Рэстаўрацыя Мэйдзі, таксама Рэвалю́цыя Мэйдзі́ (яп. 明治維新, мэйдзі ісін, «абнаўленне [гадоў] Мэйдзі») — у Японіі пераход у 1870-х — 1880-х гн ад самурайскай сістэмы кіравання краінай у выглядзе сёгунату Эдо да наўпростага імператарскага кіравання ў асобе імператара Муцухіта і яго ўраду, а таксама сукупнасць палітычных, сацыяльных і эканамічных рэформ, якія былі ажыццёўленыя гэтым урадам.

Палітыка рэстаўрацыі імператарскай улады істотна паўплывала на бюракратычны апарат, заканадаўства, імператарскі двор, сістэму станаў, правінцыйную адміністрацыю, фінансы, прамысловасць, дыпламатыю, асвету, рэлігію і іншыя сферы жыцця японцаў. З рэстаўрацыяй Мэйдзі звязваецца фарміраванне японскай нацыянальнай дзяржавы і японскай нацыянальнай ідэнтычнасці. Гады Мэйдзі характарызаваліся ламаннем японскага традыцыйнага ладу жыцця і прыспешаным укараненнем дасягненняў заходняй цывілізацыі.

Няма пэўнага меркавання пра дакладны час пачатку «Рэстаўрацыі Мэйдзі». Паводле адной версіі яна пачалася 23 кастрычніка 1868 г. разам са зменай дэвізу імператарскага праўлення на Мэйдзі (асвечанае кіраванне). Але часта яе пачатак датуюць 9 лістапада 1867 г., так званай падзеяй «Вяртання вялікага кіравання» (大政奉還), калі сёгун Такугава Ёсінобу вярнуў сталічнаму імператарскаму двару права наўпростага кіравання ў Японіі.

Не вызначаная і завяршальная дата «рэстаўрацыі». Некаторыя ўважаюць, што гэта было заканчэнне Паўднёва-заходняй вайны ў 1877 годзе. Другія цвердзяць, што Р. М. скончылася з стварэннем сістэмы Кабінету міністраў у 1885 годзе. Трэція мяркуюць, што фіналам усіх рэформ было ўсталяванне асобнай заканадаўчай галіны ўлады ў краіне ў 1889.

У часы Р. М. японскі ўрад часцяком называў сябе «новым урадам», але зняважліва яго звалі «ханскім урадам», бо большасць яго членаў паходзіла з самурайскіх ханаў Сацума (род Сімадзу) і Цёсю (род Моры), а таксама жменькі кіёцкіх арыстакратаў, якія правілі аўтарытарнымі метадамі. Але набор сярэдніх бюракратаў і чыноўнікаў здзяйсняўся без прывязкі да сямейнага, кланавага ці тэрытарыяльнага паходжання кандыдата.

Р. М. была рэакцыяй кіруючых колаў Японіі на каланіяльную палітыку дзяржаў Захаду — Расійскай, Брытанскай імперыяй, ЗША і Францыі. За кароткі час японцы мадэрнізавалі і вестэрнізавалі сваю краіну, унебяспечыўшы яе ад вонкавай агрэсіі. Сама Японія і яе манархічны лад сталі ўзорамі для пераймання многіх дзяржаў Азіі. Аднак Р. М. заклала таксама асновы для разгортвання імперыялістычнай вайны на кантыненце, якую японскія кіруючыя колы разглядалі як працяг абароны Японіі і вызваленне Азіі ад еўрапейска-амерыканскага каланіяльнага прыгнёту.

