Беласто́цкая чыгу́нка — гістарычная сетка чыгуначных ліній, адміністрацыйна аб'яднаная вакол вузлавога пункта Беласток () у перыяд з 1862 па пачатак 1920-х гадоў. У розны час уваходзіла ў склад чыгуначнай інфраструктуры Расійскай імперыі, германскай акупацыйнай адміністрацыі, а пасля Рыжскага мірнага дагавора (1921) была падзелена паміж Польскай Рэспублікай і Савецкай Расіяй. З'яўлялася найважнейшым транзітным звяном паміж Санкт-Пецярбургам, Варшавай, Гроднам і Брэст-Літоўскам.

Гісторыя

Перадгісторыя і будаўніцтва Беласток як патэнцыйны чыгуначны вузел быў вызначаны расійскімі інжынерамі яшчэ ў канцы 1830-х гадоў пры праектаванні Пецярбургска-Варшаўскай магістралі. Горад размяшчаўся ў стратэгічна выгадным пункце Гродзенскай губерні: на скрыжаванні гандлёвых шляхоў паміж Царствам Польскім, Паўночна-Заходнім краем і Прусіяй.

Будаўніцтва першай лініі, якая злучыла Беласток з Гроднам, пачалося ў 1860 годзе пад кіраўніцтвам інжынернага ведамства Міністэрства шляхоў зносін Расійскай імперыі. Падрадныя работы выконвалі пераважна польскія і беларускія рабочыя арцелі, а таксама запрошаныя спецыялісты з Бельгіі. У 1862 годзе ўчастак быў адкрыты для грузавога руху, а ў 1863-м — для пасажырскагаОтчёт Министерства путей сообщения за 1862–1863 годы. — СПб., 1864..

Паралельна ў 1862—1866 гадах пракладваўся ўчастак Беласток — Брэст-Літоўск, які стаў фрагментам транзітнага калідора з Варшавы на Маскву праз Брэст. Шырыня каляіны была ўстаноўлена ў 5 футаў (1524 мм) — прыняты ў Расійскай імперыі стандарт (Руская каляя), які адрозніваў сетку ад заходнееўрапейскіх дарог з каляінай 1435 мм.

Эксплуатацыя ў Расійскай імперыі У 1870—1880-я гады Беластоцкі вузел значна пашырыўся: былі пракладзены галіны на Ваўкавыск, Ліду і Сакулку. Горад ператварыўся ў адзін з найбуйнейшых чыгуначных цэнтраў Паўночна-Заходняга краю. Да 1885 года праз Беласток праходзіла звыш 40 пар цягнікоў у суткі, больш за палову з якіх былі грузавымі, пераважна з тэкстыльнымі таварамі беластоцкіх мануфактурСтатистика Петербурго-Варшавской магистрали за 1885 год // Российский государственный исторический архив (РГИА). Ф. 240. Оп. 1. Д. 117..

У 1894 годзе ў Беластоку было адкрыта паравознае дэпо другога разраду з рамонтнымі цэхамі. У 1900 годзе пры ім была створана машынная школа для падрыхтоўкі машыністаў і памочнікаў машыністаў з ліку мясцовых жыхароў. Адміністрацыйна лініі падпарадкоўваліся Пецярбургска-Варшаўскаму ўпраўленню МШЗ, аднак мясцовая дыспетчарская служба карысталася значнай аператыўнай самастойнасцю.

Першая сусветная вайна і германская акупацыя З пачаткам Першай сусветнай вайны Беластоцкі вузел набыў ключавое стратэгічнае значэнне для забеспячэння войскаў Паўночна-Заходняга фронту. У 1915 годзе, падчас «Вялікага адступлення» рускай арміі, значная частка рухомага саставу і лакаматываў была эвакуіравана ў тыл, аднак пуцявую гаспадарку знішчыць поўнасцю не ўдалося.

Германскія войскі занялі Беласток у жніўні 1915 года. Акупацыйная адміністрацыя (Ober Ost) пачала перашыўку каляіны на еўрапейскі стандарт 1435 мм для бесперабойнага забеспячэння фронту. На шэрагу станцый нямецкімі інжынерамі былі ўзведзены новыя службовыя будынкі.

Пасляваенны падзел (1918—1922) Пасля заканчэння вайны лёс Беластоцкага чыгуначнага вузла апынуўся ў цэнтры польска-савецкіх перамоў. Па выніках Рыжскага мірнага дагавора (1921) Беласток адышоў да Польскай Рэспублікі. Лініі на захад і поўнач ад Нёмана перайшлі ў распараджэнне Польскіх дзяржаўных чыгунак (PKP), лініі на ўсход — да савецкага ўпраўлення. У 1922 годзе Беластоцкая чыгунка як адзінка адміністрацыйнага кіравання была скасавана; яе маёмасць і дакументацыя прапарцыйна падзелены паміж бакамі.

