Іван Фёдаравіч Паскевіч (, Палтава — , Варшава) — расійскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч, генерал-фельдмаршал. Адзін з чатырох поўных кавалераў ордэна Св. Георгія.

Саслужывец Мікалая I (у 1817—1819 гадах), уваходзіў у лік яго давераных асоб. У якасці члена Вярхоўнага суда па змог абараніць ад пераследу свайго сваяка А. С. Грыбаедава. У кіраванне Мікалая кіраваў такімі буйнымі ваеннымі аперацыямі, як аперацыя ва Усходняй Арменіі і ўзяцце Тэбрыза (за што ўганараваны быў графа Эрыванскага) і задушэнне лістападаўскага паўстання ў Польшчы (за што ўганараваны тытулам Варшаўскага).

Галоўнакамандуючы на Каўказе (1827—1829), намеснік Царства Польскага (1832—1856), старшыня дэпартамента Спраў Царства Польскага Дзяржаўнага савета, член . Пасля падпісання (1829) атрымаў фельдмаршальскае жазло. Купіў у і зноўку ўладкаваў палацава-паркавую рэзідэнцыю ў Гомелі, дзе і пахаваны.

Паходжанне і адукацыя

Іван Паскевіч нарадзіўся 19 мая 1782 года ў Палтаве. Паходзіў з  — украінскага нашчадкавага казацкага роду , які вядзе пачатак ад казака Пасько, старшыны ў войску гетмана Багдана Хмяльніцкага. Бацька Івана, старшыня Вярхоўнага Земскага Суда , калежскі саветнік Фёдар Рыгоравіч Паскевіч (памёр 14 красавіка 1832 года ў Харкаве), быў абшарнікам Палтаўскай губерні і меў 500 душ сялян. Акрамя таго, маці Івана Фёдаравіча, Ганна Восіпаўна, нар. Карабоўская (Карабанька) (1766—1829), валодала ў Магілёўскай губерні радавым маёнткам — вёскай Шчэгліцы.

Навучыўшы сына французскай і нямецкай мовам, бацькі вызначылі яго разам са сваім іншым сынам, Сцяпанам, у Пажаскі корпус, які быў у той час прыдворна-выхаваўчай, а не выключна ваеннай установай; з прычыны гэтага пажы бывалі часта пры пышным двары імператрыцы Кацярыны II, які пакінуў моцныя ўражанні ў душы маладога Паскевіча, пра якія ён з захапленнем успамінаў у сямейным коле, быўшы ўжо фельдмаршалам. Навуковая адукацыя пажаў была нездавальняючай, але дзед маладых Паскевічаў, Рыгор Іванавіч  — які жыў тады ў Пецярбургу — сачыў за выхаваннем унукаў і стараўся папоўніць прабелы іх адукацыі, даручыўшы ўнукаў сваіх (пасля вядомаму вучонаму, лінгвісту і літаратару), якому будучы граф і быў абавязаны не толькі навуковай адукацыяй, але і сваёй звычкай да працы.

Пачатак кар’еры Пажалаваны ў 1798 годзе ў камер-пажы, а за некалькі месяцаў да выпуску — у лейб-пажы, малады Паскевіч спадабаўся імператару Паўлу I і быў выпушчаны 5 кастрычніка 1800 года паручнікам у лейб-гвардыі Праабражэнскі полк, з прызначэннем флігель-ад'ютантам Гасудара. Ён штодня прысутнічаў на вучэннях, аглядах і вахт-парадах і выконваў розныя высокія загады па агляду новых страявых парадкаў, якія ўводзіліся ў войсках. З уступленнем на пасад імператара Аляксандра I усё змянілася, і малады Паскевіч, карыстаючыся вольным часам, нярэдка ад’язджаў у адпачынак да бацькоў.

Руска-турэцкая вайна 1806—1812

У 1805 годзе Паскевіч быў прызначаны ў распараджэнне генерала І. І. Міхельсона, які камандаваў у той час арміяй на заходняй мяжы паміж Гродна і Брэст-Літоўскам. Міхельсону і яго войску не прыйшлося прыняць ўдзел у кампаніі супраць французаў, якая скончылася бітвай пад Аўстэрліцам. З прычыны чаканай вайны з Турцыяй, Міхельсон быў прызначаны ў 1806 годзе галоўнакамандуючым паўднёвай, Днястроўскай (Малдаўскай) арміяй і неўзабаве ўступіў у княства Малдову і Валахію. У гэты час і пачалася баявая дзейнасць Паскевіча. Калі ў сакавіку 1806 года пад Журжай у цемры ночы праваднікі калон збіліся з дарогі, — ён з бясстрашнасцю паехаў адзін адкрываць дарогу ў стэпе, за што быў узнагароджаны ордэнам святога Уладзіміра 4-й ступені. Пасля Паскевіч быў у атрадзе, занятым блакадай Ізмаілу, і, па словах Міхельсона, «явіў сябе бясстрашным і вайну разумеючым афіцэрам, якіх паболей жадаць належыць». За гэтую кампанію Паскевіч быў узнагароджаны пры вышэйшым рэскрыпце .