Ход падзей Грамадзянская вайна

Па вяртанні сёгуном Такугава Ёсінобу дзяржаўнай улады Імператару, у Японіі было сфарміравана новы ўрад. 3 студзеня 1868 года ён абвясціў указ аб рэстаўрацыі прамога Імператарскага праўлення. Згодна з гэтым дакументам сёгунат Такугава ліквідаваўся, а кіраванне дзяржавай пераходзіла ў рукі Імператара і яго ўрада. На нарадах гэтага ўрада было прынята рашэнне пазбавіць экс-сёгуна ўсіх рангаў, тытулаў і большай часткі землеўладанняў. Супраць гэтага рашэння выступілі прыхільнікі ліквідаванага сегуната. Японія апынулася расколатай на два лагеры і ўступіла ў грамадзянскую вайну. Па японскай традыцыі 1868 год называўся «годам землянога дракона» — па гэтай прычыне грамадзянская вайна і была названая вайной Босін — літаральна «Вайна года землянога дракона».

У канцы студзеня прыхільнікі былога сягуната паспрабавалі захапіць Кіёта і аднавіць сваю ўладу ў краіне. 27 — 30 студзеня 1868 года ў бітве пры Тоба-Фусімі іх разбіла нешматлікае, але мадэрнізаванае войска Імператарскага ўрада. Сайга Такаморы павёў пераможную імператарскую армію на паўночны ўсход Японіі, што прывяло да капітуляцыі Эдо ў маі 1868 года. Апошні абвясціў экс-сягуна ворагам трона і рушыў сваё войска на ўсход да горада Эдо, асноўны цытадэлі сягуната. 3 мая 1868 года імператарскія сілы занялі Эдо без бою.

На працягу лета-восені яны ваявалі ў Паўночнай Японіі супраць Паўночнага саюза, які выступаў на баку сягуната. Ён быў канчаткова разгромлены ў лістападзе таго ж года з падзеннем замка Айдзу-Вакамацу. Пасля таго, як Ёсінобу капітуляваў, большая частка Японіі прызнала імператарскае праўленне, але ядро прыхільнікаў сягуната, узначаленых кланам Айдзу, працягвала супраціўленне. Пасля зацяжной бітвы, якая доўжыўся месяц, клан Айдзу нарэшце прызнаў сваё паражэнне 23 верасня 1868 года, пасля чаго мноства юных самураяў з атрада Белага Тыгра (Бяккотай) здзейснілі самагубства. Праз месяц Эдо быў перайменаваны ў Токіа і пачалася эпоха Мэйдзі.

У фінальнай стадыі вайны адмірал флота сягуната, Энамота Такэакі, з рэшткамі флоту і некалькімі французскімі дарадцамі бег на востраў Хакайда і арганізаваў там рэспубліку Эдзо, абвясціўшы сябе прэзідэнтам. 27 чэрвеня 1869 года атрады самаабвешчанай рэспублікі капітулявалі перад урадавымі войскамі. Такім чынам, за паўтара года Імператарскі ўрад змог падавіць апазіцыю узброеным шляхам і вярнуць Японію пад уладу Імператара.

Урад

У ходзе грамадзянскай вайны Імператарскі ўрад устанавіў новыя палітычныя стандарты. У лютым 1868 года яно заявіла прадстаўнікам замежных дзяржаў у Японіі, што з'яўляецца новым легітымным урадам краіны. Імператар абвяшчаўся кіраўніком дзяржавы, які меў права ажыццяўляць дыпламатычныя зносіны. 6 красавіка 1868 года ён выдаў Клятву Пяці пунктаў, у якой выклаў асноўныя прынцыпы рэстаўрацыйнага курса. Яны прадугледжвалі калегіяльнасць кіравання, удзел усіх саслоўяў у выпрацоўцы рашэнняў, адмова ад ксенафобіі і захаванне міжнароднага права, адкрытасць Японіі свеце дзеля атрымання новых ведаў, неабходных для ўмацавання краіны. Прысяга была складзена перад японскімі бажаствамі усімі членамі ўрада ў прысутнасці Імператара.

11 чэрвеня 1868 года ўказам аб дзяржаўным ладзе была зацверджана новая структура ўрада, які стаў называцца Палатай вялікага дзяржаўнага савета. З Канстытуцыі ЗША японцы запазычылі фармальны падзел улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую і абавязалі чыноўнікаў пераабірацца на пасады кожныя 4 гады. У цэнтральным ўрадзе былі ўсталяваныя старэйшыя службы, якія выконвалі ролю міністэрстваў, а ў рэгіёнах — малодшыя, якія прадстаўлялі цэнтральную ўладу на месцах.

