28 чэрвеня 1914 года ў горадзе Сараева Гаўрыла Прынцып застрэліў спадчынніка аўстрыйскага прастола Франца Фердынанда і яго жонку. Пасля ўльтыматуму Аўстра-Венгрыя 28 ліпеня абвясціла вайну Сербіі. 30 ліпеня Расійская імперыя абвясціла ўсеагульную мабілізацыю, пасля чаго 1 жніўня Германія абвясціла вайну Расіі, а 2 жніўня германскімі войскамі захоплены горад Каліш (сучасная Польшча, у 1914 годзе частка Расійскай імперыі). Вайна прыняла зацяжны характар, дзеянні вяліся ў асноўным у Еўропе. Расійская ваенная зона дзялілася на паўночна-заходні фронт (Прусія, Прыбалтыка і Польшча) і паўднёва-заходні (Галіцыя, Карпаты).
Паспяховая ваенная кампанія рускіх армій у Германіі ў пачатку вайны вымусілі нямецкае камандаванне перакінуць на Усходні фронт асноўныя сілы. У выніку Расія страціла тэрыторыі Польшчы, Прыбалтыкі і Заходняй Беларусі. Да лютага 1916 года Германія на Усходнім фронце заняла абарончую стратэгію. Аднак ужо да 22 мая 1916 года Расія, на Паўднёва-Заходнім фронце дапамагаючы сваім саюзнікам, пачала наступлення пад камандаваннем генерала Аляксея Брусілава, у выніку была прарваная абарона па ўсім фронце. Аўстра-Венгрыя апынулася на мяжы катастрофы, а пастаянныя перамяшчэння рускіх войск выматалі армію Германіі.
Тым часам унутры краінынаспяваў палітычны крызіс. Аўтарытэт царскай сям’і рэзка падаў з-за розных чутак пра негатыўны ўплыў на яе Рыгора Распуціна. Дзяржаўны апарат раз’ядала карупцыя. Чыноўнікі і буйная буржуазія нажываліся на пастаўках ваеннага рыштунку ў войска, не клапоцячыся аб абароне нацыянальных інтарэсаў Расіі, якая за час вайны мабілізавала да 15 млн. чалавек, амаль дзесяць адсоткаў насельніцтва. Сыход працаздольных мужчын на фронт выклікаў скарачэнне пасяўных плошчаў і рынку спажывецкіх тавараў. З-за недахопу вагонаў, паравозаў і першачарговай перавозкі ваенных грузаў запасы харчавання, асабліва ў гарадах сталі папаўняцца нерэгулярна, эшалоны з хлебам стаялі на шляхах, менавіта хлебныя чэргі ў крамах, прывялі ў лютым 1917 года Расію да рэвалюцыі. 3 сакавіка 1917 года цар Мікалай II адрокся ад прастола. На фронце гэтым скарысталіся нямецкія генералы і ў ліпені 1917 года разбілі рускія войскі ў Румыніі і ва Украіне. Адсутнасць аднадумства прывяло на фронце да масавага дэзерцірства. Спробы генерала Карнілава з дапамогай ваеннай дыктатуры аднавіць парадак і дысцыпліну ў краіне і ў арміі пацярпелі крах. Супраць Карнілава аб’ядналіся як правыя, так і левыя палітычныя сілы Расіі — ад Керанскага да бальшавікоў. На ўсіх франтах руская армія перайшла да абароны.
Пасля прыходу да ўлады бальшавікоў з 17 снежня 1917 года і да сярэдзіны лютага 1918 года вяліся мірныя перамовы. Германская дэлегацыя адмовілася прызнаць савецкі мірны план і ва ўльтыматыўнай форме запатрабавала згоды Расіі на нямецкую акупацыю Прыбалтыкі, Польшчы, часткі Украіны і Беларусі. Пасля адмовы расійскай дэлегацыі на перамовах прыняць гэтыя ўмовы міру, нямецкія войскі перайшлі ў наступленне па ўсім фронце. Да гэтага часу ў Расіі ўжо не было баяздольнай арміі. Салдаты старой арміі, кінуўшы фронт, разыходзіліся па дамах. Абвясцілі аб дзяржаўнай самастойнасці Украіна, Польшча, Прыбалтыка. У гэтых умовах савецкі ўрад спешна прыступіў да фарміравання добраахвотніцкіх часцей Чырвонай Арміі. Пад Псковам і Нарвай сілы маладой Чырвонай Арміі разам з узброенымі атрадамі рабочых 23 лютага 1918 года спынілі нямецкае наступленн. У выніку 3 сакавіка ў Брэсце быў падпісаны мірны дагавор Расіі з дзяржавамі Траістага саюза. Умовы дакумента былі цяжкімі і зневажальнымі. Ад расійская дзяржавы адрыньваліся Фінляндыя, Польшча, Прыбалтыка, Украіна, частка Беларусі і Каўказа. Інтэрвенты акупавалі тэрыторыю плошчай звыш 1 млн. кв. км. На захопленых тэрыторыях пражывала 50 млн. чалавек, г. зн. прыкладна траціна насельніцтва краіны і каля паловы яе прамысловага патэнцыялу. Акрамя таго, Савецкая Расія па ўмовах Брэсцкага міру павінна была выплаціць пераможцам велізарную кантрыбуцыю, перадаць ім частку ваеннага флоту. Чырвоная армія павінна была быць раззброеная. Крым і Севастопаль перадаваліся немцам, на ўсёй тэрыторыі быў усталяваны жорсткі акупацыйны рэжым, які забяспечвала акупацыйная германа-аўстра-турэцкая армія колькасцю ў 0,8-1,5 млн.чалавек.
Літаратура Европа и Россия в огне Первой мировой войны. К 100-летию начала войны. - (Военная история Российского государства / под ред. В. А. Золотарева) - М.: ИНЭС, РУБИН, 2014. - 864 с.
Катэгорыя:Расійская імперыя ў Першай сусветнай вайне