Раслі́нныя маты́вы (або фларальныя матывы, ад — «расліннасць») — у выяўленчым мастацтве тэмы і сюжэты, у якіх расліны і іх дэталі з'яўляюцца галоўным матывам. Гістарычна ў еўрапейскім мастацтве і архітэктуры раслінныя матывы часта выкарыстоўваліся як сродак сімвалічнай камунікацыі (фларыяграфія), перадаючы розныя эмоцыі, маральныя і рэлігійныя ідэі праз адмысловую «мову кветак».
У заходнееўрапейскім мастацтве У заходнееўрапейскім мастацтве кветкі і расліны здаўна выкарыстоўваліся як сімвалічныя элементы, якія перадавалі эмоцыі, цноты і схаваныя значэнні. Іх значнасць змянялася на працягу стагоддзяў, адлюстроўваючы культурныя перакананні і мастацкія інтэнцыі. Часта індывідуальныя кветкі самі па сабе не неслі глыбокага сэнсу, але іх прысутнасць у кампазіцыі дазваляла мастакам ствараць складаныя алегорыі.
Жывапіс і графіка
У жывапісе і графіцы найбольш распаўсюджанымі матывамі з'яўляюцца кветкі, суквецці і парасткі, а на мастацкіх палотнах таксама часта адлюстроўваюцца галіны і дрэвы, пашкоджаныя прыроднымі стыхіяміLottlisa Behling: Die Pflanze in der mittelalterlichen Tafelmalerei. 2., durchges. Aufl. Böhlau, Köln u. Graz 1967.. У выніку геаграфічных адкрыццяў, якія пачаліся ў пачатку XVI стагоддзя, экзатычныя расліны сталі набываць усё большую папулярнасць сярод аматараў мастацтваLucia Impelluso: Gärten, Parks und Labyrinthe. Parthas, Berlin 2006 (Bildlexikon der Kunst, Bd. 11), S. 217.. З другой паловы XVI стагоддзя гіяцынты, нарцысы і цюльпаны з Усходу пачалі актыўна пранікаць у цэнтральнаеўрапейскае садова-паркавае мастацтва і з'яўляцца на кветкавых нацюрмортах. Яскравым прыкладам такога жанру з'яўляецца карціна «Ваза з кветкамі ў аконнай нішы» фламандскага мастака Амброзіуса Босхарта Старэйшага.
Рэлігійны жывапіс таксама шырока выкарыстоўвае раслінныя алегорыі або выявы кляштарных садоў і Эдэмскага саду. У хрысціянскай іканаграфіі пэўныя кветкі традыцыйна служаць сімваламі і непарыўна звязваюцца са святымі і духоўнымі асобамі. Лілея (асабліва белая лілея або «лілея Мадонны») сімвалізуе цнатлівасць і чысціню. Яна часта выкарыстоўвалася ў сцэнах Дабравешчання, дзе Архангел Гаўрыіл трымае лілею, якая сімвалізуе бязгрэшнасць Дзевы Марыі і божую ласку, напрыклад, у творах Леанарда да Вінчы або Карла Крывелі. Ружа ў антычнасці была кветкай Афрадыты (Венеры), багіні кахання і прыгажосці. У хрысціянскай гісторыі чырвоная ружа часта сімвалізавала пакутніцтва і кроў Хрыста, а белая — чысціню і боскую любоў, як, напрыклад, у «Мадонне, якая стаіць» Рагіра ван дэр Вэйдэна. Таксама ружа сімвалізуе каханне і запал. Ворлікі (лац.: Aquilegia) з XIV стагоддзя ў кніжнай мініяцюры лічыліся знакам пакоры і сціпласці. Пасля XVI стагоддзя рэлігійная сімволіка гэтай расліны паступова саступіла месца свецкайU. Braun: Art. „Akelei“. In: Lexikon der christlichen Ikonographie. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt. Sonderausgabe 2015. Bd. 1, S. 90. (напрыклад, на акварэлі Альбрэхта Дзюрэра). Мак у антычнасці быў звязаны з Гіпнасам (богам сну) і Танатасам (богам смерці). У хрысціянскім мастацтве ён сімвалізаваў вечны сон, смерць і абяцанне ўваскрасення, пасля выкарыстоўваўся ў творах Рубенса і Пусэна. Рамонак сімвалізаваў нявіннасць, пакору і вернасць. Ён часта з'яўляўся ў раннехрысціянскім мастацтве ў выявах Дзіцятка Хрыста, напрыклад, у Ганса Мемлінга. Ірыс (сіні і пурпурны) сімвалізаваў адначасова надзею і смутак. У рэлігійным жывапісе, напрыклад, «Алтар Парцінары» Гуга ван дэр Гуса, ён паказваў на хуткі смутак, які палягчаецца боскім абяцаннем. Гваздзік меў важнае сімвалічнае значэнне: чырвоныя гваздзікі азначалі пакуты Хрыста і ахвярную любоў, а ружовыя асацыяваліся з мацярынскай любоўю Дзевы Марыі, напрыклад, на карціне «Мадонна з гваздзіком» Леанарда да Вінчы. Сланечнік у эпоху барока пачаў сімвалізаваць адданасць, рэлігію і боскую ісціну, бо яго кветкі заўсёды павернутыя да сонца (напрыклад, у творах паслядоўнікаў Караваджа і галандскім жывапісе). Цюльпан у галандскім жывапісе залатога веку сімвалізаваў росквіт і багацце, але ў той жа час, з-за свайго кароткага цвіцення, ён выступаў як напамін пра нетрываласць жыцця і непазбежнасць смерці (memento mori).
На габеленах перыяду позняй готыкі часта сустракаецца матыў раскіданых кветак, вядомы як мільфлёр (ад — «тысяча кветак»). У міфалагічных сцэнах кветкі таксама адыгрывалі важную ролю: напрыклад, міф пра Нарцыса быў адлюстраваны Караваджа («Нарцыс», 1597—1599), а смерць Гіяцынта натхніла Жана Брока на стварэнне рамантычнай карціны, дзе кветка гіяцынта сімвалізуе смутак і адраджэнне.
У галандскіх нацюрмортах XVII стагоддзя (жанр ванітас) кветкі часта адлюстроўваліся са звялым лісцем, побач з чарапамі, смаўжамі або насякомымі, што служыла маральным напамінам пра хуткаплыннасць жыцця (Ян Давідс дэ Хем, Рашэль Руйш). У эпоху ракако ружа стала ўлюбёным матывам французскага двара (Мадам дэ Пампадур, Марыя Антуанета), сімвалізуючы пачуццёвасць і рамантычнае каханне.
Папулярнасць фларыяграфіі ў XIX стагоддзі значна паўплывала на заходняе мастацтва. Мастакі-прэрафаэліты часта выкарыстоўвалі кветкі для сімвалізацыі чысціні, кахання або жалобы. У карціне Джона Эверэта Міле «Афелія» (1851—1852) дзікія ружы, незабудкі, макі і фіялкі, намаляваныя вакол тапельніцы, сімвалізуюць яе сумны лёс. У стылі ар-нуво Альфонс Муха таксама надаваў вялікую ўвагу кветкавым элементам, робячы іх візуальна выразнымі і значнымі ў сваіх кампазіцыях. Поль Сезан выкарыстоўваў садавіну, напрыклад, яблыкі, не толькі для даследавання формаў і колераў, але і як сімвал пазнання і жадання, адсылаючы да забароненага плода з Эдэмскага саду.
Іншыя віды мастацтва
У скульптуры раслінныя матывы сустракаюцца адносна рэдка. Выключэннем з'яўляюцца скульптары і разьбяры па дрэве эпохі готыкі, якія аздаблялі многія алтары і біблейскія сцэны галінкавым арнаментам (астверк), а іншыя творы мастацтва — лісцевым арнаментам (блатверк). У матывах дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва пераважаюць кветкі, лісце і травы, а таксама фрызы, складзеныя з парасткаў ліян.
