Цэ́гла-пальча́тка, у гістарычных дакументах XVI—XVII стагоддзяў таксама вядомая як літоўская цэгла, буйнапамерная або брусковая цэгла — гістарычны будаўнічы матэрыял, буйнапамерная цэгла, характэрнай асаблівасцю якой з'яўляецца наяўнасць некалькіх падоўжных барознаў на адным з шырокіх бакоў (пасцелі). Гэты тып цэглы шырока выкарыстоўваўся ў манументальным, абарончым і культавым дойлідстве на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага з канца XIII да канца XVIII стагоддзя. Акрамя тэрыторый сучаснай Беларусі і Літвы, пальчатка бытавала ва Украіне (у прыватнасці, на Валыні), у Польшчы, на паўночным усходзе Германіі і ў асобных раёнах Прыбалтыкі.

Характарыстыка і назва Сваю сучасную назву ў гістарыяграфіі «пальчатка» атрымала менавіта з-за тэхналогіі нанясення барознаў: спачатку майстры-цагельнікі праводзілі па вільготнай гліне ўласнымі пальцамі. Звычайна на адной пасцелі рабілася ад трох да шасці такіх неглыбокіх баразёнак, якія размяшчаліся паралельна або пад невялікім вуглом да бакавых граняў. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня.

Наяўнасць барознаў мела важнае практычнае і тэхналагічнае значэнне. Па-першае, яны выконвалі ролю дадатковых газаходных каналаў пры абпале, што значна скарачала час сушкі і абпальвання сырцу ў печы, а таксама эканоміла паліва і павялічвала прадуктыўнасць вытворчасці. З-за гэтага даследчыкі лічаць пальчатку прамым папярэднікам сучаснай эфектыўнай пустацелай цэглы. Па-другое, баразёнкі значна паляпшалі счэпку цэглы з вапнавым растворам, што рабіла цагляную муроўку больш трывалай і маналітнай.

У пісьмовых актах і дакументах Маскоўскай дзяржавы XVI стагоддзя пальчатка атрымала назву «літоўская цэгла», паколькі на тэрыторыю суседняй дзяржавы яна не імпартавалася і асацыявалася выключна з магутным замкавым будаўніцтвам суседняга Вялікага Княства Літоўскага.

Тэхналогія вырабу Працэс вырабу пальчаткі быў даволі працаёмкім. Цэглу рабілі на спецыяльных шырокіх драўляных сталах з дапамогай формы, якая ўяўляла сабой дзве збітыя разам прамавугольныя скрынкі, акаваныя жалезам і забяспечаныя ручкамі па баках. Цагельнік шчыльна запаўняў форму добра вымешанай глінянай масай, у якую для трываласці часта дадавалі дробны пясок.

Паколькі вытворчасць адбывалася ў цёплы перыяд года, сфармаваную цэглу-сырэц выкладвалі для папярэдняй сушкі проста пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі. З-за гэтага на паверхні многіх гістарычных цаглін захаваліся ўнікальныя адбіткі: кроплі дажджу, сляды ад лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак і нават сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні.

Абпальвалі цэглу ў адмысловых напольных печах (горнах) або проста ў полі. Рэшткі такіх вялізных цагельных печаў XIV—XVI стагоддзяў, якія мелі па некалькі камер, былі знойдзены археолагамі ў ваколіцах Мірскага і Навагрудскага замкаў. На кароткія тарцы, а часам і на пасцелі цэглы майстры часта наносілі адмысловыя меткі і клеймы (у выглядзе літар, крыжоў, геаметрычных фігур). З дапамогай гэтых знакаў пазначалася прадукцыя канкрэтнага майстра або цэха для падліку пры аплаце працы. З развіццём цэхавай вытворчасці ў XVII стагоддзі традыцыя клеймавання асобных цаглін паступова знікла.

Гісторыя выкарыстання і памеры Цэгла-пальчатка прыйшла на змену тонкай візантыйскай плінфе ў канцы XIII — пачатку XIV стагоддзя. На беларускія землі яна, імаверна, трапіла з Валыні. Раннія ўзоры буйнапамернай цэглы, яшчэ бяз пальчатых барознаў, выкарыстоўваліся пры ўзвядзенні Камянецкай вежы. Класічная ж пальчатка стала асноўным матэрыялам для будаўніцтва магутных абарончых замкаў-кастэляў часоў Гедыміна і Альгерда. З яе былі пабудаваны муры і вежы Лідскага, Крэўскага і Медніцкага замкаў. У замкавым будаўніцтве гэтага перыяду выкарыстоўвалася пальчатка таўшчынёй ад 8 да 10 сантыметраў.

Памеры пальчаткі змяняліся на працягу стагоддзяў: прасочваецца выразная тэндэнцыя да паступовага змяншэння яе габарытаў і вагі. У XIV стагоддзі цэгла мела вялізныя памеры, напрыклад, у Лідскім замку — 31×15×10 см. У XV — першай палове XVI стагоддзя сярэднія памеры складалі 27—30 см у даўжыню, 13—14,5 см у шырыню і 7—9 см у таўшчыню. У другой палове XVII стагоддзя паралельна пачала выкарыстоўвацца тонкая пальчатка (таўшчынёй 4,5—6 см), якая ішла на будаўніцтва ў розных галінах дойлідства. У гэты перыяд, які лічыцца «залатым векам» гатычнай цаглянай архітэктуры, з пальчаткі будавалі Мірскі замак, Геранёнскі замак, Троцкі астраўны замак, а таксама інкастэляваныя храмы ў Сынковічах і Мураванцы. На пальчатцы XIV—XVI стагоддзяў часта сустракаюцца адмысловыя меткі і клеймы майстроў.

У другой палове XVI — XVII стагоддзях, з распаўсюджаннем рэнесансу і бастыённай фартыфікацыі, пальчатка пачала выкарыстоўвацца для абліцоўкі земляных валаў, узвядзення брам і палацаў, напрыклад, у Нясвіжскім, Заслаўскім і Любчанскім замках. У гэты ж час пальчатку сталі актыўна выкарыстоўваць пры будаўніцтве драўляных шляхецкіх сядзіб: з яе закладвалі магутныя падмуркі і муравалі печы.

У канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя пальчатка цалкам саступіла месца стандартызаванай фабрычнай цэглы меншых памераў, якая ўжо не мела барознаў на пасцелі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Цэгла Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры Беларусі