У верасні 1868 года, пасля захопу урадавымі войскамі горада Эдо, яго перайменавалі ва «Усходнюю сталіцу» — Токіа, а ў кастрычніку быў прыняты новы дэвіз праўлення — Мэйдзі. Урад вырашыў выкарыстоўваць у будучыні толькі адзін дэвіз па жыцці аднаго манарха. 3 верасня 1869 года Імператар перанёс сваю рэзідэнцыю з традыцыйнага Кіёта ў Токіа, які стаў новай японскай сталіцай.

Нягледзячы на абнаўленне сістэмы кіравання, Імператарскі ўрад не спяшаўся рэфармаваць японскае грамадства. 7 красавіка 1868 года яно апублікавала пяць публічных аб'яў для народа, у якіх выклаў традыцыйныя для папярэдняй эпохі становішча, якія грунтаваліся на канфуцыянскай маралі. Урад заклікаў грамадзян Японіі слухацца начальнікаў, паважаць бацькоў і старэйшых, быць вернымі ў шлюбе, забараняў грамадскія арганізацыі, мітынгі і пратэсты, а таксама вызнанне хрысціянства.

Рэформы

Адміністрацыйныя рэформы

Умовай фарміравання ўнітарнай Японіі была ліквідацыя старога федэралісцкага ладу краіны. Яго адзінкамі былі аўтаномныя княствы, кіраваныя даймё. У ходзе грамадзянскай вайны 1868-1869 гадоў японскі ўрад канфіскаваў валоданні сягуната, якія падзяліла на прэфектуры. Аднак тэрыторыі княстваў-ханаў засталіся па-за ім прамога кантролю. 20 студзеня 1869 года даймё чатырох праўладных ханаў: Сацума, Цёсю, Тоса і Хідзэн падалі зварот, дзе гаварылася, што ўсё ў Японіі належыць ІмператаруЭ. Дейноров «История Японии», — М.: АСТ, 2011, С. 517—601, ISBN 978-5-17-073714-7. У лютым 1869 года чыноўнікі Кіда Такаёсі і Акуба Тасіміці прапанавалі Імператару перападпарадкаваць гэтыя тэрыторыі новаму ўраду. На прапанову адразу пагадзіліся даймё-прыхільнікі з Сацума, Цёсю, Тосы і Хидзэна, якія вярнулі манарху свае землі разам з насельніцтвам. 25 ліпеня 1868 года ўрад загадаў зрабіць тое ж самае даймё іншых княстваў, што было ажыццёўлена без супраціўлення, добраахвотна рэестры зямель і людзей не перадалі толькі дванаццаць князёў, але былі вымушаныя гэта зрабіць згодна з загадам. У абмен на землі даймё станавіліся кіраўнікамі рэгіянальных прадстаўніцтваў цэнтральнага ўрада і атрымлівалі дзяржаўны заробак. Хоць землі ханаў фармальна перайшлі да дзяржавы, самі ханы адмененыя не былі. Іх даймё захоўвалі за сабой права збіраць падаткі і фармаваць войскі на даручаных ім землях, і такім чынам, заставаліся паў-аўтаномнымі. З-за такой палавіністай палітыкі цэнтральнага ўрада ў рэгіёнах нарастала незадаволенасць. З мэтай канчаткова перайсці да ўнітарнай формы дзяржаўнага ладу 29 жніўня 1871 года імператарскі ўрад абвясціў ліквідацыю ханаў па ўсёй Японіі і ўстанова замест іх прэфектуры. Былых даймё ханаў перасялілі з рэгіёнаў у Токіа, а на іх месца прызначылі залежных ад цэнтра губернатараў прэфектур. Да 1888 года колькасць прэфектур былі скарочана з 306 да 47, асаблівай акругай быў выдзелены Хакайда, таксама да прэфектур былі прыраўнаныя тры буйных горада — Токіа, Кіёта і Осака.