У антычнай грэчаскай архітэктуры раслінныя матывы (лісце аканта, пальмета, лотас) часта выкарыстоўваліся для ўпрыгожвання фрызаў, капітэляў і карнізаў. Лісце аканта стала адным з самых папулярных матываў у архітэктурнай традыцыі Грэцыі і Рыма, напрыклад, у карынфскім і кампазітным ордарах, сімвалізуючы даўгалецце і адраджэнне. У кераміцы і роспісе фарфору значную ролю адыгрывае кветкавы роспіс. У XVII і XVIII стагоддзях кветкавыя гірлянды, напрыклад, са званочкаў, часта ўпрыгожвалі ножкі крэслаў, сталоў або рамы люстэркаў. Дрэва залатога дажджу (Laburnum) выкарыстоўвалася ў паркетрыі XVII стагоддзя, нягледзячы на сваю таксічнасць, якая надавала яму сімволіку задуменнай прыгажосці і небяспекі.
Фатаграфія значна пашырыла гэтую тэматыку, фіксуючы мноства прыродных дэталяў, такіх як пупышкі і карані. У перыяд з 1890 па 1906 год фатограф Вільгельм Веймар стварыў вялікі фатаграфічны гербарый для Музея мастацтва і рамёстваў у Гамбургу„Herbarium. Wilhelm Weimar. Die Sammlung Fotografie im Kontext“ .Wilhelm Weimar auf MKG-Sammlungen. Ён фатаграфаваў часткі раслін, напрыклад, лісце бука, у праходзячым дзённым святлеWilhelm Weimar: Über photographische Aufnahmen von Pflanzen und Blättern mit durchfallendem Tageslicht; Silhouetten von Blättern, blühenden Pflanzen und Porträts, (32. Sitzung am 27. November ), in: Verhandlungen des Naturwissenschaftlichen Vereins in Hamburg, 3. Folge XV, L. Friedrichsen & Co., Hamburg 1908, S. LXXXIX–XCI..
Раслінныя матывы сустракаюцца пры афармленні вадзяных знакаў на старой паперы ручнога чэрпанняGertraude Spoer: Rosen, Tulpen, Nelken ... Aus der Formenwelt der Wasserzeichenkunst. Deutsche Bücherei, Leipzig 1987, у тым ліку ў выглядзе вуглавых гваздзікоў. Гэтая тэматыка была папулярнай пры стварэнні каляровай паперы (парчовая папераAdelheid Schönborn; Michael Rothe (Hrsg.): Die phantastische Welt der Brokatpapiere. Die Sammlung Adelheid Schönborn. Haupt Verlag, Bern 2020. ISBN 978-3-258-08208-0., папера з набіўным узорам, літаграфіі), а таксама ў вытворчасці шпалерSabine Thümmler: Die Flora auf Tapete. Naturalismus und Pflanzenstilisierung im 19. Jahrhundert. In: Staatliche Schlösser, Burgen und Gärten Sachsen (Hg.): Papiertapeten. Bestände, Erhaltung und Restaurierung. Sandstein, Dresden 2005, S. 41–49., напрыклад, на французскіх мануфактурахSabine Thümmler: Tapetenkunst. Französische Raumgestaltung und Innendekoration von 1730–1960. Sammlung Bernard Poteau. Edition Minerva, Wolfratshausen 2000, ISBN 3-932353-37-4. або ў Англіі ў працах Уільяма Морыса. Музей прыкладнога мастацтва ў Лейпцыгу (Музей Грасі) у лютым і сакавіку 1903 года правёў спецыяльную выставу, прысвечаную дэкаратыўнаму выкарыстанню раслінных формаў, дзе ў першую чаргу былі прадстаўлены дасягненні значных мастацка-прамысловых і рамесных школAlbrecht Kurzwelly: Die Pflanze in ihrer dekorativen Verwertung. Ausstellung im Leipziger Kunstgewerbemuseum. In: Kunstgewerbeblatt 1903 (7), S. 135–146. . У праграме выставы рабілася дакладнае адрозненне паміж натуральнымі раслінамі ў мастацкіх выявах (кветкавы жывапіс), натуралістычнымі расліннымі арнаментамі і стылізаванымі сучаснымі расліннымі арнаментаміDritte Fachausstellung: Die Pflanze in ihrer dekorativen Verwertung. Februar und März 1903. Kunstgewerbe-Museum, Leipzig 1903, S. 3..
