Славянская міфалогія — сукупнасць міфалагічных поглядаў, вераванняў і культаў славянскіх народаў. У дадзеным артыкуле разглядаецца славянская міфалогія да прыняцця славянскімі народамі хрысціянства, гэта значыць прыкладна да IX — XII стагоддзяў з прыцягненнем этнаграфічных апісанняў славянскіх святаў і абрадаў пазнейшых часоў, аж да XXI стагоддзя. Інфармацыю аб славянскім пантэоне з кароткімі характарыстыкамі бостваў глядзі ў артыкуле «Спіс славянскіх багоў».
Крыніцы звестак Навукоўцы рэканструююць славянскую міфалогію па розных крыніцах.
Па-першае, гэта пісьмовыя крыніцы. Тэксты візантыйскіх аўтараў VI — X стагоддзяў Пракопій Кесарыйскі, Феафілакт Сімаката, , і іншыя. Заходнееўрапейскія аўтары IX — XIII стагоддзяў Баварскі географ, Цітмар Мерзебургскі, Гельмольд, Саксон Граматык і іншыя. Арабскія аўтары IX — XIII стагоддзяў , Ібн-Фадлан, Ібн-Руста і іншыя. У скандынаўскіх сагах XIII стагоддзя, у Старэйшай і Малодшай Эдах маюцца звесткі, якія могуць быць выкарыстаны для рэканструкцыі славянскага паганства. Старажытнарускія, заходнеславянскія (Казьма Пражскі з яго «Чэшскай хронікай») і паўднёваславянскія крыніцы XI — XV стагоддзяў: летапісы, павучанні і навучанні супраць паганцаў (Кірыла Тураўскі, і іншыя) і ўстаўкі ў перакладную літаратуру, у тым ліку ў апокрыфы. Асаблівае месца займае «Слова пра паход Ігараў», у якім адбіўся значны пласт паганскіх міфаў, згадваных спадчыннікам і носьбітам паганскай культуры — ананімным песнятворцам. Усе гэтыя тэксты не ўтрымоўваюць якіх-небудзь цэласных пераказаў міфалогіі або асобных міфаў. У любым выпадку варта памятаць, што гэта не выклад саміх міфаў, а пераказ іх разумення сучаснікамі-іншаверцамі.
Па-другое, пісьмовыя крыніцы XV — XVII стагоддзяў і фальклорныя крыніцы XVIII — XX стагоддзяў, якія менш набліжаны да паганства, але ўтрымліваюць у сабе шэраг звестак больш ранніх крыніц, якія не дайшлі да нас, а таксама разгорнутыя запісы легенд, казак, замоў, былін і паданняў, прыказак і прымавак, па якіх магчыма рэканструяваць старажытныя міфы. Асаблівую ролю адыгрываюць звесткі польскіх, чэшскіх і нямецкіх аўтараў і гісторыкаў, запісаўшых мясцовыя легенды заходніх славян, якія захавалі звесткі старажытнарускіх крыніц. У Расіі XVI—XVII стагоддзяў некаторыя звесткі запісалі заходнія дыпламаты, ваенныя і вандроўцы (Сігізмунд Герберштэйн, Алеарый і іншыя). Сярод фальклорных сюжэтаў да паганства звычайна адносяць быліны пра , , , ; казкі пра Кашчэя Несмяротнага, , Бабу-Ягу, Алёнушку і Iванку. Цяжкасць інтэрпрэтацыі гэтых крыніц складаецца ў тым, што на старажытныя ўяўленні напластоўваюцца больш познія пласты, выдумкі аўтараў, расказчыкаў, збіральнікаў фальклору. Сярод аўтарытэтных даследчыкаў фальклору І. П. Сахараў, , Д. К. Зяленін, У. Я. Проп і іншыя. Характэрна, што ўсе пералічаныя творы, у тым ліку запісаныя ўжо на рубяжы ХХ стагоддзя, нясуць у сабе дваяверства, гэта значыць сумесь паганства і праваслаўя.
