Чо́рная смерць або Чо́рны мор (ад ) — другая ў гісторыі пандэмія чумы, пік якой прыпаў на 1346—1353 гады, а паўторныя ўспышкі працягваліся аж да XIX стагоддзя. Ахвярамі хваробы сталі дзясяткі мільёнаў людзей: паводле розных ацэнак, ад хваробы загінула ад 30 % да 60 % насельніцтва Еўропы.
З вялікай імавернасцю, пандэмія пачалася ў Цэнтральнай або Усходняй Азіі. Так, у 1338—1339 гадах непадалёк ад возера Ісык-Куль на тэрыторыі сучаснага Кыргызстана адбыўся ўсплёск смерцяў ад Чорнай смерці. У Еўропу, з вялікай імавернасцю, чума прыйшла з паўночнага ўзбярэжжа Каспійскага мора, адкуль хвароба распаўсюдзілася на большую частку Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Таксама хвароба магла стаць прычынай масавых выміранняў афрыканскіх цывілізацый ніжэй за Сахару.
Інфекцыйным агентам была чумная палачка Yersinia pestis, што пацвердзілі генетычныя даследаванні астанкаў ахвяр пандэміі; аднак некаторыя даследчыкі вылучаюць альтэрнатыўныя тэорыі пра прыроду чорнай смерці.
Неэфектыўнасць і рэлігійных інстытутаў у барацьбе з чумой спрыялі адраджэнню язычніцкіх культаў і , пераследу патэнцыйных «атрутнікаў» і «распаўсюджвальнікаў чумнога яду», а таксама ўсплёску і . Чорная смерць пакінула каласальны след у гісторыі Еўропы, наклаўшы адбітак на эканоміку, псіхалогію, культуру і нават .
Назвы Большасць еўрапейскіх сучаснікаў апісвалі хваробу словам pestilentia () і яго вытворнымі, часам у спалучэнні з эпітэтам «вялікая»; у некаторых мовах выкарыстоўваліся выразы «вялікая» або «раптоўная смерць». У рускіх летапісах бубонную форму захворвання называюць «морам жалязою», а — «морам каркотаю».
Выраз «чорная смерць» () першапачаткова выкарыстоўваўся ў пераносным значэнні і не быў звязаны з сімптомамі чумы. Упершыню чумная эпідэмія апісваецца так у трагедыі Сенекі «»Сенека. Эдып. — Ст. 164.. Датычна эпідэміі XIV стагоддзя выраз «чорная смерць» () упершыню сустракаецца ў апублікаваным у 1350 годзе вершы парыжскага астролага Сімона Кавінскага. Венецыянскі паэт Джакомо Руфіні, апісваючы ўспышку чумы 1556 года, называе яе «чорнай хваробай, пачварай цемры» (). Кардынал ў 1908 годзе выказаў здагадку, што назва «чорная смерць» замацавалася за эпідэміяй XIV стагоддзя з падачы нідэрландскага гісторыка , які сцвярджаў у 1631 годзе, што яе «з-за сімптомаў называлі atra mors». Аднак шырокае распаўсюджанне гэта назва атрымала толькі ў XIX стагоддзі, бо яно выкарыстоўвалася ў папулярных падручніках гісторыі пад аўтарствам , а таксама ў манаграфіі нямецкага доктара «Der schwarze Tod im vierzehnten Jahrhundert» (), які са спасылкай на Понтана тлумачыў яго паходжанне пачарненнем скуры.
Назву «Чорная смерць» узводзяць і да таго, што трупы памерлых у эпідэміі 1346—1351 гадоў хутка чарнелі і выглядалі як бы «абвугленымі», што наганяла страх на сучаснікаў.
Прычыны распаўсюджвання чумы і высокай смяротнасці
Кліматычны фактар XIV стагоддзе было часам глабальнага пахаладання, якое змяніла цёплы і вільготны малы кліматычны оптымум VIII—XIII стагоддзяў. Асабліва рэзкім было змяненне клімату ў Еўразіі. Прычыны, якія выклікалі гэтую з’яву, дакладна не ўстаноўленыя дагэтуль, аднак часцей за ўсё сярод іх называюць паніжаную сонечную актыўнасць, якая, як мяркуецца, дасягнула мінімуму ў канцы XVII стагоддзя, а таксама складаныя ўзаемадзеянні паміж атмасфернай цыркуляцыяй і Гальфстрымам у Паўночнай Атлантыцы.
Як і васьмю стагоддзямі раней, Чорнай смерці папярэднічалі шматлікія катаклізмы. Дакументы і хронікі таго часу данеслі звесткі пра згубную засуху і далейшы голад у Цэнтральным Кітаі, нашэсце саранчы ў правінцыі Хэнань, а затым ураганы і праліўныя дажджы, якія накрылі ў 1333 годзе (цяпер Пекін). Усё гэта, на думку вучоных, прывяло да шырокамаштабнай міграцыі дробных грызуноў (мышы, пацукі і іншыя) бліжэй да месцаў пражывання людзей, а таксама да іх вялікай шчыльнасці, што ў выніку і стала прычынай распаўсюджвання эпідэміі.