Маршруты і станцыі У перыяд найбольшага развіцця (1900–1914) сетка дарогі ўключала наступныя асноўныя лініі: +Асноўныя лініі Беластоцкай чыгункіЛініяПрацягласць, кмГод адкрыццяСтатус да 1921 г.Беласток — Гродна1031862Галоўная; перададзена PKP / СССРБеласток — Брэст-Літоўск1941866Галоўная; перададзена PKPБеласток — Ваўкавыск881884Перададзена PKP (частка) / СССРБеласток — Ліда1361887Перададзена PKPБеласток — Сакулка — Кузніца471895Перададзена PKP; цяпер не функцыянуеБеласток — Снядова (пад'язная)621908Перададзена PKP; разабрана ў 1950-хБеласток — Асавец (ваенная галіна)511912Стратэгічная; часткова разбурана ў 1915 Галоўнай пасажырскай станцыяй служыў Беласток-Галоўны (ням.: Bahnhof Bialystok''). Першапачатковы будынак вакзала, пабудаваны ў 1861 годзе, быў знішчаны пажарам пры адступленні рускіх войскаў у 1915 годзе.

Сярод прамежкавых станцый вылучаліся: Гродна (буйны памежны пункт), Ваўкавыск-Цэнтральны (вузлавая), Ліда (паўночная канцавая), а таксама невялікая таварная станцыя Беласток-Сартавальны (адкрыта ў 1907 г.), якая спецыялізавалася на сартаванні тэкстыльных грузаў.

Інфраструктура Пуцявая гаспадарка дарогі ўключала 23 раз'езды, 8 мастоў цераз рэкі Нараў, Шчара і Ласосна, а таксама некалькі пуцеправодаў у межах Беластока. Найбольш значным інжынерным збудаваннем з'яўляўся металічны мост цераз Нараў каля Тыкоціна (1887), які меў тры пралёты па 42 метры.

Тэлеграфная і сігнальная сувязь была ўладкавана па адзінай расійскай сістэме з жазлавым рэгуляваннем на аднапутных участках. У 1909—1911 гадах на найбольш загружаных перагонах была ўкаранёна блок-сістэма з механічнымі семафорамі.

Рухомы састаў У 1900-я гады цягавую базу дарогі складалі пераважна паравозы серый О (таварныя, «авечкі») і Н (пасажырскія), вытворчасці Каломенскага і Неўскага заводаў. Грузавыя перавозкі ў значнай частцы абслугоўваліся лакаматывамі серыі Щ, якія з'явіліся на дарозе з 1907 года.

У перыяд германскай акупацыі (1915—1918) на лініях працавалі прускія паравозы серый G 7 і G 8, а таксама частка эвакуяванага аўстрыйскага рухомага саставу. Пасля 1921 года польская частка сеткі перайшла на стандарт PKP; савецкія ўчасткі папоўніліся трафейнымі паравозамі.

Значэнне і спадчына Беластоцкі чыгуначны вузел адыграў вызначальную ролю ў індустрыялізацыі Гродзенскай губерні ў другой палове XIX стагоддзя. Доступ да рынкаў цэнтральнай Расіі і да партоў Балтыйскага мора праз Пецярбург дазволіў беластоцкай тэкстыльнай прамысловасці занять лідзіруючыя пазіцыі ў імперыі.

У ваенным плане дарога забяспечвала хуткую перакідку войскаў да заходніх рубяжоў Расійскай імперыі; яе стратэгічнае значэнне неаднаразова падкрэслівалася ў даваенных мемарандумах Генеральнага штаба (1908, 1912).

Сучасным спадкаемцам гістарычных ліній на польскай тэрыторыі з'яўляецца ўчастак PKP Intercity і RegioKolej Беласток — Гродна, а таксама дзеючы вузел станцыі Беласток-Галоўны. На беларускай тэрыторыі лініі эксплуатуюцца Беларускай чыгункай; станцыя Гродна захоўвае функцыі буйнога пагранічнага пераходу.

Гл. таксама Пецярбургска-Варшаўская чыгунка Беластоцкая чыгунка (СССР) Беласток (станцыя)

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Чыгункі Расійскай імперыі Катэгорыя:Чыгункі Польшчы Катэгорыя:З’явіліся ў 1862 годзе Катэгорыя:Зніклі ў 1922 годзе Катэгорыя:Гісторыя Беластока Катэгорыя:Гродзенская губерня Катэгорыя:Чыгункі Беларусі