Больш дакладныя, але і больш складаначытаемыя археалагічныя крыніцы: звесткі раскопак культавых месцаў, знаходкі ідалаў, рытуальных прадметаў, упрыгожванняў, паганскіх сімвалаў, надпісаў са згадваннем пра паганскіх багоў або язычнікаў, рэшткі ахвярапрынашэнняў і рытуальных дзействаў. Значны ўклад у вывучэнне паганскіх старажытнасцей унеслі Л. Нідэрле, А. М. Ляўданскі, П. М. Траццякоў, , В. В. Сядоў, Б. А. Рыбакоў, , М. І. Талстой, Л. С. Клейн і іншыя.
Важнымі аказваюцца звесткі мовазнаўства, параўнальнага рэлігіязнаўства і вывучэння міфалагічных сюжэтаў у іншых народаў. Акрамя сусветнага аўтарытэту ў гэтай галіне Д. Д. Фрэзера, можна назваць , У. М. Тапароў і В. У. Іванова.
Фармаванне славянскага паганства Славянская міфалогія і рэлігія фармаваліся на працягу доўгага перыяду ў працэсе вылучэння старажытных славян з індаеўрапейскай агульнасці народаў у II—I тысячагоддзі да н.э. і ва ўзаемадзеянні з міфалогіяй і рэлігіяй суседніх народаў. Таму, натуральна, у славянскай міфалогіі ёсць значны . Мяркуецца, што да яго належаць вобразы бога навальніцы і баявой дружыны (Пярун), бога жывёлы і іншасвету (Вялес), элементы вобразаў двайнятнага боства (Ярыла і Ярыліха, Іван ды Мар'я) і бажаства Неба-Айца (Стрыбог). Таксама індаеўрапейскімі па сутнасці з’яўляюцца такія вобразы, як , звязаная з ёй багіня ткацтва і прадзення (Мокаш), сонечнае боства (Даждзьбог), і некаторыя іншыяПра індаеўрапейскія вытокі славянскай міфалогіі глядзі: В. И. Иванов, В. Н. Топоров Исследования в области славянских древностей. М.: Наука, 1974..
У першай палове першага тысячагоддзя н.э. на рэлігію славян зрабілі значны ўплыў кельты і стэпавае іранамоўнае насельніцтва (скіфы, сарматы і аланы). Пад уздзеяннем кельтаў знаходзілася паганства заходніх (лужыцкіх) славян, у прыватнасці фармавалася архітэктура культавых пабудоў. Некаторыя даследчыкі мяркуюць кельцка-славянскія паралелі паміж боствамі і Даждзьбог, а таксама Маха і Мокаш. У іранамоўнага насельніцтва славяне, мабыць, запазычылі само слова «бог» (якое таксама мела семантыку «доля», пар. «Багацтва», «убогі»), якое змяніла агульнаеўрапейскае абазначэнне для боства *divъ. Усходнія славяне мелі ў сваім пантэоне бостваў меркавана іранскага паходжання — , і іншИранские боги в киевском пантеоне .
Вельмі блізкія былі вераванні славян і балтаў. Гэта датычыць імёнаў такіх бостваў, як Пярун (Пяркунас), Вялес () і, магчыма, іншых. Нямала агульнага таксама з германа-скандынаўскай міфалогіяй: матыў , наяўнасць цмокаў і іншае.
Пры падзеле супольнасці сталі фарміравацца племянныя вераванні славян, якія мелі значныя рэгіянальныя адрозненні. У прыватнасці, рэлігія заходніх славян перад пачаткам хрысціянізацыі, відавочна, значна адрознівалася ад усіх іншых.
Пры рассяленні ўсходнеславянскіх плямёнаў у VI — IX стагоддзях (а рускіх — аж да XIX стагоддзя) міфалогіі іх асобных груп маглі адчуваць уплыў міфалогій фіна-ўгорскіх, балцкіх і цюркскіх народаў.
