Ірэна Эльжбета Адамавічуце-Чэкманене (, таксама Ірэна Эльжбета Чэкманене; , Таўраге, Літва) — літоўская мовазнаўца, балтыстка і славістка, даследчыца моўных кантактаў, дыялекталогіі, двухмоўя і шматмоўя, літоўска-польскіх і літоўска-беларуска-польскіх моўных сувязей. Доктар гуманітарных навук, дацэнт.
Жонка Валерыя Чэкмана, яго шматгадовая навуковая паплечніца ў даследаваннях балта-славянскіх моўных кантактаў. Пасля яго смерці ўдзельнічала ў вывучэнні, сістэматызацыі і публікацыі яго навуковай спадчыны.
Імя і варыянты напісання Поўная літоўская форма імя — Irena Elžbieta Adomavičiūtė-Čekmonienė. Менавіта пад гэтай формай яна, у прыватнасці, апублікавала ў 1997 годзе даследаванне ў часопісе Kalbotyra; у пазнейшых навуковых публікацыях і акадэмічных базах пераважна выкарыстоўваецца скарочаная форма Irena Elžbieta Čekmonienė.
У беларускай акадэмічнай бібліяграфіі савецкага перыяду яе дзявочае прозвішча зафіксавана ў форме Адамавічутэ: аўтарка падаецца як Адамавічутэ І. Б., а руская форма Адомавичюте И. адсылае да гэтага беларускага запісу.
У рускамоўных працах сустракаюцца формы И. Б. Адомавичюте, И.-Э. Адомавичюте, Ирена Эльжбета Адомавичюте-Чекмонене і Ирена Эльжбета Чекмонене. Уласныя рускамоўныя артыкулы 2017 і 2020 гадоў падпісаны Ирена Эльжбета Чекмонене.
У польскамоўных выданнях прозвішча звычайна захоўваецца ў літоўскай форме: Irena Adomavičiūtė-Čekmonienė або Irena Čekmonienė. У англамоўнай аўтарскай даведцы Slavistica Vilnensis яе імя перададзена як Irena Elzhbieta Chekmoniene.
Біяграфія
Адукацыя і раннія гады Нарадзілася 5 лістапада 1944 года ў Таўраге. У 1967 годзе скончыла Віленскі ўніверсітэт, атрымаўшы спецыяльнасць настаўніцы літоўскай мовы.
Пасля заканчэння ўніверсітэта па ўласнай просьбе атрымала накіраванне на працу ў Ёнаву. У пазнейшых успамінах тлумачыла, што выбрала гэты горад таксама з асабістых прычын: праз Ёнаву праходзіў цягнік, якім можна было ездзіць у Мінск, дзе ў той час у аспірантуры Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа вучыўся Валерый Чэкман.
Сям'я і Мінск З Валерыем Чэкманам пазнаёмілася ў сакавіку 1964 года ў Вільні, калі ён працаваў над дыпломнай работай і карыстаўся Рэспубліканскай бібліятэкай. Паводле яе ўспамінаў, іх першая размова была звязана з этымалогіяй літоўскага слова gudas.
У ліпені 1966 года яны ажаніліся. Спачатку Ірэна захавала дзявочае прозвішча; пасля, калі дзеці падраслі, сям'я вырашыла карыстацца літоўскай формай прозвішча Чэкмана: 30 лістапада 1982 года была аформлена змена прозвішча на Čekmonas / Čekmonienė. Пры гэтым у навуковых публікацыях яна і пазней карысталася таксама падвойнай формай Adomavičiūtė-Čekmonienė.
У канцы сакавіка 1968 года ў сям'і нарадзілася дачка, у 1973 годзе — сын. Значную частку 1960—1970-х гадоў сям'я была звязана з Мінскам, дзе Валерый Чэкман працаваў у Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа, а Ірэна Адамавічуце займалася ўласнай навуковай працай па праблемах літоўска-славянскіх моўных кантактаў.
Навуковая падрыхтоўка ў Мінску Навуковае станаўленне Адамавічуце было непасрэдна звязана з Сектарам агульнага і славянскага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР. Пад навуковым кіраўніцтвам Вячаслава Мартынава яна рыхтавала дысертацыю, прысвечаную семантычнай адаптацыі паланізмаў у літоўскіх гаворках.
У тым жа навуковым асяроддзі працаваў даследчык польскіх гаворак Валерый Вярэніч. Праекты сектара па вывучэнні польскіх гаворак СССР і славяна-балтыйскага моўнага памежжа істотна паўплывалі на далейшы кірунак даследаванняў Адамавічуце і Валерыя Чэкмана.
У 1978 годзе Адамавічуце абараніла кандыдацкую дысертацыю «Проблемы семантической адаптации полонизмов в литовских говорах». Праца была выканана ў Сектары агульнага і славянскага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР; аўтарэферат выйшаў у Мінску. У сучаснай літоўскай акадэмічнай сістэме яна пазначаецца як доктар гуманітарных навук і дацэнт.
