Сабо́р Свято́га Ма́рка ( — «базіліка Сан-Марка») — кафедральны сабор Венецыі (да 1807 года прыдворная капэла пры палацы дожаў), які ўяўляе сабой рэдкі прыклад візантыйскай архітэктуры ў Заходняй Еўропе. Размяшчаецца на плошчы Святога Марка, побач з Палацам дожаў.
Сабор, упрыгожаны шматлікімі мазаікамі, выкананымі ў візантыйскім стылі, з’яўляецца месцам знаходжання мошчаў апостала Марка і мноства каштоўных прадметаў мастацтва, вывезеных з Канстанцінопаля ў ходзе крыжовых паходаў. У 1987 годзе сабор разам з іншымі венецыянскімі помнікамі ўвайшоў у спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Гісторыя сабора Святога Марка
Першая базіліка
Базіліка была пабудавана для размяшчэння мошчаў апостала Марка, якія 31 студзеня 829 года былі прывезены з Александрыі ў Венецыю венецыянскімі купцамі Буона і Рустыка, якія ў 828 годзе, прыбыўшы ў Александрыю, даведаліся, што мусульмане пачалі разбурэнне хрысціянскіх храмаў для ўзвядзення мячэцей. Паданне звязвае пропаведзь хрысціянства ў гарадах Венецыянскай лагуны з апосталам МаркамSt. Mark the Evangelist , таму купцы вырашылі выратаваць мошчы святога ад апаганьвання і прывезці іх у свой горад. Каб перанесці рэліквію на карабель, гандляры пайшлі на хітрасць: цела евангеліста было пакладзена ў вялікі кошык і схавана пад свінымі тушамі, да якіх не маглі дакрануцца сарацыны нават пры мытным аглядзе. Для большай надзейнасці кошык схавалі ў складках паруса аднаго з суднаў (падзеям, звязаным з перанясеннем мошчаў, прысвечаны мазаікі прэсбітэрыя і адзін з люнетаў цэнтральнага фасада). Пасля перанясення мошчаў у горад, апостал Марк замяніў святога Феадора ў ролі нябеснага заступніка Венецыі, а сімвалам горада стаў знак гэтага евангеліста — крылаты леў.
Будаўніцтва было пачата дожам Джусцініяна Партэчыпацыа ў 829 годзе, а завершана ў 832 годзе яго братам дожам Джавані Партэчыпацыа. Будынак першай базілікі не захаваўся, таму пра яе аблічча можна судзіць толькі па археалагічных раскопках, выкананых падчас рэстаўрацыі крыпты сабора, калі быў выяўлены старажытны мур сцен. Лічыцца, што царква была пабудавана ў форме лацінскай базілікі тыпу равенскіх (Сан-Вітале) і займала месца цяперашняй крыпты. Купал, устаноўлены над яе цэнтральнай часткай, знаходзіўся над месцам пахавання мошчаў апостала Марка.
Базіліка была пашкоджана пажарам, які ўзнік у 976 годзе падчас дварцовага перавароту, калі дож П’етра Кандыяна быў зрынуты дожам П’етра Арсеола. Пажар, які пачаўся ў Палацы дожаў, перакінуўся на паўночна-заходнюю частку сабора і нанёс яму сур’ёзныя пашкоджанні. К канцу X стагоддзя базіліка была адноўлена, але даследчыкі лічаць, што гэта была рэстаўрацыя будынка, а не новае будаўніцтва .
Сучасная базіліка
Будаўніцтва сучаснай базілікі пачаў у 1063 годзе дож Даменіка Кантарыні. У 1071 годзе ў яшчэ недабудаваным саборы быў узведзены на пасаду дожа Даменіка Сельва, пры якім у 1071—1084 гадах быў распачаты першы цыкл стварэння мазаічнага ўбрання базілікі. Асвячэнне храма адбылося ў 1094 годзе пры дожы Вітале Фальеры, які быў пахаваны ў галерэі на месцы сучаснага нартэкса сабора.
