Даха́у (, [ˈdaxaʊ]; скарочана KZ Dachau) — нацысцкі канцэнтрацыйны лагер, які дзейнічаў з сакавіка 1933 да красавіка 1945 года каля горада Дахау ў Баварыі, прыкладна за 16 км на паўночны захад ад Мюнхена. Гэта быў першы пастаянны канцэнтрацыйны лагер, створаны ўрадам нацысцкай Германіі. Арганізацыя лагера, сістэма кіравання ім і парадак падрыхтоўкі ахоўнікаў сталі ўзорам для пазнейшай сеткі нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў.

Праз галоўны лагер і яго шматлікія падлагеры прайшло больш за 200 тысяч чалавек з розных краін Еўропы. Не менш за 41 500 вязняў былі забітыя або памерлі ад голаду, хвароб, катаванняў, прымусовай працы і наступстваў зняволення. Амерыканскія войскі вызвалілі лагер 29 красавіка 1945 года.

Стварэнне і ранні перыяд Пасля прызначэння Адольфа Гітлера рэйхсканцлерам 30 студзеня 1933 года нацысцкія ўлады пачалі масавыя арышты палітычных праціўнікаў. 20 сакавіка 1933 года кіраўнік мюнхенскай паліцыі Генрых Гімлер абвясціў пра стварэнне канцэнтрацыйнага лагера для палітычных зняволеных. Першы транспарт прыбыў у Дахау 22 сакавіка. Лагер размясцілі на тэрыторыі закінутага завода пораху і боепрыпасаў.

Спачатку ахову неслі баварскія паліцэйскія і ўдзельнікі штурмавых атрадаў, але ўжо ў красавіку 1933 года кантроль над лагерам перайшоў да СС. У чэрвені камендантам стаў Тэадор Эйке. У кастрычніку 1933 года ён увёў сістэму лагерных правіл, якая прадугледжвала жорсткія пакаранні за найменшыя парушэнні і давала ахоўнікам амаль неабмежаваную ўладу над вязнямі.

Пасля прызначэння Эйке інспектарам канцэнтрацыйных лагераў распрацаваныя ў Дахау прынцыпы кіравання, аховы і пакарання вязняў былі пашыраны на іншыя лагеры. Дахау стаў таксама цэнтрам падрыхтоўкі супрацоўнікаў лагернай сістэмы СС.

У першыя гады большасць вязняў складалі нямецкія камуністы, сацыял-дэмакраты, прафсаюзныя дзеячы і іншыя палітычныя праціўнікі рэжыму. Паступова ў лагер сталі адпраўляць людзей, якіх нацысцкія ўлады адносілі да «асацыяльных» і «крымінальных» груп, Сведкаў Іеговы, гомасексуальных мужчын, цыганоў і сінці.

Пасля пагромаў 9—10 лістапада 1938 года ў Дахау даставілі каля 11 тысяч яўрэйскіх мужчын з Германіі і далучанай да яе Аўстрыі. Многіх з іх вызвалялі толькі пасля згоды пакінуць Германію і адмовіцца ад маёмасці.

Пашырэнне лагернага комплексу У 1937—1938 гадах сіламі вязняў побач са старымі фабрычнымі будынкамі быў пабудаваны новы лагерны комплекс, разлічаны прыкладна на 6 тысяч чалавек. Ён уключаў 32 баракі, пляц для пераклічкі, адміністрацыйныя і гаспадарчыя будынкі, лагерную турму, роў, электрычную агароджу і вартавыя вежы. Побач размяшчаліся казармы і навучальныя ўстановы СС.

Пасля пачатку Другой сусветнай вайны ў Дахау масава дастаўлялі жыхароў акупаваных краін. Значную частку вязняў складалі палякі, грамадзяне СССР, французы, чэхі, югаславы, італьянцы і прадстаўнікі іншых народаў.

Галоўнаму лагеру падпарадкоўвалася разгалінаваная сістэма падлагераў і працоўных каманд у Паўднёвай Германіі і Аўстрыі. Колькасць асобных падлагераў і каманд залежыць ад прынятай у даследаваннях класіфікацыі; Мемарыял Дахау ўлічвае каля 140 такіх аб’ектаў. Вязняў выкарыстоўвалі на прадпрыемствах ваеннай прамысловасці, у будаўніцтве, каменяломнях і сельскай гаспадарцы.

Асобную групу складалі святары. У Дахау ўтрымлівалі больш за 2,7 тысячы хрысціянскіх духоўных асоб, пераважна каталіцкіх святароў з Польшчы. Сотні з іх памерлі ад голаду, хвароб, знясілення і жорсткага абыходжання.

Умовы ўтрымання

Умовы жыцця вязняў вызначаліся цяжкай прымусовай працай, недаяданнем, антысанітарыяй, перанаселенасцю і сістэматычным гвалтам. Вязняў збівалі, катавалі, змяшчалі ў карцар, прымушалі гадзінамі стаяць на пляцы для пераклічкі. Забойствы нярэдка афармляліся адміністрацыяй як вынік спробы ўцёкаў або натуральная смерць.

