Экспеды́цыя на «Паўднёвым Крыжы́», афіцыйна называлася Брыта́нскай антаркты́чнай экспеды́цыяй 1898—1900 гадоў () — першая экспедыцыя, якая ажыццявіла зімоўку на Антарктычным мацерыку і ўпершыню разведала ўнутраную паверхню Шэльфавага ледавіка Роса, а таксама ўпершыню выкарыстала для даследавання лядовага мацерыка лыжы, нарты і ездавых сабак. Была дасягнута шырата  — першы паўднёвапалярны рэкорд у гісторыі даследаванняў. Фінансавалася вядучым брытанскім выдаўцом таго часу — Джорджам Ньюнсам, афіцыйна праводзілася пад брытанскім сцягам, хоць начальнік экспедыцыі — Карстэн Борхгрэвінк і большая частка каманды былі нарвежцамі. Паспяховая зімоўка і выкарыстанне напрацаваных да таго часу метадаў вывучэння палярных рэгіёнаў адкрылі гераічны век антарктычных даследаванняў.

Перадгісторыя

Карстэн Борхгрэвінк — па паходжанні напалову англічанін — у 1888 годзе пераехаў у Аўстралію, дзе зацікавіўся антарктычнымі даследаваннямі. У верасні 1894 года Борхгрэвінк наняўся матросам на шхуну «Антарктыка» ў экспедыцыю нарвежца Хенрыка Ёхана Буля (1844—1930), якога ў першую чаргу цікавілі перспектывы здабычы кітоў у Паўднёвым акіяне. Камандзірам судна быў наняты дасведчаны кітабой Леанард Крыстэнсен, была і невялікая навуковая каманда, у якую ўвайшоў Борхгрэвінк. Плаванне пачалося няўдала: кітоў было вельмі мала, іх цяжка было шукаць. Буль і Крыстэнсен адважыліся ўвайсці ў пояс пакавых ільдоў, паколькі наяўнасць велізарных статкаў кітоў была там зафіксавана ўдзельнікамі папярэдніх экспедыцый. Кітоў не ўдалося выявіць нават у моры Роса. 17 студзеня 1895 года судна дасягнула архіпелага Пасешн каля ўзбярэжжа Зямлі Вікторыі, на якім Джэймс Рос падняў брытанскі сцяг у 1841 годзе. Буль і Борхгрэвінк з'ехалі на бераг і пакінулі там запіску ў бляшанай банцы, каб засведчыць сваё дасягненне. На востраве Борхгрэвінк выявіў лішайнікі, гэта быў першы доказ наяўнасці расліннасці на поўдзень ад Паўднёвага палярнага круга.

24 студзеня 1895 года «Антарктыка» дасягнула мыса Адэр на паўночным узбярэжжы Зямлі Вікторыі. У 1841 годзе камандзе Роса не ўдалося высадзіцца тут на мацерыковы бераг. 25 студзеня Булю, Крыстэнсену, Борхгрэвінку і 17-гадоваму новазеландцу Аляксандру фон Тунцельману ўдалося дабрацца да берага на шлюпцы. Пазней Борхгрэвінк і Крыстэнсен аспрэчвалі адзін у аднаго першынство высадкі на мацерыковым узбярэжжы. Аднак існуе версія, што першым на ўзбярэжжы Антарктыды высадзіўся амерыканскі кітабой Джон Дэвіс у 1821 годзе (на Антарктычным паўвостраве). Магчыма, і іншыя кітабоі да 1895 года дасягалі антарктычнага ўзбярэжжа, але яны трымалі свае маршруты ў таямніцы. На мысе Адэр Борхгрэвінк сабраў узоры горных парод і лішайнікаў, дастаўленыя ў Еўропу, яны выклікалі вялікую цікавасць сярод навукоўцаў, паколькі ў тыя часы сумняваліся ў здольнасці раслін выжываць у гэтакіх паўднёвых шыротах. Таксама берагавая партыя абследавала бліжэйшыя наваколлі мыса на прадмет пошуку месца для будучай зімоўкі.

