Германія — дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе. Падчас гісторыі яна перажывала перыяды моцнай раздробненасці і неаднаразова змяняла свае межы. Таму гісторыя Германіі неаддзельна ад гісторыі яе найбліжэйшых суседзяў Аўстрыі, Швейцарыі, Даніі, Польшчы, Чэхіі, Італіі і Францыі.
Старажытнасць Дагістарычны перыяд
Яшчэ ў эпоху верхняга і сярэдняга палеаліту Германія была месцам міграцый найстаражытнейшых гамінід (гейдэльбергскі чалавек, неандэрталец).
У эпоху верхняга палеаліту і мезаліту на тэрыторыі Германіі існавала некалькі развітых палеалітычных культур (гамбургская, арэнсбургская, федэрмесерская).
У эпоху неаліту тэрыторыю Германіі займалі галоўным чынам прадстаўнікі заходняй галіны культуры лінейна-істужачнай керамікі (росенская культура і яе нашчадак — міхельсбергская культура). У гэты перыяд на тэрыторыі Германіі актыўна ўзводзяцца дальмены. Міхельсбергскую культуру паступова змяняе культура варонкападобных кубкаў.
Бронзавы век звязаны з носьбітамі найстаражытнейшых індаеўрапейскіх моў, хоць першапачаткова гэта былі, відаць, продкі не германскіх, а кельта-італійскіх народаў (культура шарападобных амфар, бадэнская культура, культура палёў пахавальных урнаў і інш.). Продкі германцаў займалі галоўным чынам паўночную частку Германіі, аднак пачынаючы з жалезнага стагоддзя яны паступова выцясняюць з Германіі кельтаў, часткова асімілюючы іх, асабліва на поўдні Германіі.
Жалезны век. У раннім жалезным веку на большай частцы тэрыторыі Германіі панавала ястарфская культура, у заходніх вобласцях - культуры групы Харпштэт-Нінбурга, у паўднёвых - латэнская культура і звязаныя з ёй групы іншых культур. У гэты перыяд адбылося знаёмства старажытных плямёнаў з металургіяй, чаму спрыяла наяўнасць балотнай жалезнай руды. Са знаходкамі ястарфскай культуры навукоўцы звязваюць плямёны старажытных германцаў. Рассяляючыся з поўдня Скандынавіі і ўзбярэжжа Балтыйскага і Паўночнага мораў, германцы занялі басейны Везера і Віслы, пратачыўшыся на поўдзень да берагоў Дуная. У выніку гэтага яны сталі межаваць з кельтамі на захадзе, іранскімі, балтыйскімі і славянскімі плямёнамі на ўсходзе і поўдні. Першыя сведчанні пра германцаў ў пісьмовых крыніцах адносяцца да старажытнагрэчаскага падарожніка і навукоўца Піфея з Масаліі.
Германцы ў антычную эпоху
Германскія плямёны насялялі на тэрыторыі Цэнтральнай Еўропы яшчэ ў першым тысячагоддзі да нашай эры, даволі падрабязнае апісанне іх ладу жыцця дае Тацыт у трактаце «Германія». Лінгвістычныя даследаванні дазваляюць выказаць здагадку, што адасабленне германскіх народаў ад балта-славян адбылося прыкладна ў VIII—VI стагоддзях да нашай эрыDonald A. Ringe. From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Oxford University Press, 2006. P. 67..
Германцы падзяляліся на некалькі груп — паміж Рэйнам, Майнам і Везерам жылі батавы, бруктары, хамавы, хаты і убіі; на ўзбярэжжы Паўночнага мора — хаўкі, англы, варыны, фрызы; ад сярэдняй і верхняй Эльбы да Одэра — маркаманы, квады, лангабарды і семноны; паміж Одарам і Віслай — вандалы, бургунды і готы; у Скандынавіі — свіёны, гаўты.
З II стагоддзя н.э. германцы ўсё актыўней урываюцца ў межы Рымскай імперыі. Для рымлян аднак яны былі проста варварамі. Паступова ў іх складаліся племянныя саюзы (алеманы, готы, саксы, франкі).
Вялікае перасяленне народаў
У канцы IV стагоддзя ўварванне азіяцкіх качавых народаў у Еўропу падштурхнула да перасялення германцаў. Яны засялялі прымежныя землі Рымскай імперыі, а неўзабаве пачалі ўзброеныя ўварванні ў яе. У V стагоддзі германскія плямёны готаў, вандалаў і іншыя стварылі на тэрыторыі Заходняй Рымскай імперыі, якая ў той час развальвалася, свае каралеўствы. У той жа час на тэрыторыі цяперашняй Германіі галоўным чынам захоўваўся першабытна-абшчынны лад. У 476 годзе германскім военачальнікам Адаакрам быў зрынуты апошні рымскі імператар Ромул Аўгуст.
Сярэднявечча Франкская дзяржава
Пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі найбольш значную ролю сярод германскіх плямёнаў сыгралі плямёны франкаў. У 481 годзе першым каралём салічных франкаў стаў Хлодвіг I. Пры ім і яго нашчадках была заваявана Галія, а з германцаў у склад дзяржавы ўвайшлі алеманы і большая частка плямёнаў франкаў. Пазней былі заваяваны Аквітанія, Праванс, паўночная Італія, невялікая частка Іспаніі, падпарадкаваны цюрынгі, бавары, саксы і іншыя плямёны. Да 800 годзе ўся Германія апынулася часткай велізарнай Франкскай дзяржавы.