Навуковая і выкладчыцкая праца ў Літве У 1979 годзе Валерый Чэкман пачаў працаваць у Віленскім універсітэце, а ў красавіку 1980 года сям'я пераехала з Мінска ў Вільню. Далейшая навуковая дзейнасць Адамавічуце-Чэкманене была звязана перадусім з даследаваннем літоўска-славянскіх моўных кантактаў, польскіх гаворак Літвы, сацыялінгвістыкі і выкладаннем літоўскай мовы іншамоўным.
У розныя перыяды працавала або публікавала даследаванні ад Інстытута літоўскай мовы, Універсітэта Мікаласа Ромерыса і Літоўскага эдукалагічнага ўніверсітэта. У 2017 годзе ў Slavistica Vilnensis была прадстаўлена як дацэнт, доктар гуманітарных навук Літоўскага эдукалагічнага ўніверсітэта.
У 2010-я гады працавала таксама над праблемамі мовы спецыяльнасці, навуковай і прафесійнай тэрміналогіі, культуры публічнага маўлення і методыкі выкладання літоўскай мовы. У 2024 годзе выступіла складальніцай электроннага выдання Pašnekesiai apie viešąjį kalbėjimą: iš filologų užrašų.
Навуковая дзейнасць
Моўныя кантакты і дыялекталогія Адным з асноўных кірункаў ранніх даследаванняў Адамавічуце была адаптацыя славянскіх лексічных запазычанняў у літоўскіх гаворках. Яна аналізавала паланізмы і беларусізмы, іх семантычную адаптацыю, тэрытарыяльнае распаўсюджанне і магчымыя шляхі пранікнення ў літоўскую мову.
У працах канца 1970-х — пачатку 1980-х гадоў даследчыца спрабавала размежаваць польскае і беларускае паходжанне славізмаў у літоўскіх гаворках. Асаблівую ўвагу звяртала на выпадкі, калі фармальнае падабенства польскай і беларускай лексікі не дазваляе аўтаматычна вызначыць непасрэдную мову-крыніцу.
Пазней даследаванні пашырыліся ад лексічных запазычанняў да граматычнай інтэрферэнцыі, двухмоўя і гістарычнай сацыялінгвістыкі. Разам з Валерыем Чэкманам Адамавічуце-Чэкманене даследавала польскія гаворкі Літвы як вынік працяглага ўзаемадзеяння польскай, беларускай і літоўскай моў.
Беларусазнаўства Беларуская мова займае істотнае месца ў ранняй навуковай спадчыне Адамавічуце. У 1978 годзе ў «Весцях Акадэміі навук БССР» па-беларуску выйшлі яе артыкулы «Да пытання аб семантычнай адаптацыі і статусе паланізмаў у літоўскай мове» і «Аб лінгвагеаграфічных характарыстыках славянскіх запазычанняў у літоўскіх гаворках».
У 1980 годзе ў мінскім зборніку «Пытанні беларускага і славянскага мовазнаўства» быў апублікаваны яе артыкул «Шляхі пранікнення беларусізмаў у гаворкі літоўскай мовы». У акадэмічным бібліяграфічным паказальніку аўтарка гэтай працы пазначана як «Адамавічутэ І. Б.».
У рускамоўным артыкуле «К проблеме взаимоотношения литовских белорусизмов и полонизмов» (1980) яна спецыяльна разглядала праблему размежавання беларускага і польскага ўплываў на літоўскую лексіку. У наступных даследаваннях беларуская мова разглядалася таксама як адзін з кампанентаў шматмоўнай сістэмы беларуска-літоўскага памежжа і як магчымы пасрэднік структурнага ўплыву паміж літоўскай і польскай мовамі.
Разам з Валерыем Чэкманам яна даследавала граматычныя літуанізмы ў польскіх перыферыйных гаворках беларуска-літоўскага памежжа. Аўтары аналізавалі таксама спецыфічныя формы на -(f)šy ў віленскай польскай мове, супастаўляючы іх з беларускімі, літоўскімі і іншымі славянскімі канструкцыямі.
Беларусазнаўчы складнік яе даследаванняў таму знаходзіцца на мяжы беларускага мовазнаўства, балтыстыкі, дыялекталогіі і сацыялінгвістыкі. Асноўным аб'ектам былі не ізаляваныя моўныя сістэмы, а гістарычнае і сучаснае ўзаемадзеянне беларускай, літоўскай і польскай моў у кантактнай зоне.
Польскія гаворкі Літвы і сацыялінгвістыка У 1970-я гады Адамавічуце і Валерый Чэкман пачалі вывучаць польскамоўныя асяродкі ў розных рэгіёнах Літвы. Адным з вынікаў стала даследаванне польскамоўнага мікраарэала каля Анікшчая, які пазней знік у выніку моўнай асіміляцыі.
Асобныя працы Адамавічуце-Чэкманене прысвечаны польска-літоўскаму двухмоўю палякаў Ёнаўскага раёна, мове і нацыянальнай самасвядомасці жамойцкай шляхты, а таксама ролі сацыяльнага прэстыжу мовы ў захаванні або знікненні мясцовых польскіх гаворак.
