Сэр Эрнэ́ст Ге́нры Шэ́клтан (, 15 лютага 1874, Кілкі-хаўс, Кілдэр, Ірландыя — , , Паўднёвая Джорджыя) — англа-ірландскі даследчык Антарктыкі, дзеяч гераічнага веку антарктычных даследаванняў. Удзельнік чатырох антарктычных экспедыцый, трыма з якіх камандаваў.

Першы досвед палярных даследаванняў атрымаў у экспедыцыі «Дыскаверы», удзельнік першага паходу да Паўднёвага полюса, пасля якога быў эвакуяваны з-за стану здароўя. У 1907 годзе Шэклтан узначаліў уласную экспедыцыю «Німрада», падчас якой дасягнуў , не дайшоўшы да Паўднёвага полюса 97 геаграфічных міль (180 км). За свае дасягненні быў узведзены каралём Эдуардам VII у рыцары.

Пасля дасягнення Паўднёвага полюса Амундсенам (14 снежня 1911 года) і Скотам (17 студзеня 1912 года), Шэклтан заявіў, што перасячэнне ўсяго Антарктычнага мацерыка засталося «адзінай буйной мэтай антарктычных падарожжаў». У 1914 годзе ён арганізаваў Імперскую трансантарктычную экспедыцыю. Паход завяршыўся катастрофай: не дасягнуўшы берагоў Антарктыкі, экспедыцыйнае судна «Эндзьюранс» было заціснута льдамі ў Моры Уэдэла і затанула. Шэклтан здолеў выратаваць усю каманду, пры гэтым не загінуў ніводзін чалавек, аднак яго гераічнасць і прафесійныя якасці не былі годна ацэнены ў Брытаніі ў святле Першай сусветнай вайны. У 1921 годзе ён узначаліў экспедыцыю Шэклтана — Роўэта, аднак яшчэ да пачатку яе працы ў Антарктыдзе сканаў ад сардэчнага прыступу ва ўзросце 47 гадоў і быў пахаваны на востраве Паўднёвая Джорджыя.

Шэклтан быў рознабаковай асобай, спрабаваў балатавацца ў брытанскі Парламент, арганізоўваў камерцыйныя прадпрыемствы, але ў ніводным з іх не дамогся поспехаў. Пасля смерці ён быў на пэўны час занядбаны, але ў сярэдзіне ХХ стагоддзя адбыўся ўсплёск цікавасці да спадчыны Шэклтана, спачатку ў ЗША, а затым і ў Вялікабрытаніі. У 2002 годзе падчас правядзення нацыянальнага апытання «» Шэклтан заняў 11-е месца, тады як Роберт Скот — толькі 54-е.

Сям’я. Дзяцінства і юнацтва

Эрнэст Генры Шэклтан нарадзіўся ў бароніі Кілкі-Хаўс, прыкладна ў 48 км ад Дубліна, дзе яго бацька быў землеўладальнікам. Эрнэст быў другім з дзесяці дзяцей і першым сынам у сям’і. Бацька — Генры Шэклтан (1847—1920), англа-ірландскага паходжання (нашчадак квакераў з Ёркшыру), маці — Генрыэта Ляцісія Сафія Гэвен (1845—1929), паходзіла з , яе сям’я — нармандскага паходжання, яны пасяліліся ў Ірландыі з XIII стагоддзяHis Early Life . У Шэклтанаў з 1600 года былі ўласны герб і дэвіз «Стойкасцю пераможам» (, ). Адным з аддаленых продкаў Шэклтана быў знакаміты мараплавец . Малодшы брат Э. Шэклтана — Фрэнк (1876—1941) — у 1907 годзе быў арыштаваны па абвінавачванні ў выкраданні каронных знакаў адрознення , але апраўданы.