На тэрыторыі лагера дзейнічала турма, вядомая сярод вязняў як «бункер». У ёй утрымлівалі асоб, якіх адміністрацыя карала ізаляцыяй, пазбаўленнем ежы, збіццём і іншымі катаваннямі. Асобныя вязні знаходзіліся ў цемры або ў камерах, дзе немагчыма было нармальна сядзець ці ляжаць.

У 1940 годзе каля лагера пабудавалі першы крэматорый. У 1942—1943 гадах узвялі большы комплекс, вядомы як «Барак X», з чатырма печамі і газавай камерай, замаскіраванай пад душавое памяшканне. Дастатковых сведчанняў яе сістэматычнага выкарыстання для масавага забойства вязняў не выяўлена. Пры гэтым асобных вязняў маглі забіваць у камеры або выкарыстоўваць яе ў доследных мэтах; дакладны маштаб такога выкарыстання застаецца прадметам даследаванняў.

Частку хворых і непрацаздольных вязняў адпраўлялі з Дахау ў цэнтр забойстваў Хартхайм, дзе іх забівалі газам. Тысячы іншых памерлі ў самім лагеры ад хвароб, голаду і фізічнага знясілення.

Савецкія ваеннапалонныя Пасля нападу Германіі на СССР Дахау стаў адным з месцаў знішчэння савецкіх ваеннапалонных. У 1941—1942 гадах на палігоне СС у Хебертсхаўзене, прыкладна за два кіламетры ад асноўнага лагера, былі расстраляны больш за 4 тысячы савецкіх ваеннапалонных.

Ахвяр адбірала Гестапа. Да ліку прызначаных да забойства адносілі палітычных работнікаў, камуністаў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі і яўрэяў. Расстрэлы праводзіліся групамі, а целы забітых спальвалі ў крэматорыі Дахау або хавалі ў брацкіх магілах.

Медыцынскія эксперыменты У Дахау праводзіліся злачынныя медыцынскія эксперыменты над людзьмі. Іх мэтай было атрыманне звестак для патрэб нямецкіх ваенна-паветраных і ваенна-марскіх сіл, а таксама выпрабаванне лекаў і спосабаў лячэння.

Вязняў змяшчалі ў камеры з паніжаным атмасферным ціскам, імітуючы ўмовы палёту на вялікай вышыні. Іншых падвяргалі працягламу ўздзеянню ледзяной вады або нізкіх тэмператур, каб вывучыць магчымасці выратавання пераахалоджаных лётчыкаў і маракоў. У лагеры праводзіліся таксама эксперыменты з заражэннем малярыяй, выпрабаваннем лекаў і ўжываннем марской вады.

Эксперыменты выклікалі смерць, цяжкія захворванні і пажыццёвыя пашкоджанні здароўя. Вязні не давалі добраахвотнай згоды на ўдзел у іх.

Апошнія месяцы і вызваленне У другой палове 1944 года ў Дахау пачалі прыбываць транспарты з лагераў, якія эвакуіраваліся перад наступленнем войск саюзнікаў. Колькасць зняволеных значна перавысіла ёмістасць лагернага комплексу. Недахоп ежы і лекаў, перанаселенасць і антысанітарыя спрыялі распаўсюджванню сыпнога тыфу. У апошнія месяцы існавання лагера штодня паміралі дзясяткі, а часам сотні людзей.

У красавіку 1945 года СС пачала эвакуацыю галоўнага лагера і яго падлагераў. Тысячы вязняў былі вывезены ў перапоўненых чыгуначных саставах або выгнаны ў пешыя маршы смерці. Аслабленыя людзі паміралі ад знясілення і хвароб або былі забітыя ахоўнікамі.

28 красавіка 1945 года ў горадзе Дахау паўсталі мясцовыя антынацысты і вязні, якія ўцяклі з лагера. Яны занялі гарадскую ратушу, спадзеючыся перадаць горад амерыканскім войскам без бою, але паўстанне было задушана падраздзяленнямі СС. Гэтыя падзеі адбываліся ў горадзе, а не ўнутры асноўнага лагера.

29 красавіка 1945 года галоўны лагер занялі падраздзяленні 42-й і 45-й пяхотных дывізій 7-й арміі ЗША. Там знаходзілася каля 30 тысяч знясіленых і хворых вязняў. На чыгуначнай лініі каля лагера амерыканскія вайскоўцы выявілі эшалон з целамі вязняў, адпраўленых з Бухенвальда.

Пасля вызвалення ў лагеры працягвалася эпідэмія тыфу. Сотні былых вязняў памерлі, нягледзячы на медыцынскую дапамогу амерыканскіх вайскоўцаў.

Вязні з Беларусі Дакладная колькасць ураджэнцаў Беларусі і жыхароў беларускіх зямель, якія прайшлі праз Дахау і яго падлагеры, не ўстаноўлена. У лагеры ўтрымліваліся савецкія ваеннапалонныя, прымусовыя рабочыя, удзельнікі руху Супраціўлення і іншыя вязні з тэрыторыі акупаванай Беларусі.