Урадавая рэформа

Адначасова з адміністрацыйнай рэформай ішлі пераўтварэнні ў структуры ўрада. За аснову новай выканаўчай вертыкалі была ўзятая структура японскага ўрада VIII стагоддзя. З 15 жніўня 1869 года ўрад падзялялася на тры палаты: галоўную, левую і правую. Галоўная палата выконвала функцыі кабінета міністраў. У яе склад уваходзілі вялікі дзяржаўны міністр, левы і правы міністры, і дарадцы. Левая палата была заканадаўчым органам улады і дарадчым органам пры галоўнай палаце. У склад правай палаты ўваходзілі восем міністэрстваў, якія кіраваліся міністрамі і іх намеснікамі.

Ваенная рэформа

Адной з галоўных задач імператарскага ўрада было стварэнне найноўшай баяздольнай арміі. Пасля ліквідацыі княстваў іх войскі, якія складаліся з самураяў, былі перападпарадкавана ваеннаму міністэрству. 10 студзеня 1873 года па ініцыятыве Амуры Масудзіра і Ямагата Арытома ўрад увёў у краіне ўсеагульную вайсковую павіннасць. З гэтага часу ўсе мужчыны, якія дасягнулі 20-гадовага ўзросту, былі абавязаныя праходзіць службу ў арміі незалежна ад свайго сацыяльнага паходжання. Ад вайсковай службы вызваляліся кіраўніка сем'яў і іх нашчадкі, чыноўнікі, студэнты, а таксама асобы, якія заплацілі водкуп ў 270 іен. Найноўшая Імператарская армія стала фармавацца пераважна з сялян.

Адначасова з ваеннай рэформай былі створаны асобныя ад войска падраздзяленні паліцыі. Да 1872 года яны падпарадкоўваліся Міністэрству юстыцыі, а з наступнага года - Міністэрству ўнутраных спраў. Сталічная паліцыя была арганізавана ў асобнае Упраўленне такійскай паліцыі.

Сацыяльныя рэформы

Для пабудовы нацыянальнай японскай дзяржавы Імператарскі ўрад праводзіў таксама актыўную сацыяльную палітыку. 25 чэрвеня 1869 года ён ўтварыў два прывілеяваныя саслоўя — тытулаванае (кадзоку) і нетытулаванае (сідзоку) дваранства. У першае ўваходзілі самі сталічныя арыстакраты і даймё ліквідаваных ханаў, а па другое — сярэдняе і дробнае самурайства. Дзякуючы ўтварэнні дзвюх саслоўяў ўрад спрабаваў пераадолець адвечнае супрацьстаянне самураяў і арыстакратаў, а таксама ліквідаваць сацыяльную дыферэнцыяцыю і сярэднявечную мадэль адносін «спадар — слуга» ў самурайскай асяроддзі. Разам з гэтым Імператарская ўлада абвясціла роўнасць сялян, рамеснікаў і купцоў, незалежна ад роду заняткаў і пасад. Яны сталі называцца «простымі людзьмі» (хэймін). У 1871 годзе ўрад прыраўняў да яго парыяў, якія падвяргаліся дыскрымінацыі на працягу перыяду Эдо. Просты люд абавязалі мець прозвішчы, якія раней насіліся выключна самураямі, а тытулаванай і нетытулаванай шляхты цяпер дазвалялася міжсаслоўныя шлюбы. Традыцыйныя абмежаванні на паездкі і змену прафесіі былі адмененыя. 4 красавіка 1871 года Імператарскі ўрад выдаў закон аб рэгістрацыі насельніцтва. У наступным годзе насельніцтва было занесена ў пасямейныя рэгістравыя кнігі ў адпаведнасці з трыма саслоўным катэгорыямі — тытулаванае і нетытулаванае дваранства, і просты люд.