Клімат Еўропы стаў не толькі халодным, але і няўстойлівым; перыяды павышанай вільготнасці чаргаваліся з засухай, скараціўся вегетацыйны перыяд раслін. Калі 1300—1309 гады ў Еўропе былі цёплымі і празмерна засушлівымі, надвор’е стала халодным і вільготным, ліўневыя дажджы пачынаючы з 1314 года цалкам губілі ўраджай, што прывяло да вялікага голаду 1315—1317 гадоў. Недахоп ежы ў Еўропе адчуваўся аж да 1325 года. Пастаяннае недаяданне, якое прыводзіла да агульнага аслаблення імуннай сістэмы, з непазбежнасцю вылілася ў эпідэміі, у Еўропе лютавала і ксерафтальмія.
Сацыяльна-эканамічныя фактары Акрамя экалагічных перадумоў, распаўсюджванню чумы спрыяў шэраг сацыяльна-эканамічных фактараў. Да эпідэмій і голаду дадаваліся ваенныя бедствы: у Францыі бушавала вайна, пазней названая Стагадовай. У Італіі працягвалі варагаваць паміж сабой гвельфы і гібеліны, у Іспаніі ішлі ўнутраныя канфлікты і грамадзянскія войны, над часткай Усходняй Еўропы ўстанавілася . , беднасць і вялікая колькасць уцекачоў з разбураных вайной абласцей, перамяшчэнне вялізных армій і ажыўлены гандаль лічацца даследчыкамі важнымі фактарамі, якія спрыялі хуткаму распаўсюджванню пандэміі. Неабходнай умовай падтрымання эпідэміі з’яўляецца дастаткова высокая шчыльнасць насельніцтва. У сціснутых з усіх бакоў крапаснымі сценамі гарадах, за якімі падчас аблог укрывалася таксама і насельніцтва прадмесцяў, шчыльнасць насельніцтва была значна большай за мінімум, неабходны для падтрымання эпідэміі. Скучанасць людзей, вымушаных часта туліцца ў адным пакоі або, у лепшым выпадку, у адным доме, пры поўным іх невуцтве ў адносінах да правіл захворванняў таксама выступіла значным фактарам развіцця пандэміі.
Павышэнне шчыльнасці насельніцтва стварае спрыяльныя ўмовы для многіх інфекцыйных хвароб. І сапраўды, у канцы XII стагоддзя пасля доўгай адсутнасці «прачнулася» натуральная воспа і дасягнула піка распаўсюджвання незадоўга да прыходу чумы. У той перыяд воспавыя эпідэміі ахапілі Ламбардыю, Галандыю, Францыю і Германію. Да воспы дадалася праказа, распаўсюджванне якой прыняло настолькі катастрафічны размах, што царква была вымушана выдзяляць для хворых спецыяльныя прытулкі (), якія атрымалі італьянскую назву lazaretti. Але нягледзячы на гэта, працягваўся рост насельніцтва, якое ў хуткім часе стала ахвярай чумы.
Існаваў і лёгкі ў рэалізацыі механізм перадачы інфекцыі. Паразітаванне блох на чалавеку (прычым не толькі чумнай блыхі , але і чалавечай блыхі , якая таксама здольная перадаваць чуму), відаць, было таксама звычайнай з’явай.
Сваю ролю, несумненна, адыграла і велізарная колькасць пацукоў (дастатковая для ўтварэння сінантропных ачагоў чумы), а таксама настолькі цесны кантакт з імі, што ў адным з «чумных твораў» таго часу (Lékařské knížky ) прыводзіцца спецыяльны рэцэпт на выпадак, «калі каму пацук твар шчыпне або змочыць».
Што датычыцца асабістай гігіены, сітуацыя ўскладнялася тым, што з часоў , асабліва ў манаскім асяроддзі, была распаўсюджана практыка, якая на лацінскай мове называлася alousia. Яна заключалася ў свядомай адмове ад жыццёвых задавальненняў і пакаранне грэшнага цела шляхам пазбаўлення яго самага неабходнага, часткай якога лічылася мыццё. На справе гэта азначала прыхільнасць да асабліва доўгага посту і малітвы, а таксама доўгатэрміновую, а часам і пажыццёвую адмову ад пагружэння ў ваду — хоць у часы Высокага Сярэдневякоўя колькасць яе прыхільнікаў паступова пачала скарачацца. Згодна з тым жа поглядам, клопат пра цела лічыўся грахоўным, а празмерна частае мыццё і звязанае з ім сузіранне ўласнага голага цела — уводзіць у спакусу. Святая Агнешка, паводле некаторых версій, за час свайго свядомага жыцця не мылася ніводнага разу.