У 1880 годзе Генры Шэклтан адважыўся змяніць сваё жыццё; пакінуўшы даведзены да галечы маёнтак (у Ірландыі тады назіраўся агульны заняпад сельскай гаспадаркі), ён перавёз сям’ю ў Дублін, дзе стаў вывучаць медыцыну ў . У 1884 годзе Шэклтаны пакінулі Ірландыю і пераехалі ў прыгарад Лондана, дзе галава сямейства спадзяваўся знайсці багатую практыку (усяго Г. Шэклтан прапрацаваў урачом больш за 30 гадоў). Журналіст і гісторык выказаў дапушчэнне, што сваю ролю ў пераездзе магло згуляць і англа-ірландскае паходжанне Шэклтанаў, паколькі ў 1882 годзе ірландскія нацыяналісты забілі , міністра па справах Ірландыі, што прывяло да абвастрэння нацыянальных супярэчнасцей.

Эрнэст Шэклтан рана захапіўся чытаннем, якое стымулявала цікавасць да прыгод. Да 11-гадовага ўзросту ён атрымліваў хатняе выхаванне і адукацыю, а далей быў аддадзены ў падрыхтоўчую школу ў Вэст-Хіле, Далвіч, на паўднёвы ўсход ад Лондана. У 13 гадоў ён паступіў у Далвічскі каледж, прычым ніколі не бліскаў поспехамі ў вучэнні. Ён адрозніваўся спакойным норавам, але ахвотна ўступаў у бойкі, калі аднакашнікі спрабавалі казаць штосьці пра яго паходжанне або высмейвалі ірландскі акцэнт. Пазней ён успамінаў, што вучыцца яму было сумна, і сцвярджаў, што з школьнага курсу геаграфіі ён не запомніў амаль нічога, а вывучэнне літаратуры зводзілася да чытання і аналізу ўрыўкаў з нацыянальных паэтаў і празаікаў. Тым не менш, Шэклтан выпусціўся пятым па паспяховасці ў класе з 31 чалавека.

Гандлёвы флот

Скончыўшы школу, 16-гадовы Шэклтан не пажадаў працягваць адукацыю, бацькі дазволілі яму стаць мараком, хоць бацька спадзяваўся, што старэйшы сын успадкуе яго прафесію лекара. Тады існавала вакансія кадэта на навучальным караблі «Брытанія», якую сям’я не магла дазволіць сабе па фінансавых меркаваннях, не ўдалося Шэклтану стаць кадэтам і ў вучылішчы гандлёвага флоту. Прыйшлося ісці матросам на паруснік, асвойваць прафесію на практыцы. Бацька змог забяспечыць Шэклтану месца ў North Western Shipping Company, у якой Эрнэст праслужыў 4 гады на ветразніку Hoghton Tower, здзейсніўшы на ім два далёкія плаванні ў Перу і Чылі і адзін кругасветны ваяж, атрымаўшы навыкі зносін з людзьмі ўсіх сацыяльных слаёў.

У жніўні 1894 года Шэклтан здаў экзамен на званне памочніка капітана гандлёвага флоту і атрымаў месца трэцяга памочніка на трампавым параходзе (гэта значыць такім, які не мае порта прыпіскі) Monmouthshire кампаніі Welsh Shire Line. Праз два гады паводле вынікаў плавання ў Сінгапур ён здаў экзамены на званне першага памочніка і ў 1898 годзе атрымаў званне капітана гандлёвага флоту, якая давала яму права камандавання брытанскім караблём ў любых шыротах Сусветнага акіяна. У тым жа 1898 годзе Шэклтан паступіў на службу ў прэстыжную кампанію Union-Castle Line, якая здзяйсняла паштова-пасажырскія перавозкі паміж Саўтгемптанам і Кейптаўнам. На думку яго таварышаў па службе, Шэклтан вылучаўся сярод маладых афіцэраў начытанасцю (цаніў Кітса і ) і колам інтарэсаў, пазбягаў кампаніі і быў замкнёны. Яшчэ ў 1895 годзе Шэклтан даведаўся аб паспяховай высадцы Карстэна Борхгрэвінка на ўзбярэжжа Антарктыды і пазней прызнаваўся, што менавіта гэтыя весткі заахвоцілі яго стаць палярнікам.