Тыльзіцкі мір 1807 года прыпыніў ваенныя дзеянні з Турцыяй; у пачаліся перамовы аб міры, падчас якіх Міхельсон памёр, а новы галоўнакамандуючы — князь , нягледзячы на сталыя гады (яму было 75 гадоў), з уласцівай яму энергіяй, паслаў неадкладна Паскевіча ў Канстанцінопаль з даручэннем абвясціць , што перамір’е, падпісанае і ратыфікаванае баронам , як старэйшым за смерцю Міхельсонам, не зацверджана імператарам, і што рускія войскі не будуць пакідаць Прыдунайскія княстваў. Паскевіч вельмі паспяхова выканаў ускладзенае на яго даручэнне, паспеў сабраць, акрамя таго, некаторыя звесткі аб турэцкай арміі, з якімі шчасна вярнуўся ў галоўную кватэру князя Празароўскага, але неўзабаве зноў быў пасланы ў Канстанцінопаль з нагоды размену палонных. Турэцкі султан узнагародзіў пасланца . За паспяховае выкананне абодвух даручэнняў Паскевіч ў канцы студзеня 1808 года быў узведзены ў капітаны, з пакіданнем у званні флігель-ад’ютанта. Хутка ў армію Празароўскага прыехаў прызначаны яму ў памочнікі Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў і з ім — Карл Фёдаравіч Толь, толькі што выраблены ў палкоўнікі.

Тым часам руская армія размясцілася на , і на Паскевіча былі ўскладзены розныя даручэнні па назіранні за забеспячэннем арміі правіянтам, дастаўка якога ў велізарнай колькасці была вельмі цяжкая.

Між тым, у Канстанцінопаль прыбыў англійскі пасол. Прымаючы збліжэнне Турцыі з Англіяй за прыкмету непрыязных да Расіі адносін, імператар Аляксандр загадаў Празароўскаму неадкладна паслаць у Канстанцінопаль афіцэра з аб’явай, што калі праз двое сутак англійскі пасол не будзе высланы, то Расія неадкладна прыступіць да ваенных дзеянняў супраць Турцыі.

Празароўскі паслаў з гэтым паведамленнем флігель-ад’ютанта , але апошні атрымаў удар рукі. Празароўскі неадкладна паслаў Паскевіча ўзяць , і як мага хутчэй даставіць іх у Канстанцінопаль. Паскевіч, нягледзячы на моцную буру, адправіўся з Варны морам, хутка прыехаў у Канстанцінопаль і, пасля перамоў з , адразу паслаў князю Празароўскаму данясенне пра тое, што Порта вырашаецца абвясціць вайну Расіі. А затым сам, з вялікай складанасцю, прыехаў да Празароўскага, даставіўшы яму разам з тым немалаважныя звесткі пра ваенныя сілы Турцыі. Вайна пачалася аблогай Браілава, а затым няўдалым яго штурмам, у ноч з 19 на 20 красавіка, прычым Паскевіч быў паранены куляй у галаву. Гэта прымусіла яго вярнуцца ў Ясы і толькі ў канцы чэрвеня ён зноў прыбыў у войска. Паскевіч быў спачатку прызначаны ў асобны атрад Дунайскай арміі, занятай у той час выключна баявой справай, да атамана М. І. Платава, які дзейнічаў каля Браілава. А затым у атрад  — за Дунай, які меў задачай авалодаць , Тулчай і востравам Чаталь, насупраць Ізмаіла. Па выкананні гэтага Паскевіч прыбыў да , дзе паміраў камандуючы арміяй князь Празароўскі. Перад смерцю (9 жніўня) ён яшчэ, у лісце ўладару, указаў для карысці службы манарху і айчыне на пецярых чалавек, якія атачалі яго, «якіх хвацкія здольнасці заслугоўваюць асаблівай увагі яго вялікасці». У ліку іх быў Паскевіч (астатнімі былі князь , , і Безань). На месца князя Празароўскага быў прызначаны старэйшы генерал Дунайскай арміі, князь Баграціён, які прапанаваў генерал-маёру авалодаць Мачынам; у гэты атрад быў камандзіраваны і Паскевіч.

Мачын хутка здаўся, а пасля гэтага атрад рушыў да Кюсценджы. Паскевіч удзельнічаў у справе пры Расаватым, а затым Сілістрыі, таксама ён вызначыўся ў бітве пад і быў узнагароджаны ордэнам святой Ганны 2-й ступені, хоць і быў прадстаўлены да ордэну святога Георгія 4-й ступені.

Штурм крэпасці быў немагчымы з-за 30-цітысячнай арміі Прэлігвана-пашы, што стаяла ў блізкай адлегласці ў моцнай пазіцыі. Да таго ж, справа падыходзіла да восені і хваробы і смяротнасць у расійскай арміі выклікалі неабходнасць у адпачынку і добрых зімовых кватэрах. Гэта заахвоціла Баграціёна перайсці Дунай назад. Паскевіч быў пасланы ў Ясы для паскарэння падвозу да войска правіянту і фуражу, што было немагчыма, бо дарогі былі ў жахлівым стане.