Крыжовакупальная пяцігаловая царква была збудавана на ўзор канстанцінопальскага храма АпосталаўThe Architectural Plan . На працягу наступных стагоддзяў царква бесперапынна пашыралася і ўпрыгожвалася: у 1159 годзе пачаліся работы па абліцоўванню сабора мармурам, у XII стагоддзі былі выкананы мазаікі цэнтральных купалаў і скляпенняў, у 1343—1354 гады былі прыбудаваны баптыстэрый і капэла Святога Ісідара, у XV стагоддзі — капэла Масколі і сакрысція (1486—1493 гады), у 1504—1521 гадах капэла Дзен. Вонкавае ўбранне сабора было завершана к канцу XV стагоддзя, пра што сведчыць яго выява на карціне Джэнціле Беліні «Працэсія рэліквіі Святога Крыжа на плошчы Сан Марка» (1493 год). Тытул галоўнага будаўніка сабора ў розны час насілі такія архітэктары, як Якопа Сансавіна і Бальдасарэ Лангена.
Мноства старажытных рэліквій патрапілі ў сабор пасля рабавання крыжакамі Канстанцінопаля ў 1204 годзе. Да іх адносяцца квадрыга на заходнім фасадзе, «залаты алтар» візантыйскай работы, выява «Мадонна Нікапея».
Базіліка грала значную ролю ў гісторыі Венецыянскай рэспублікі. Па традыцыі глава рэспублікі станавіўся перад гараджанамі, і яго публічна абвяшчалі дожам з прэгалы — правай кафедры, адмыслова ўладкаванай для гэтай мэты. Нягледзячы на тое, што базіліка да 1807 года была толькі палацавай капэлай, у ёй праходзілі значныя афіцыйныя цырымоніі (блаславенне войска перад вайной, у тым ліку перад чацвёртым крыжовым паходам, дэманстрацыя захопленых у ворагаў сцягоў). У базіліцы адбылася пакаянная сустрэча Фрыдрыха Барбаросы з Папам Аляксандрам III. Сабор цалкам знаходзіўся ў юрысдыкцыі дожаў і меў уласны клір, незалежны ад мясцовага епіскапа. У 1807 годзе па загаду Напалеона ў сабор Сан Марка з цэрквы Сан-П’етра дзі Кастэла была перанесена кафедра патрыярха Венецыі (тытул належыць біскупу Венецыі з 1451 года), і храм стаў кафедральным саборам Венецыі.
У наш час сабор з’яўляецца дзеючым храмам. Будзённыя набажэнствы праводзяцца ў капэле Святога Ісідара. Акрамя мошчаў апостала Марка сярод рэліквій базілікі вылучаюцца галовы апосталаў Якава Малодшага і ЦітаПа іншых даных, галава апостала Ціта захоўваецца на Крыце, гл.: Святой Апостол Тит , мошчы мучаніка ІсідораПресс служба прихода святых Жен-Мироносиц в Венеции і абраз Багародзіцы «Нікапея», што робіць храм цэнтрам хрысціянскага паломніцтва.
Архітэктура
Характарыстыка архітэктурнага стылю Працяглае будаўніцтва базілікі аказала ўплыў на яе архітэктурны стыль. Пабудаваны як класічная грэчаская базіліка з суровым раманскім фасадам, сабор за гады перабудоў набыў свой сучасны вобраз, у якім змяшаліся розныя стылі. Гэта тлумачыцца таксама тым, што ў яго ўбранні былі выкарыстаны прывезеныя ў розны час у Венецыю ўсходні мармур, калоны розных ордараў, грэчаскія і раманскія барэльефы, візантыйскія і італьянскія скульптуры, гатычныя капітэлі. Усё гэта было злучана майстрамі ў гарманічнай архітэктоніцы сабора.