Пасля пачатку Шэклтана перавялі на ваенны транспарт Tintagel Castle, дзе ён пазнаёміўся з лейтэнантам Седрыкам Лонгстафам, чый бацька — сэр Льюэлін Лонгстаф — быў галоўным спонсарам Нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі. Шэклтан скарыстаў гэтае знаёмства для сустрэчы з Лонгстафам-старэйшым, паколькі захацеў удзельнічаць у экспедыцыі. Шэклтан сваім энтузіязмам выклікаў на Лонгстафа ўражанне, і той прадставіў яго сэру Клементу Маркхэму — галоўнаму арганізатару экспедыцыі. 17 лютага 1901 года Шэклтан быў зацверджаны на месца трэцяга памочніка камандзіра экспедыцыйнага барка «Дыскаверы»; паводле Хантфарда, пасля прызначэння ён быў залічаны ў рэзерв Каралеўскага ВМФ у званні малодшага лейтэнанта. Шэклтан пры гэтым лічыўся служачым Union-Castle Line у адпачынку, але на самой справе на службу ў гандлёвы флот ён так і не вярнуўся. У ліпені 1901 года Шэклтан уступіў у масонскую ложу Navy № 2612 Аб’яднанай Вялікай ложы АнглііSir Ernest Shackleton // Grand Lodge of British Columbia and Yukon.

Першая экспедыцыя

Ідэю нацыянальнай брытанскай экспедыцыі ў Антарктыду з 1898 года адстойваў Клемент Маркхэм, дзякуючы пратэкцыі якога кіраўніком паходу стаў лейтэнант Каралеўскіх ВМФ Роберт Скот, які незадоўга да пачатку работы экспедыцыі атрымаў званне . Экспедыцыя павінна была вырашаць шырокае кола задач, уключаючы натуральнанавуковыя і геаграфічныя. Тым не менш, з-за шэрагу рознагалоссяў, не ўзяло экспедыцыю пад свой патранат і не дазволіла падняць ваенна-марскі сцяг, Скоту прыйшлося самому падбіраць сабе каманду. Камандзір аддаваў перавагу абапірацца на ваенных маракоў як звыклых да дысцыпліны, на борце быў усталяваны ваенны лад. Шэклтану прыйшлося з гэтым змірыцца, хоць ён аддаваў перавагу менш фармальнаму стылю кіраўніцтва. У яго кантракце былі пералічаныя асабістыя абавязкі: «Адказны за даследаванні марской вады, адказны за харчаванне ў кают-кампаніі, захоўванне харчовых прыпасаў у труме; акрамя таго — адказны за арганізацыю забаў».

«Дыскаверы» адплыў з Лондана 31 ліпеня 1901 года, у Антарктыду ён прыбыў 8 студзеня 1902 года, наведаўшы па шляху Кейптаўн і Новую Зеландыю. Пасля прыбыцця на Ледзяны бар’ер Роса Шэклтан 4 лютага ўдзельнічаў ва ўздыме на паветраным шары, узятым з мэтай разведкі. Эдвард Адрыян Уілсан назваў гэта мерапрыемства «поўным вар’яцтвам». Разам з навукоўцамі Э. Уілсанам і Хартлі Ферарам Шэклтан здзейсніў паход па лёдзе для пошуку бяспечнай дарогі да шэльфавага ледавіка.

Калі пачалася зімоўка, для забавы каманды Шэклтан стаў выдаваць гумарыстычны часопіс The South Polar Times. Паводле сведчанняў некаторых таварышаў па службе, Шэклтан стаў самым папулярным членам каманды, быўшы таварыскім чалавекам. Ёсць таксама меркаванне, што на зімоўцы аформілася схаванае супрацьстаянне паміж фармальным і нефармальным лідарамі каманды — Скотам і Шэклтанам. Тым не менш, Скот абраў менавіта Шэклтана і Уілсана для спробы кідка на крайні Поўдзень і магчымага дасягнення Паўднёвага полюса. Гэта дасягненне многае значыла для Скота і сведчыць аб ступені яго даверу да спадарожнікаў па паходу.