У лютым 1810 года на месца Баграціёна быў прызначаны граф , які карыстаўся вялікім даверам у войску, нягледзячы на яго строгасць. Паскевіч быў неўзабаве прызначаны камандзірам палка, якія знаходзіліся ў Гірсаве ў корпусе графа , роднага брата галоўнакамандуючага. Гэты корпус павінен быў заняць Чарнаморскае ўзбярэжжа, ачысціўшы ад туркаў Мангалію, Базарджык і Варну, у той час як галоўная армія, авалодаўшы Сілістрыяй і Шумлай, павінна была рушыць да Тырнава і Ловеча.

Неўзабаве Паскевіч па сваёй просьбе быў прызначаны камандзірам , у атрадзе , удзельнічаў у . 22 мая з «невыказнай адвагай сарваў дзве батарэі ў непрыяцеля і на яго плячах узышоў ў цвярдыні», за што быў узнагароджаны 29 чэрвеня 1810 года ордэнам святога Уладзіміра 3-й ступені; затым ён вызначыўся пры аблозе Варны, адбіўшы моцны напад туркаў; ён атрымаў за гэта ордэн святога Георгія 4-й ступені, як заслужыў перад іншымі асаблівае ўзнагароджанне, бо распараджэннямі і мужнасцю сваёй даў войскам перамогу 17 чэрвеня пад Варнай.

Тым часам граф Каменскі блакаваў Рушчук. Вярхоўны візір даручыў спяшацца на выручку гэтай крэпасці Куманец-азе з . Для папярэджання злучэння гэтых двух турэцкіх атрадаў загадана было графу Каменскага 1-му з іншым атрадам стаць на шашы, якая ішла на сяло . Туркі хутка падышлі, і 26 жніўня адбылася , у якой туркі былі зусім разбітыя і сам Куманец-ага забіты. Паскевіч, які яшчэ нядаўна атрымаў чын палкоўніка, за садзейнічанне спрыяльнаму зыходу бою быў узведзены ў генерал-маёры, а затым атрымаў ордэн Георгія 3-й ступені пры рэскрыпце ад 30 студзеня 1811 года. Рушчук неўзабаве пасля Бацінскай бітвы здаўся, а пасля яго здаліся амаль без бою Турн і Нікопаль.

У снежні таго ж 1810 года Паскевіч быў прызначаны новага, яшчэ не сфармаванага, ў Кіеве, нягледзячы на сваё жаданне застацца ў дзеючай арміі. У гэты час яму было ўсяго 28 гадоў і прыходзілася брацца за новую справу — фарміраванне і навучанне войскаў. Паскевіч не клапаціўся пра вывучку і бліскучую знешнасць салдат, але заняўся паляпшэннем утрымання салдат, спыненнем свавольства і благога абыходжання з імі афіцэраў, увядзеннем разумнай дысцыпліны і ўвядзеннем салдатам паняцця аб адвазе, гонары і маральнасці. Ён дасягнуў жаданага, і Арлоўскі полк хутка звярнуў на сябе ўвагу Баграціёна. Паскевіч ад прац захварэў моцнай нервовай гарачкай, ад якой ледзь не памёр, а пасля выздараўлення быў прызначаны (у студзені 1812 года) камандуючым 26-й дывізіяй, — усяго праз адзінаццаць гадоў пасля заканчэння Пажаскага корпуса.

Айчынная вайна і замежныя паходы

Хутка пачалася Вайна 1812 года; французы перайшлі Нёман 12 чэрвеня 1812 года. Князь Баграціён распачаў рух са Слуцк а праз Бабруйск да Магілёва на злучэнне з першай арміяй. У ліку яго войскаў знаходзілася 26-я дывізія, з якой Паскевіч удзельнічаў у бітве пры Салтанаўкай блізу Магілёва, пасля якой французы замкнуліся ў Магілёве і далі магчымасць расійскім двум войскам злучыцца пад Смаленскам. Затым, паводле довадаў Паскевіча адбылося ўпартае пабоішча ў Смаленску (а не на падыходах да горада), за якое Баграціён і Барклай дэ-Толі абодва дзякавалі Паскевічу.

Пасля гэтага пачалося, па плане Барклая дэ-Толі, адступленне да Дарагабужа, Царова-Займішча і , пры чым 26-я дывізія ўдзельнічала ў справе пад 23 жніўня, а потым — у дні Барадзіна — Паскевіч абараняў цэнтральны курган, устроіўшы там загадзя рэдут па берагах ракі да абрывістых берагоў ракі Масквы. На гэтае месца былі накіраваны галоўныя атакі французаў, з прычыны якіх дывізія Паскевіча пад канец была амаль уся знішчана, і толькі падмацаванне Барклая-дэ-Толі ўтрымала за імі пазіцыю. Генерал Паскевіч некалькі разоў наперадзе ўсіх вадзіў свой батальён у штыкі.