Методыка выкладання і культура літоўскай мовы Значны кірунак яе пазнейшай дзейнасці быў звязаны з выкладаннем літоўскай мовы іншамоўным. Разам з Валерыем Чэкманам яна падрыхтавала падручнікі Język litewski dla każdego і Lietuvių kalba visiems = Литовский язык для всех, а таксама ўдзельнічала ва ўкладанні літоўска-рускага і руска-літоўскага слоўніка.
У артыкуле Dėl tradicinio ir netradicinio fonetikos mokymo разглядала праблемы навучання літоўскаму вымаўленню і фанетыцы. Пазней вывучала таксама прафесійную тэрміналогію, граматыку навуковых і спецыяльных тэкстаў і культуру публічнага маўлення.
Навуковая школа Валерыя Чэкмана Фармальным навуковым кіраўніком дысертацыі Адамавічуце быў Вячаслаў Мартынаў, таму называць яе непасрэднай аспіранткай Валерыя Чэкмана было б недакладна. Аднак у гістарыяграфіі даследаванняў моўных кантактаў яна ўваходзіць у кола вучняў, паплечнікаў і прадаўжальнікаў школы Чэкмана.
У зборніку Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika (2017) асобныя раздзелы прысвечаны школе Валерыя Чэкмана і працам яго вучняў і паплечнікаў; у апошнім перадрукаваны тры даследаванні Адамавічуце-Чэкманене. Яна ўваходзіла таксама ў рэдакцыйную калегію выдання.
Яе артыкул Kalbų kontaktų tyrimų istorija адкрывае раздзел пра школу Чэкмана і апісвае гісторыю фарміравання методыкі палявога даследавання літоўска-беларуска-польскіх моўных кантактаў. Адной з істотных рыс гэтай методыкі было даследаванне ўсяго моўнага рэпертуару шматмоўнага інфарманта, а не адной загадзя выбранай мовы або гаворкі.
Захаванне спадчыны Валерыя Чэкмана Пасля смерці Валерыя Чэкмана ў 2004 годзе Адамавічуце-Чэкманене займалася захаваннем яго асабістага і навуковага архіва. На матэрыялах сямейнага архіва — аўтабіяграфіі, дзённікавых запісах, лістах, дакументах і фотаздымках — яна падрыхтавала вялікае біяграфічнае даследаванне «Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных».
Пры падрыхтоўцы зборніка Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika яна працавала ў рэдакцыйнай калегіі і дапоўніла складзеную Надзеяй Марозавай бібліяграфію прац Валерыя Чэкмана. Зборнік змяшчае як асноўныя працы Чэкмана па літоўска-беларуска-польскіх моўных кантактах, так і даследаванні яго школы.
У 2020 годзе апублікавала ў Prace Filologiczne артыкул «История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)», прысвечаны гісторыі фарміравання аднаго з кірункаў яго даследаванняў моўных кантактаў.
Выбраная бібліяграфія
Асобныя выданні, падручнікі і слоўнікі Адомавичюте И. Б. Проблемы семантической адаптации полонизмов в литовских говорах: автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата филологических наук. — Минск: Академия наук Белорусской ССР, 1978. — 20 с. Čekmonienė I., Dundaitė O., Sivickienė M., Čekmonas V. Lietuvių-rusų, rusų-lietuvių kalbų žodynas = Литовско-русский и русско-литовский словарь. — Vilnius: Valstybinis nacionalinių tyrimų centras, 1993. — 446 p. — ISBN 9986-402-00-X. Čekmonienė I., Čekmonas V. Język litewski dla każdego = Lietuvių kalba kiekvienam / przekład i opracowanie A. Nagórko. — Kaunas: Šviesa, 1993. — 450, s. — ISBN 5-430-01464-8. Čekmonienė I. Lietuvių kalbos mokymo programos. — Vilnius, 1994. — 27 p. Čekmonienė I., Čekmonas V. Lietuvių kalba visiems = Литовский язык для всех. — Vilnius: Nacionalinių tyrimų centro leidykla, 1999. — 526, p. — ISBN 9986-402-28-X. Čekmonienė I. Mokomės kalbėti lietuviškai. — Vilnius, 2001. — Відэакурс. Brūzgienė R., Čekmonienė I. E., Žemienė A. Specialybės kalba: vadovėlis psichologijos ir sociologijos krypčių programų studentams. — Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 2013. — 224 p. Pašnekesiai apie viešąjį kalbėjimą: iš filologų užrašų / sudarė Irena Elžbieta Čekmonienė; redaktorė Rita Urnėžiūtė. — Vilnius: Lingua Lituanica, 2024. — 74 p. — ISBN 978-609-96048-7-9.
Беларусазнаўства і балта-славянскія моўныя кантакты Адамавічутэ І. Б. Да пытання аб семантычнай адаптацыі і статусе паланізмаў у літоўскай мове // Весці Акадэміі навук БССР. Серыя грамадскіх навук. — 1978. — № 2. — С. 117—122.