Сусвет старажытных славян Аб поглядах старажытных славян на Сусвет і навакольны свет нам мала што вядома з прычыны практычнага адсутнасці пісьмовых крыніц. Таму атрымаць нейкае ўяўленне аб гэтай частцы светапогляду старажытных славян мы можам толькі па ўскосных крыніцах — па дадзеных археалогіі, этнаграфіі, ускосным звесткам пісьмовых крыніц.
Шмат дадзеных аб Сусвету старажытных славян можа даць так званы «Збруцкі ідал», які з-за гэтага часам называюць нават «энцыклапедыяй славянскага паганства». Дадзеная чатырохгранняя каменная статуя арыентавана па баках свету. Кожны яго бок падзелены на тры ўзроўня — мяркуючы па ўсім, нябесны, зямны і падземны. На нябесным узроўні намаляваныя бажаствы, на зямным — людзі (двое мужчын і дзве жанчыны, як і бажаствы), а ў падземным — нейкая хтанічная істота, якая трымае на сабе зямлю.
Адрывістыя звесткі пра светаадчуванне старажытных славян можна атрымаць з старажытнарускай літаратуры. У прыватнасці, у «» гаворыцца аб выраі — далёкай паўднёвай краіне, у якую ляцяць на зіму птушкі. Пры дапамозе этнаграфічных матэрыялаў мы можам даведацца, што вырай у народнай памяці ўтоесняецца пазней з раем і ўвасабляе сабой «краіну блажэнных», той свет.
Далей, сёе-тое пра паданнях славян нам можа расказаць старажытнаруская летапісная клятва:
А калі вышэй сказанага не выканаем … дык няхай будзем жоўтыя, як гэта золата.
Дадзеная клятва тлумачыцца тым, што нябожчыкі славянамі бачыліся, як правіла, жоўтымі, таму ў дадзеным выпадку слова «будзем жоўтыя» маюць прамое значэнне «няхай памром». У сувязі з гэтым варта адзначыць, што залаты колер часта маюць падземны свет ці трыдзесятае царства ў рускіх чароўных казках, а таксама жыхары гэтага тагасветнага свету. Дадзеная міфалагема сустракаецца, верагодна, і ў іншых індаеўрапейскіх народаў (пар. залаты палац Одзіна).
Нарэшце, на думку некаторых даследчыкаў, звесткі пра Сусвет старажытных славян можна запазычыць са «Слова пра паход Ігараў». У прыватнасці, увагу прыцягвае дадзены ўрывак:
Прарочы Боян, калі аб кім праспяваць задумаў, то разлятаецца думкай-вавёркаю па дрэву, шэрым ваўком па зямлі, шызым арлом пад воблакам (Пераклад на беларускую праз рускі варыянт )
Некаторыя даследчыкі ў дадзеным урыўку знаходзяць трохчасткавае дзяленне свету (неба, паветра, зямля) і архетыпічны вобраз , а вавёрку, якая бегае па гэтым дрэве, параўноўваюць з вавёркай з германа-скандынаўскай міфалогіі. У дадзеным выпадку атрымліваецца, што , падобна старажытнагерманскім , падарожнічаў па Сусветным дрэве (у германцаў — Сусветны Ясень), злучаючы такім чынам сусветы і атрымліваючы боскае веданне і натхненне з вышэйшага свету
Акрамя таго, паданні аб Сусветным дрэве захаваліся ў найпозняй традыцыйнай культуры славянскіх народаў — у казках, замовах, роспісах калаўротаў і т. п. Напрыклад, у пачатковай частцы замовы замаўляючы лакалізуе сябе ў цэнтры сакральнага свету:
На моры-Акіяне, на востраве стаіць дуб Каркаліст, на тым дубе сядзіць сокал, пад тым дубам змяя… (пераклад з рускай)
Такім чынам, можна ўбачыць, якім чынам славяне (у дадзеным выпадку, рускія) ўяўлялі сабе Сусвет: у цэнтры Сусветнага Акіяна размяшчаецца востраў (Буян), на якім, у Цэнтры Свету, ляжыць камень () або расце Сусветнае дрэва (як правіла, дуб). На гэтым дрэве, як відаць з замовы, сядзіць , а пад дрэвам знаходзіцца Гл. . Такая карціна вельмі падобная з германа-скандынаўскай і з прадстаўленай у «Слове пра паход Ігараў».