Пасля вяртання ў Мельбурн Буль і Борхгрэвінк сталі ворагамі: кожны з іх планаваў самастойную экспедыцыю ў Антарктыду, але з-за ўзаемнай канкурэнцыі іх намаганні не ўвянчаліся поспехам. У справаздачах аб плаванні на «Антарктыцы» кожны празмерна выяўляў сваю ролю і не прызнаваў заслуг іншага.

Прыняўшы рашэнне правесці антарктычную экспедыцыю з зімоўкай на мысе Адэр, Борхгрэвінк адправіўся ў Лондан, дзе Каралеўскае геаграфічнае таварыства (КГТ) праводзіла VI Міжнародны геаграфічны кангрэс. Борхгрэвінк выступіў на яго пасяджэнні 1 жніўня 1895 года, апісаўшы ўмовы на мысе Адэр і іх прыдатнасць для зімоўкі навуковай экспедыцыі. Ён таксама заявіў, што схілы Антарктычнага ледніка палогія і ўнутраныя вобласці кантынента з'яўляюцца цалкам даступнымі з узбярэжжа. Аднак ідэі Борхгрэвінка не былі падтрыманы, Кангрэс выдаў выніковую дэкларацыю агульнага характару, у якой навуковыя супольнасці па ўсім свеце заклікаліся разгледзець найбольш эфектыўныя метады асваення Антарктыкі. Гэтую працу меркавалася ажыццявіць да канца XIX стагоддзя.

Падрыхтоўка і фінансаванне

Спачатку Борхгрэвінк разлічваў на супрацоўніцтва з У. Спірс Брусам, які планаваў на 1896 год уласную антарктычную экспедыцыю. Аднак пасля разрыву Борхгрэвінка і Буля ад сумеснай працы прыйшлося адмовіцца, так як Брус актыўна абмяркоўваў з Булем свае планы. Аб адмове ў супрацоўніцтве Борхгрэвінк паведаміў яму ў пісьмовым выглядзе.

Каралеўскае геаграфічнае таварыства адмовілася падтрымліваць Борхгрэвінка, так як яго прэзідэнт сэр Клемент Маркхэм з 1893 года распрацоўваў план нацыянальнай брытанскай экспедыцыі ў Антарктыду. Гэты праект у першую чаргу пераследваў палітычныя, а не навуковыя мэты: Каралеўскі ваенна-марскі флот павінен быў пацвердзіць сваё першынство ў палярных даследаваннях і вярнуцца ў Антарктыду пасля паўвекавога перапынку. Маркхэм надзвычай варожа паставіўся да задум Борхгрэвінка, бо небеспадстаўна меркаваў, што прыватная ініцыятыва можа загубіць яго праект, які павінен быў ажыццяўляцца пад патранатам дзяржавы. Борхгрэвінк пазней нават параўнаў сябе з Сізіфам, якому ў адзіночку даводзілася каціць свой «Антарктычны камень».

Лёсавызначальнай для планаў Борхгрэвінка стала сустрэча з сэрам Джорджам Ньюнсам, вядучым брытанскім выдаўцом таго часу. Да таго часу газетны магнат Альфрэд Хармсварт фінансаваў экспедыцыю Джэксана на Зямлю Франца-Іосіфа і абяцаў падтрымку Маркхэму. Ньюнс быў гэтак уражаны планамі Борхгрэвінка, што прапанаваў аплаціць ўвесь кошт экспедыцыі, як мяркуецца, у аб'ёме фунтаў стэрлінгаў. Узамен ён патрабаваў манапольных правоў на выданне кнігі нарвежца. Дагавор выклікаў моцнае раздражненне Маркхэма, які заявіў, што гэтая «ўбогая нарвежская нікчэмнасць» адняла ў брытанцаў грошы, неабходныя ім для геаграфічных адкрыццяў, а дар Ньюнса дазволіў бы «паставіць на ногі» планаваную нацыянальную экспедыцыю.