Ва ўсходнім мастацтве
У кітайскім мастацтве кветкі маюць глыбокае сімвалічнае значэнне: кветка слівы сімвалізуе ўстойлівасць і надзею, а разам з архідэяй, бамбукам і хрызантэмай уваходзіць у лік «Чатырох высакародных». Хрызантэма, якая з'яўляецца эмблемай імператарскай сям'і ў Японіі, сімвалізуе сонца, высакароднасць і неўміручасць. Лотас у будыйскай філасофіі ўвасабляе чысціню і духоўнае прасвятленне, бо расце з бруднай вады, застаючыся чыстым. Півоня, «кароль кветак», у кітайскім жывапісе сімвалізуе багацце і жаночую грацыю. У японскай культуры мова кветак (Ханакатуба) таксама адыгрывае важную ролю: напрыклад, вішнёвы цвет (сакура) сімвалізуе хуткаплыннасць жыцця (прынцып «мона-но аварэ»), што часта адлюстроўваецца ў гравюрах укіё-э, напрыклад, у працах Утагава Хіросігэ.
Адрозненне паміж усходняй і заходняй фларыяграфіяй палягае ў выбары галоўных кветак: калі на Захадзе «каралевай кветак» з'яўляецца ружа, то на Усходзе «каралём кветак» лічыцца дрэвападобная півоня. Акрамя таго, у Японіі, Кітаі і многіх будыйскіх краінах менавіта лотас выступае як самы значны рэлігійны кветкавы сімвал, які непарыўна звязваецца з Будай і яго вучэннем.
У ісламскім мастацтве У ісламскім мастацтве кветкі часта сімвалізуюць духоўныя ідэі, трансцэндэнтнасць прыроды і чароўную прыгажосць. З-за традыцыйнай забароны на выявы жывых істот у рэлігійным кантэксце, ісламскія мастакі распрацавалі высокастылізаваныя раслінныя матывы, якія інтэграваліся ў складаныя геаметрычныя і арабескавыя ўзоры, напрыклад, у палацы Альгамбра ў Іспаніі. У персідскай мініяцюры і паэзіі суфізму, напрыклад, у творах Румі і Хафіза, ружа і лотас часта сімвалізуюць чысціню, чароўнае каханне і імкненне душы да адзінства з Богам. Цюльпан у Іране традыцыйна сімвалізуе пакутніцтва і нацыянальны гонар. Кветкавыя матывы ў ісламскай кераміцы таксама неслі ў сабе вобраз райскага саду.
Гл. таксама Акант (арнамент) Пальмета
Крыніцы
Літаратура José Pijoan (Hrsg.): Die Kunstgeschichte der Welt. ARTE Band 3, Grammont-Verlag, Lausanne 1979 Der neue Brockhaus, 3. Auflage (v. a. Band III zu Malerei), Wiesbaden 1960 Malte Jaeger: Florale Motive in serieller Umsetzung des Hochdrucks. Gien-Verlag 2009 Daniel Uchtmann: Blumenpracht in der Kunst. Brandstätter Verlag, Wien 2011 Lottlisa Behling: Die Pflanzenwelt der mittelalterlichen Kathedralen. Böhlau, Köln u. Graz 1964. Frank Richter: Die Pflanzenwelt der gotischen Kathedralen. Michael Imhof Verlag, Petersberg 2019 (Studien zur internationalen Architektur- und Kunstgeschichte. 168). ISBN 978-3-7319-0853-1. Eduard Metzger: Ornamente aus deutschen Gewächsen zum Gebrauch für Plastik und Malerei etc. Hft. 1–5. Literar. art. Anstalt, München 1841–1842.