Некаторыя даследчыкі не выдзяляюць пэўнага архітэктурнага стылю сабора і пішуць пра яго асаблівасці:
Я не ведаю, ці існуе яшчэ ў свеце сабор, на які можна было б паставіць чатырох бронзавых коней без рызыкі не толькі сапсаваць мастацкае ўражанне, але і апошліць будынак. Сабор Св. Марка не такі. Фантастычнае змешванне ўсіх настрояў і густаў, усіх стыляў і эпох… Гэты будынак свайго роду unicum, непаўторная індывідуальнасць у свеце цэркваў. Яго стыль лічыцца візантыйскім, але, мне здаецца, гэта справядліва толькі да вядомай ступені: з масы ўплываў, якія стварылі сабор, візантыйскі быў пераважным. Яму належыць агульны абрыс будынка, купалы, мазаікі. Але гатычныя вежкі галоўнага фасада, гатычныя стрэлы, сплеценыя са статуй, антычны лес рознакаляровых калон, усходняя стракатасць і пазалота, нарэшце, шырокая тэраса вакол купалаў — які стыль утворыць усё гэта разам узятае, калі не стыль венецыянскага Св. Марка, у якога няма ні продкаў, ні перайманняў.Венеция в русской литературе
Агульныя асаблівасці Сабор пабудаваны ў форме грэчаскага крыжа і з’яўляецца тыповай візантыйскай крыжовакупальнай базілікай, пабудаванай па прыкладу канстанцінопальскай царквы Святых АпосталаўArchitecture , але не з’яўляецца яе дакладным паўторам. У канцы XII стагоддзі да базілікі быў прыбудаваны прасторны нартэкс, а ў наступныя стагоддзі шэраг іншых памяшканняў (некалькі капэл, баптыстэрый, сакрысція). За выключэннем алтарнай часткі, якая заканчваецца апсідай, рукавы крыжа падзелены аркадамі на тры нефы, хоры (другі паверх бакавых нефаў) адсутнічаюцьИскусство Венеции (Всеобщая история искусств. Том 2, книга первая). Памеры базілікі складаюць 76,5 (даўжыня разам з алтарнай часткай) на 62,5 метраў. Вышыня базілікі (па цэнтральным купале) складае 43 метры.
Алтарная частка (прэсбітэрый) па ўсходнім узоры аддзелена ад цэнтральнага нефа гатычным іканастасам, створаным у 1394 годзе майстрамі П’етра Паола і Якабела Дэле Масенье. Алтарная перагародка створана з каляровага мармуру і ўвянчана вялікім крыжам, па баках ад якога ўстаноўлены чатырнаццаць статуй (дванаццаць апосталаў, Дзева Марыя і апостал Марк). У алтарнай частцы ўстаноўлены ківорый (V стагоддзе), пад якім знаходзіцца галоўны алтар храма з мошчамі Святога Марка, перанесенымі ў сабор з крыпты ў 1835 годзе. Ён высечаны з суцэльнага кавалка зялёнага ўсходняга мармуру і падтрымліваецца чатырма калонамі з вапнавага алебастру (XIII стагоддзе). На кожнай калоне ў дзевяць радоў размешчаны рэльефы з гісторыяй Дзевы Марыі і Ісуса, у якіх знайшлі сваё адлюстраванне, апроч кананічных, апакрыфічныя гісторыі.
Наборная мармуровая падлога базілікі створана ў XII стагоддзі і гарманіруе з вонкавым і ўнутраным мармуровым убраннем сабора. Яна выканана з пліт рознакаляровага мармуру з устаўкамі мазаічных выяў (былі створаны ў перыяд да XV стагоддзя), выкананых з маленькіх кавалачкаў мармуру рознай формы і памеру. Сярод мазаік падлогі прысутнічаюць як геаметрычны арнамент (кругі, квадраты, васьмівугольнікі), так і выявы жывёл, раслінны арнамент. Частка арнаментаў была створана ў 1425 годзе фларэнційскім мастаком Паала Учэла.