Ньюнс разглядаў экспедыцыю Борхгрэвінка як альтэрнатыву брытанскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі і настаяў, што яна павінна прайсці пад брытанскім сцягам, што выклікала чарговы выбух абурэння ў Маркхэма. Фактычна ж з 29 удзельнікаў экспедыцыі англічан было двое і адзін аўстраліец — астатнія нарвежцы. Аднак паводле ўмоў дагавора Борхгрэвінк ўсяляк падкрэсліваў брытанскі характар ​​экспедыцыі: герцаг Ёркскі дазволіў падняць над экспедыцыйным суднам свой сцяг. Будучая экспедыцыя мела на палітычныя мэты: Борхгрэвінк браў з сабой 500 бамбукавых жэрдак з маленькімі «Юніён Джэкамі» — трэба было пашырыць тэрыторыю Брытанскай Імперыі.

Планы і мэты

Борхгрэвінк вырашаў як камерцыйныя, так і навуковыя задачы. Выявіўшы на мысе Адэр вялікія паклады гуана падчас плавання 1894—1895 гадоў, ён хацеў заснаваць кампанію для яго здабычы, але гэты план так і не быў ажыццёўлены. У шматлікіх лістах, адрасаваных розным навуковым таварыствам свету, Борхгрэвінк падкрэсліваў, што яго экспедыцыя дасць магчымасць вырашыць многія пытанні метэаралогіі, біялогіі і заалогіі, зямнога магнетызму, картаграфіі, у тым ліку дакладнае месцазнаходжанне Р. 1. Пісаў ён і пра выдатныя геаграфічныя адкрыццяя, быць можа нават — дасягненне геаграфічнага Паўднёвага полюса. Зрэшты, ужо удзельнік экспедыцыі Р. Скота — геолаг Рэйманд Прыстлі — пісаў, што Борхгрэвінк выбраў месца правядзення сваёй экспедыцыі выпадкова, толькі таму, што ўжо пабываў на ім. Не маючы ўяўлення пра будову Антарктыды, ён не ведаў, што становішча мыса Адэр выключае любыя сур'ёзныя даследаванні ўнутраных раёнаў кантынента, а мясцовасць вакол яго амаль непраходная.

Рыштунак, каманда

Для экспедыцыі Борхгрэвінк набыў драўляны паруснік «Полукс». Гэта быў кітабоец, пабудаваны на верфі вядучага нарвежскага суднабудаўніка — Коліна Арчэра. Судна было неадкладна перайменавана ў «Паўднёвы Крыж». Перад адплыццём барк быў абсталяваны дапаможнай паравой машынай, ён меў водазмяшчэнне і грузапад’ёмнасць , даўжыня яго сягала (). Маркхэм, каб дапячы свайму канкурэнту і сарваць яго адпраўленне, нават ставіў пад сумнеў мараходныя якасці «Паўднёвага Крыжа», нягледзячы на ​​тое, што судна вытрымала ўсе выпрабаванні ў антарктычных водах. Судовая каманда на «Паўднёвым Крыжы» складалася з 19 нарвежцаў пад кіраўніцтвам капітана Бернарда Енсена. Енсен быў дасведчаным арктычным штурманам і ўдзельнічаў з Борхгрэвінкам і Булем у антарктычным плаванні 1894—1895 гадоў.

Рыштунак экспедыцыі быў вельмі разнастайным. Для зімоўкі былі пашыты касцюмы з аленевых шкур па эскімоскім узоры, а для больш мяккага надвор’я — адзенне з вярблюджай воўны фірмы Jaeger. Асаблівая ўвага надавалася абутку — меліся цяжкія боты, знутры абабітыя аўчынай, а таксама боты з фланэлевай абкладкай. Правіянт быў вельмі разнастайным, уключаючы мноства відаў сушоных і сублімаваных прадуктаў, а таксама кансерваў. Р. Прыстлі, які пабываў на базе Борхгрэвінка ў 1911 годзе, асабліва хваліў шакаладныя цукеркі з цытрынавым сокам, прызначаныя для здаволення смагі ў санных паходах. Мелася таксама тона сметанковага масла і тона мармеладу, па кансерваванай свініны і ялавічыны (па ), 1300 слоікаў швейцарскага згушчанага малака і нават шампанскае, узятае для святкавання дасягнення Паўднёвага полюса.

