўдзейства, пры гэтым пераход яўрэяў (іўдзеяў) як у праваслаўе, так і ў іншыя хрысціянскія канфесіі заахвочваўся ўрадам і здымаў практычна ўсе веравызнальныя абмежаванні. Не прадугледжваўся пазаканфесійны стан (атэізм). Рэлігійныя таварыствы стараабрадцаў і сектантаў надзяляліся правамі ў значна меншым аб’ёме, чым прадстаўнікі іншаслаўных цэркваў. Стараабрадніцкае духавенства не было ўраўнавана ў правах нават з каталіцкім ці лютэранскім, афіцыйна статус стараабрадніцкіх свяшчэннаслужыцеляў не прызнаваўся да 1906 года. Не быў уведзены парытэт паміж прызнанымі ў Расіі веравызнаннямі: захоўвалася нераўнапраўнае становішча іншаслаўных і іншаверных веравызнанняў у параўнанні з «пануючай» у Расіі Рускай праваслаўнай царквой, якая валодала выключным правам рэлігійнай пропаведзі, правам на духоўную цэнзуру, на паліцэйскую падтрымку місіянерскай дзейнасці і іншае.

Значэнне ўказа З выхадам Указа ад 17 красавіка 1905 года ў Расійскай імперыі была ўсталявана абмежаваная свабода веравызнанняў: свабода выбару рэлігіі і свабода адпраўлення рэлігійных абрадаў. Указ юрыдычна замацаваў правы асобы на пераходы ў рамках хрысціянскіх вызнанняў і дапусціў пераход шэрагу асоб з праваслаўя ў адну з нехрысціянскіх вер. Прынцыпы верацярпімасці былі распаўсюджаны на стараабрадцаў і сектантаў, што ўмацавала іх прававы статус і надало стараабрадцам шэраг прывілей. Легалізаваліся і актывізаваліся новыя пратэстанцкія канфесіі (евангельскія хрысціяне, баптысты, адвентысты сёмага дня, мармоны). Выхад указа спрыяў усталяванню згоды ў расійскім грамадстве, якое раней выхоўвалася ў перакананні пра шкоду стараабрадніцкага і сектанцкага расколу і неабходнасці барацьбы з ім. Стараабрадцы афіцыйна перасталі называцца раскольнікамі, ім была абвешчана свабода адпраўлення набажэнстваў, будаўніцтва храмаў, заснавання манастыроў і бесперашкоднай пропаведзі сваёй веры. Указ стаў пачаткам «залатога веку стараабрадніцтва», які працягваўся да рэвалюцыі 1917 года.

Акрамя таго, выхад указа абумовіў правядзенне амністыі для асоб, якія адбывалі пакаранні па рэлігійных злачынствах. Была праведзена лібералізацыя правапрымяняльнай практыкі і адмена шэрагу адміністрацыйных распараджэнняў, якія абмяжоўвалі свабоду веравызнання. Вераадступніцтва перастала лічыцца злачынствам. Пасля выхаду ўказа Руская праваслаўная царква страціла значную частку сваёй паствы на захадзе імперыі. Паводле афіцыйных звестак, у 1905—1907 гадах у польскіх губернях Люблінскай і Сядлецкай, а таксама ва ўкраінскіх і беларускіх землях звыш 200 тысяч чалавек пакінулі праваслаўе, пярайшоўшы да католікаў і грэка-каталікаў (170 тысяч чалавек). У Паволжы мелі месца пераходы праваслаўных у іслам (36 тысяч). Указ таксама пашырыў прымяненне моў нацыянальных меншасцей імперыі, паколькі дазваляў выкладанне Закона Божага ў пачатковых школах на роднай мове вучняў. Дэ-юрэ Руская праваслаўная царква пазбаўлялася свайго пануючага становішча і станавілася ў шэраг з іншавернымі вызнаннямі, аднак дэ-факта яна заставалася «адзінай сярод усіх рэлігійных арганізацый, непарыўна звязанай з дзяржаўным апаратам праваслаўнай імперыі». Для часткі расійскага грамадства ўказ адыграў і пэўную эмацыйна-псіхалагічную ролю: у перыяд падзей рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у некаторых пахіснулася вера ў царскі ўрад, які нібыта «адмовіўся» ад палітычнага заступніцтва праваслаўю.

Далейшае ўдасканаленне заканадаўства Пазней былі выпушчаныя іншыя нарматыўна-прававыя акты, якія канкрэтызавалі палажэнні Указа ад 17 красавіка 1905 года.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Крыніцы права ў Расійскай імперыі Катэгорыя:Правы чалавека ў Расіі Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі Катэгорыя:Заканадаўства аб рэлігіі ў Расіі Катэгорыя:Указы Мікалая II Катэгорыя:Гісторыя стараверства Катэгорыя:З’явіліся ў 1905 годзе ў Расіі Катэгорыя:Падзеі 17 красавіка Катэгорыя:1905 год у Расійскай імперыі