Самым вядомым вязнем з Беларусі можна лічыць Міхаіла Савіцкага. У 1942 годзе ён трапіў у нямецкі палон падчас баёў за Севастопаль. Савіцкі прайшоў праз турмы і канцэнтрацыйныя лагеры ў Дзюсельдорфе, Бухенвальдзе і Мітэльбау-Доры, пасля чаго быў пераведзены ў Дахау.

Паводле ўспамінаў Савіцкага, у Дахау яго змясцілі ў штрафны 30-ы барак. У апошнія месяцы вайны вязні пакутавалі ад голаду, перанаселенасці і эпідэміі тыфу. Да вызвалення мастак быў фізічна знясілены і цяжка хварэў. 29 красавіка 1945 года яго разам з іншымі вязнямі вызвалілі амерыканскія войскі.

Перажытае ў нацысцкіх лагерах стала адной з галоўных тэм творчасці Савіцкага. У 1970-я гады ён стварыў цыкл «Лічбы на сэрцы», прысвечаны вязням канцэнтрацыйных лагераў. Назва цыкла адсылае да лагерных нумароў, якімі адміністрацыя замяняла імёны зняволеных. У карцінах мастак выкарыстаў уласныя ўспаміны пра палон, прымусовую працу, голад, пакаранні і смерць вязняў.

Праз Дахау таксама прайшоў беларускі вайсковы і грамадскі дзеяч Віталь Мікула. У 1944 годзе ён быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер. Паводле звестак Юрыя Туронка, Мікула, імаверна, загінуў у Дахау; дакладная дата і абставіны яго смерці не высветлены.Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с.

Пасляваеннае выкарыстанне Пасля вызвалення амерыканскія ваенныя ўлады выкарыстоўвалі частку тэрыторыі лагера для размяшчэння перамешчаных асоб. З ліпеня 1945 года там утрымлівалі членаў СС, нацысцкіх функцыянераў і падазраваных у ваенных злачынствах.

У 1948 годзе амерыканскія ўлады перадалі былы лагер ураду Баварыі. У бараках было створана паселішча для нямецкіх бежанцаў і перасяленцаў з тэрыторый, якія пасля вайны перайшлі да іншых дзяржаў. Яно існавала да пачатку 1960-х гадоў.

Судовыя працэсы Галоўны працэс над супрацоўнікамі Дахау праходзіў з 15 лістапада да 13 снежня 1945 года перад амерыканскім ваенным судом на тэрыторыі былога лагера. У справе «Злучаныя Штаты супраць Марціна Готфрыда Вайса і іншых» судзілі 40 былых супрацоўнікаў Дахау.

Усе падсудныя былі прызнаны вінаватымі. Трыццаць шэсць чалавек прысудзілі да смерці, аднаго — да пажыццёвага зняволення, трох — да катаржных работ. Частку смяротных прысудаў пазней замянілі турэмным зняволеннем. У наступныя гады амерыканскія суды разглядалі дзясяткі іншых спраў супраць супрацоўнікаў галоўнага лагера і яго падлагераў.

Мемарыял Былыя вязні і іх арганізацыі выступалі за захаванне тэрыторыі лагера як месца памяці. У 1955 годзе быў адноўлены Міжнародны камітэт Дахау, які аб’яднаў прадстаўнікоў нацыянальных арганізацый былых вязняў. Мемарыяльны комплекс адкрыўся 9 мая 1965 года.

На тэрыторыі мемарыяла захаваліся адміністрацыйны будынак, лагерная турма, крэматорый, агароджа і вартавыя вежы. Два баракі былі рэканструяваны, а месцы астатніх пазначаны падмуркамі. У былым гаспадарчым будынку дзейнічае пастаянная экспазіцыя, прысвечаная гісторыі лагера і лёсам яго вязняў.

У 1968 годзе быў адкрыты міжнародны помнік, створаны югаслаўскім скульптарам і былым вязнем канцлагера Нандарам Глідам. На тэрыторыі комплексу знаходзяцца таксама каталіцкая капліца, пратэстанцкая царква, яўрэйскі мемарыял і праваслаўная капліца.

Галерэя

Гл. таксама

Канцэнтрацыйны лагер Халакост Бухенвальд Мітэльбау-Дора Міхаіл Андрэевіч Савіцкі Лічбы на сэрцы

Літаратура

Дахау // — С. 69. Падаляк, Т. Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага // Беларуская думка. — 2022. — № 2. — С. 35—43. Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с. Benz, Wolfgang; Distel, Barbara (Hrsg.). Der Ort des Terrors: Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 2: Frühe Lager, Dachau, Emslandlager. — München: C. H. Beck, 2005. — . Marcuse, Harold. Legacies of Dachau: The Uses and Abuses of a Concentration Camp, 1933–2001. — Cambridge: Cambridge University Press, 2001. — .

Спасылкі

Крыніцы

Катэгорыя:Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры Катэгорыя:Дахау Катэгорыя:Баварыя Катэгорыя:Халакост у Германіі Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе Катэгорыя:Знікла ў 1945 годзе Катэгорыя:Музеі Баварыі Катэгорыя:Мемарыялы Германіі