Усё зімовачнае абсталяванне было нарвежскай вытворчасці: лыжы, нарты, разборныя каякі, шаўковыя палаткі, паходны алюмініевы посуд і прымус. Было ўзята і зброя — ніхто не мог сказаць, якія істоты водзяцца ў зусім невядомай краіне, таму меліся рэвальверы на кожнага члена каманды, 12 паляўнічых дубальтовак і па 12 наразных стрэльбаў рознага калібра. Р. Прыстлі здзіўляўся з нагоды велізарнай колькасці узятых боепрыпасаў.

Было закуплена 90 ездавых лаек, у асноўным з басейна Пячоры і з паўвострава Канін, сабакі і іх дастаўка абышліся спонсару ў 2000 фунтаў стэрлінгаў. Для падтрымання сабак у форме меліся 28 тон рыбінага тлушчу, сушаная рыба і нават аўсяныя галеты, якія змяшчаюць 50 % сала.

Для зімоўкі Борхгрэвінк адабраў 10 чалавек, з якіх пяцёра былі нарвежцамі, двое — англічанамі, адзін — аўстралійцам. Кіраўніком навуковай групы быў ураджэнец Бельгіі, фізік з Тасманіі Луіс Бернакі, супрацоўнік Абсерваторыі Мельбурна. Бернакі ў 1897 годзе збіраўся прыняць удзел у Бельгійскай антарктычнай экспедыцыі барона дэ Жэрлаша, але яна не стала заходзіць у Аўстралію, а вучоны апынуўся ў складаным фінансавым становішчы. З Аўстраліі Бернакі з’ехаў у Лондан, дзе і наняўся ў каманду Борхгрэвінка. У 1901 годзе ён апублікаваў свае ўспаміны аб першай зімоўцы ў Антарктыцы, быўшы вельмі крытычна настроеным у адносінах да Борхгрэвінка. У тым жа годзе ён увайшоў у склад каманды капітана Скота і зноў адправіўся ў Антарктыду.

Англічанінам быў Уільям Колбек (1871—1930), лейтэнант рэзерву Каралеўскага ВМФ. Каб удзельнічаць у экспедыцыі, ён прайшоў курс магнетызму ў абсерваторыі К’ю. У 1902 годзе Колбек прыме камандаванне дапаможным суднам SY Morning, адпраўленым Маркхэмам на дапамогу Скоту ў Антарктыду. Галоўным заолагам экспедыцыі быў нарвежац Нікалай Хансен, выпускнік Універсітэта Крысціяніі, яго асістэнтам быў другі англічанін у камандзе — Х’ю Блэквэл Эванс, які паспеў да таго часу паўдзельнічаць у падарожжы на Кергелен. Лекарам экспедыцыі быў нарвежац Харлуў Клоўстат, які да таго служыў у лякарні для псіхічнахворых у Бергене. У склад зімовачнага атрада ўваходзілі таксама: рознарабочы Антон Фоўгнер, кухар Кулбейн Элефсен і двое каюраў — Пер Савіо і Оле Мусцье. Каюры былі саамы па нацыянальнасці, Борхгрэвінк называў іх на нарвежскі манер «фінамі», яны былі таксама самымі маладымі людзьмі ў экспедыцыі — адпаведна, 21 і 20 гадоў. Борхгрэвінк вельмі высока адгукаўся пра вытрымку, смеласць і розум Савіо, які быў таксама выдатным лыжнікам.

Ход экспедыцыі

Шлях у Антарктыду