Акрамя таго, санітарны стан гарадоў, па цяперашніх мерках, быў жудасным. Вузкія вуліцы былі захламлены смеццем, якое выкідвалі на маставую проста з дамоў. Калі яно пачынала перашкаджаць руху, кароль або мясцовы сеньёр загадваў яго прыбраць, чысціня падтрымлівалася некалькі дзён, пасля чаго ўсё пачыналася зноў.
Зараджэнне эпідэміі
Існуюць розныя меркаванні наконт таго, дзе быў ачаг, які выклікаў эпідэмію. Даследчык Філіп Славін выказаў здагадку, што хвароба ўзнікла ў Цянь-Шані. Напрыклад, Крыстафер Этвуд згадвае гіпотэзу Макніла, згодна з якой штуршок эпідэміі далі манголы, заваяваўшы Юньнань (Паўднёвы Захад Кітая), таму што грызуны-пераносчыкі паходзілі са схілаў Гімалаяў.
Джон Келі мяркуе, што другая пандэмія чумы пачалася ў адным з прыродных ачагоў у пустыні Гобі, непадалёк ад цяперашняй мангола-кітайскай мяжы, дзе суркі-тарбаганы, і іншыя прадстаўнікі атрадаў грызуноў і зайцападобных вымушаны былі пакінуць звыклыя месцы праз недахоп корму, справакаванага засухамі і падвышанай арыднасцю клімату, і перамясціцца бліжэй да чалавечага жылля. Сярод скучаных жывёл пачалася ; сітуацыя ўскладнялася таксама тым, што ў манголаў мяса сурка (яно водзіцца ў гарах і стэпах, але адсутнічае ў Гобі) лічыцца далікатэсам, мех сурка таксама высока цэніцца, і таму на звяркоў вялося пастаяннае паляванне. У такіх умовах заражэнне станавілася непазбежным, і махавік эпідэміі быў запушчаны каля 1320 года.
Чуму таксама маглі несці з сабой мангольскія войскі і гандляры па Вялікім шаўковым шляху. Улічваючы, што шлях праз Гобі пралягаў на Усход, першапачаткова пандэмія ўдарыла па Кітаі, дзе ў 1331 годзе, згодна з кітайскімі крыніцамі, асабліва пацярпела правінцыя Хэбэй, у якой ад яе загінула 90 % жыхароў. Больш ясныя дакументальныя пацвярджэнні датуюцца 1330 годам, калі хронікі пачынаюць згадваць пра нейкую «маравую пошасць». Крыстафер Этвуд лічыць першым з’яўленнем чумы серыю эпідэмій, якія ахапілі правінцыю Хэнань пачынаючы з 1313 года, а ўспышка 1331 года забрала 90 % насельніцтваAtwood Ch. P. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. — P. 41, 610..
Лічыцца, што менавіта пра Манголію расказвае арабскі гісторык , калі згадвае пра маравую пошасць, «якая лютавала ў шасці месяцах коннага шляху з Тэбрыза… і трыста плямёнаў згінула без яснай на тое прычыны ў сваіх зімовых і летніх лагерах… і шаснаццаць прадстаўнікоў ханскага роду памерлі разам з Вялікім Ханам і шасцю з яго дзяцей. Таму Кітай зусім абязлюдзеў, у той час як Індыя пацярпела куды менш».
Ханам, пра якога ішла гаворка, магчыма, быў 28-гадовы Туг-Тэмур, які памёр у верасні 1332 года (годам раней памёр яго старэйшы сын і спадчыннік Аратнадара, а ў пачатку снежня 1332 года — малалетні пераемнік ). Яго папярэднік памёр чатыры гады раней, 15 жніўня 1328 года, таксама ад нейкай хваробы. З пэўнай доляй дапушчэння гісторыкі лічаць яго адной з першых ахвяр Чорнай смерці. Тым не менш, сіналагі звычайна не робяць высноў пра прычыны гэтых раптоўных смерцяўAtwood Ch. P. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. — P. 632..
Не пазней за 1335 год разам з купецкімі караванамі чума дасягнула Індыі. таксама пацвярджае, што першыя пятнаццаць гадоў чума лютавала на Усходзе і толькі пасля таго дасягнула Еўропы. Ён жа крыху канкрэтызуе яе распаўсюджанне па тэрыторыі Індыі, кажучы пра тое, што «паражоны быў » — гэта значыць, паводле інтэрпрэтацыі Джона Эберта, нізоўі Інда і паўночны захад краіны, ля цяперашняй Пакістанскай мяжы. Эпідэмія знішчыла войска султана , якое знаходзілася меркавана непадалёк ад , сам султан захварэў, але ачуняў. У «Кембрыджскай гісторыі Індыі» гэта эпідэмія звязваецца з халерай, С. Скот і Ч. Дункан мяркуюць, што гэта была чума.