Паводле слоў самога Скота, паход да полюса, які пачаўся 2 лістапада 1902 года, быў «сумессю поспехаў і няўдач». На 59-ы дзень паходу вымярэнні паказалі , аднак гэта было дасягнута коштам небяспечнага знясілення людзей, якім так і не ўдалося наладзіць кантакт з ездавымі сабакамі. Лайкі не маглі цягнуць перагружаныя санкі, не слухаліся пагонцаў, а таксама пастаянна хварэлі з-за кепскай ежы. Усе 22 ездавыя сабакі ўпалі падчас маршу, самі Скот, Шэклтан і Уілсан пакутавалі ад , абмаражэнняў, а да Каляд з’явіліся сімптомы цынгі. Каляды адсвяткавалі арыгінальна: Шэклтан дастаў са шкарпэтак кавалкі пудынгу з разынкамі і застылы кавалак штучнага мёду.

Прайшоўшы траціну адлегласці да Паўднёвага полюса, вандроўцы павярнулі назад. На шляху дадому здароўе Шэклтана пацярпела мацней за ўсіх, ён пакутваў ад задышкі — сімптома сардэчнага захворвання — і харкаў крывёй, у канцы шляху ён апынуўся не ў стане самастойна перасоўвацца. Паводле паведамлення Р. Скота, яны з Уілсанам паклалі яго на нарты і пацягнулі на сабе. Пазней Шэклтан абвяргаў гэты факт, пра гэта няма запісаў і ў яго дзённіку.

4 лютага 1903 года змучаныя людзі дабраліся да карабля, правёўшы ў шляху 93 дні і прайшоўшы 1540 км. Скот загадаў правесці медыцынскае абследаванне Шэклтана (якое апынулася, паводле слоў біёграфа, «непераканаўчым») і вырашыў адправіць Шэклтана ў Брытанію на дапаможным судне , якое прыйшло яшчэ 23 студзеня. Скот тлумачыў гэта нежаданнем рызыкаваць здароўем Шэклтана ў экспедыцыі, якая заставалася на другую зімоўку. Тым не менш, Р. Хантфард сцвярджаў, што паміж Скотам і Шэклтанам адбыўся буйны канфлікт, звязаны з тым, што Скот не мог змірыцца з папулярнасцю ірландца ў камандзе і хацеў ад яго пазбавіцца. На думку Б. Рыфенбурга, Скот, маючы аўтарытарны характар, не змог наладзіць адносін з валявым і свабодалюбным Шэклтанам. Гэтым жа даследчыкам вылучалася версія, што Скот раўнаваў Шэклтана да свайго сябра Уілсана, з якім у Шэклтана склаліся нефармальныя адносіны, нецярпімыя ў брытанскім афіцэрскім асяроддзі. Гэта меркаванне грунтуецца на сведчанні другога памочніка Скота — Альберта Эрмітэджа, які шмат гадоў праз пасля смерці і Скота, і Уілсана з Шэклтанам заявіў, што яны пасварыліся яшчэ ў час паходу на Поўдзень, так што заявы Уілсана і яго сябра Скота пра нездароўе Шэклтана былі моцна перабольшаныя. Праверыць усе гэтыя версіі цалкам немагчыма.

Вонкава Скот і Шэклтан засталіся ў добрых адносінах, па меншай меры, да публікацыі справаздачы Скота. Некаторыя меркаванні Скота пра сябе, надрукаваныя ў «Вандраванні на „Дыскаверы“», Шэклтан палічыў асабістай абразай. На публіцы, аднак, яны дэманстравалі поўную сардэчнасць. Тым не менш, паводле слоў Р. Хантфарда, Шэклтан адчуваў да Скота ўтоеную непрыязнасць, а яго ўколатае самалюбства патрабавала вярнуцца ў Антарктыку і перасягнуць поспех былога начальніка.

Жыццё Шэклтана ў 1903—1907 гадах