Званіца сабора стаіць асобна ад яго, яе вышыня складае каля 100 метраў. Яна была пабудавана ў 1514 годзе і, акрамя царкоўных функцый, служыла таксама маяком для караблёў, якія ўваходзілі ў лагуну. Званіца цалкам разбурылася ў 1902 годзе, але была адноўлена ў першапачатковым выглядзе ў 1912 годзе.
Фасады Першапачаткова вонкавае аблічча сабора адпавядала суровым канонам раманскага стылю (гэта было пацверджана пры рэстаўрацыі мармуровых пліт фасада ў XIX стагоддзі). Больш раскошная мармуровая абліцоўка фасада сабора была выканана ў XIII стагоддзі. Ідэя пышнейшага ўбрання фасада ўзнікла пасля чацвёртага крыжовага паходу, калі ў Венецыю былі вывезены калоны і капітэлі з канстанцінопальскіх палацаў і храмаў.
Галоўны фасад (заходні) Абліцаваны мармуровымі плітамі, упрыгожаны калонамі, увянчанымі капітэлямі карынфскага ордара. Мае пяць уваходаў, аформленых у выглядзе парталаў з калонамі ў два ярусы. Архівольты цэнтральнага партала ўпрыгожаны кампазіцыямі з алегарычнымі выявамі мастацтваў і рамёстваў. Аркі парталаў і размешчаных над імі люнетаў упрыгожаны мазаікай. Люнеты ўпрыгожаны гатычным вянком, выкананым у XIV—XV стагоддзях тасканскімі майстрамі. Паміж аркамі вянка, упрыгожанымі раслінным арнаментам, устаноўлены вежкі з фігурамі святых. У крайніх вежах фасада намалявана сцэна Дабравешчання (арханёл Гаўрыіл у крайняй левай вежцы, Дзева Марыя — у крайняй правай). Паміж імі ў чатырох вежках устаноўлены фігуры евангелістаў з іх сімваламі.
+Цэнтральны ўваходМазаікі люнетаў (выкананы ў 1617—1618 гадах Луіджы Гаэтана па эскізах Мафеа Вероны) «Зняцце з крыжа»«Сашэсце Ісуса Хрыста ў пекла»Вітраж і лоджыя з квадрыгай«Уваскрэсенне Хрыстова»«Узнясенне Хрыстова»Мазаікі арак партала <center> «Працэсія пераносу мошчаў Святога Марка ў сабор» <center> «Дож і венецыянская сеньёрыя сустракаюць цела Святога Марка» <center> «З’яўленне Хрыста Суддзі» <center> «Прыбыццё мошчаў апостала Марка ў Венецыю» <center> «Перанясенне цела Святога Марка на карабель» Найстарэйшая з мазаік фасада (XIII стагоддзе), адлюстроўвае падзею знаходкі мошчаў апостала пасля заканчэння будаўніцтва сучаснай базілікі. Падчас працяглага будаўніцтва царквы мошчы былі схаваны дожам і настаяцелем сабора, каб іх не выкралі. Тайнік быў згублены, а затым цудам быў адкрыты ў пілястры базілікі.Мазаіка Леапольда даль Поца па кардоне мастака Себасцьяна Рычы, 1728—1729 гады.Самая позняя з мазаік сабора, выканана ў 1836—1838 гады Ліборыа Саландры па кардоне мастака Латанцыа КверэныНевядомы мазаічыст па кардоне мастака П’етра Векіа, 1660 год.Невядомы мазаічыст па кардоне мастака П’етра Векіа, 1660 год. Намаляваны агляд сарацынамі судна венецыянскіх купцоў у Александрыі. Каб мошчы не былі выяўлены, венецыянцы паклалі іх у кошыкі і закрылі свінымі тушамі.