Рэлігія старажытных славян Аб рэлігіі старажытных славян нам амаль нічога не вядома, бо праславянская агульнасць размяшчалася ўдалечыні ад цэнтраў цывілізацыі. Даведацца нейкія факты аб міфалогіі і рэлігіі старажытных славян мы можам толькі пры дапамозе міфолага-лінгвістычных рэканструкцый.
Адзіным пераканаўча рэканструяваны агульнаславянскім бажаством з'яўляецца *Perunъ, бог грому і маланкі. Мяркуючы па ўсім, менавіта яго меў на ўвазе Пракопій пад «творцай маланак, уладаром над усімі». Гэта бажаство захавалася лепш за ўсё ва ўсходніх славян як Пярун і набыло, акрамя названых, яшчэ і рысы бога-заступніка князя і дружыны. thumb|left|150px|Жрэц Святавіта, намаляваны на святым камені з Арконы
Як паказаў у сваім даследаванні , праславянскімі з'яўляюцца такія паняцці, як дух, душа, навь («набожчык»), рай («той свет»), ваўкалак («пярэварацень»), трэба («ахвярапрынашэнне»). Пры гэтым паганскае разуменне душы не варта змешваць з хрысціянскім. Душа была не нейкай абстрактнай нематэрыяльнай сутнасцю, душой была сама асоба чалавека, якая пасля смерці станавілася навью, перайшоўшы ў іншы свет, рай.
Наогул у распараджэнні вучоных вельмі мала звестак аб міфалогіі старажытных славян, асабліва ж гэта тычыцца часоў агульнаславянскага адзінства. Гэта тлумачыцца многімі фактарамі, і перш за ўсё — адсутнасцю развітай пісьменнасці і аддаленасць ад асноўных цэнтраў цывілізацыі. Адным з першых пісьмовых апісанняў рэлігіі старажытных славян з'яўляецца апісанне візантыйскага гісторыка Пракопія Кесарыйскага (VI стагоддзе):
Гэтыя плямёны, славяне і анты, не кіруюцца адным чалавекам, але спрадвеку жывуць у народапраўстве (дэмакратыі), і таму ў іх шчасце і няшчасце ў жыцці лічыцца справай агульнай. І ва ўсім астатнім у абодвух гэтых варварскіх плямёнаў усё жыццё і законы аднолькавыя. Яны лічаць, што адзін з багоў, творца маланкі, з'яўляецца ўладаром над усімі, і яму прыносяць у ахвяру быкоў і здзяйсняюць іншыя святыя абрады. Лёсу яны не ведаюць і наогул не прызнаюць, што ён у адносінах да людзей мае якую-небудзь сілу, і калі ім вось-вось пагражае смерць, ахопленыя ці хваробай, або на вайне, трапіўшы ў небяспечнае становішча, то яны даюць абяцанне, калі выратуюцца, адразу ж прынесці богу ахвяру за сваю душу; пазбегнуўшы смерці, яны прыносяць у ахвяру тое, што абяцалі, і думаюць, што выратаванне імі куплена цаной гэтай ахвяры. Яны шануюць рэкі, і німфаў, і ўсякія іншыя бажаствы, прыносяць ахвяры ўсім ім і пры дапамозе гэтых ахвяр вырабляюць і варажбы.
Дамовы з візантыйцамі Самыя раннія звесткі пра божастваў старажытнарускага паганства нам могуць даць матэрыялы дагавораў Русі з візантыйцамі, заключаных пасля паходаў у і гадах. Заключэнне гэтых дагавораў апісана ў старажытнарускіх летапісах, і там нам цікавыя перш за ўсё клятвы, якія давалі русічы.