У 800 годзе франкскі кароль Карл Вялікі быў абвешчаны рымскім імператарам. Да 800-га года спадчынніцай Рымскай імперыі была Візантыя (паколькі Заходняя Рымская імперыя ўжо спыніла сваё існаванне і засталася толькі Усходняя — Візантыя). Адноўленая Карлам імперыя была працягам старажытнай Рымскай імперыі, і Карл лічыўся 68-м імператарам, пераемнікам усходняй лініі непасрэдна пасля зрынутага ў 797 годзе Канстанціна VI, а не пераемнікам Ромула Аўгуста. У 843 г. франкская імперыя распалася, хоць розныя каралі (часцей каралі Італіі) з перапынкамі фармальна насілі тытул імператара да 924 г.
Пачатак германскай дзяржаўнасці
Вытокі германскай дзяржавы звязаны з Вердэнскім дагаворам, які ў 843 г. заключылі паміж сабой унукі Карла Вялікага. Гэты дагавор падзяліў імперыю франкаў на тры часткі — французскую (Заходне-Франкскае каралеўства), якая дасталася Карлу Лысаму, італьянска-латарынгскую (Сярэдняе каралеўства), каралём якой стаў старэйшы сын Карла Вялікага Лотар, і германскую, дзе ўлада дасталася Людовіку Нямецкаму.
Традыцыйна першай Германскай дзяржавай прынята лічыць усходне-франкскую дзяржава. На працягу X стагоддзя з'явілася неафіцыйная назва «Рэйх Германцаў (Regnum Teutonicorum)», якая праз некалькі стагоддзяў стала агульнапрызнаным (у форме «Reich der Deutschen»).
У 870 годзе большая частка Латарынгскага каралеўства была захоплена ўсходне-франкскім каралём Людовікам Нямецкім. Такім чынам, Усходне-Франкскае каралеўства аб'яднала практычна ўсе землі, населеныя немцамі. На працягу IX—X стагоддзяў адбываліся войны са славянамі, якія прывялі да далучэння шэрагу славянскіх земляў.
Чарговым усходне-франкскім каралём у 936 г. стаў герцаг Саксоніі Ота I (у беларускай гістарычнай традыцыі яго завуць Атонам).
Свяшчэнная Рымская імперыя
Ранні перыяд Свяшчэннай Рымскай імперыі 2 лютага 962 г. Атон I быў каранаваны ў Рыме ў якасці імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Лічылася, што ён адрадзіў дзяржаву Карла Вялікага. Але зараз імперыя складалася галоўным чынам з Германіі і часткі Італіі.
Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі (, ) — палітычная ўстанова, якая захоўвала на працягу дзесяці стагоддзяў (да 1806) адну і тую ж форму, адны і тыя ж прэтэнзіі. Знешняя гісторыя імперыі з'яўляецца, у сутнасці, гісторыяй Германіі ад IX да XIX ст. і Італіі ў Сярэднявеччы. Па сваім паходжанні, С. Рымская імперыя была царкоўнай і германскай; форму ёй дала неўвядальная традыцыя сусветнага валадарства вечнага Рыма; германскія і рымскія элементы, зліваючыся, абумаўлялі сабой усёабдымны і адцягнены характар імперыі, як цэнтра і главы заходняга хрысціянскага свету.
Нягледзячы на спробы імператараў аб'яднаць «Свяшчэнную Рымскую імперыю», яна апынулася раздробненай на шматлікія амаль незалежныя дзяржавы і гарады. Некаторыя паўночнагерманскія гарады аб'ядналіся ў Ганзу — ваенна-гандлёвы саюз, які манапалізаваў гандаль на Балтыйскім моры.
Германія ў эпоху Адраджэння Гуманізм узнік у Германіі ў 1430-я гады, на стагоддзе пазней, чым у Італіі.
Адменная роля належала кнігадрукаванню — вялікаму адкрыццю сярэдзіны XV ст., якое наспявала ў шэрагу краін, але зробленаму ў Германіі Іаганам Гутэнбергам.
Германія — радзіма Рэфармацыі Пачатак Рэфармацыі паклаў выступ у Германіі ў 1517 са сваімі пазіцыямі, ці як іх яшчэ звалі «тэзісы для дыскусіі», аўгусцінскага манаха Марціна Лютэра. Ідэолагі Рэфармацыі высунулі тэзісы, якімі фактычна адмаўлялася неабходнасць каталіцкай царквы з яе іерархіяй і духавенствы наогул. Адпрэчвалася каталіцкае Свяшчэннае паданне, адмаўляліся правы царквы на зямельныя багацці і інш.
Рэфармацыя дала штуршок Сялянскай вайне 1524—1527 гадоў, якая ахапіла адразу многія германскія княствы. У 1532 годзе было выдадзена агульнагерманскае крымінальна-судовае ўкладанне «Караліна».
Рэфармацыя паклала пачатак некалькім рэлігійным войнам у Германіі, якія завяршыліся ў 1648 Вестфальскім мірам. У выніку была замацавана раздробненасць Германіі.
Узвышэнне Прусіі
Вестфальскі свет 1648 года прывёў да значнага пашырэння ўладанняў курфюрства Брандэнбург, якое яшчэ раней (у 1618 годзе) далучыла герцагства Прусію. У 1701 годзе Брандэрбургска-Пруская дзяржава атрымала назву «каралеўства Прусія». Яна адрознівалася цвёрдай бюракратычнай сістэмай і мілітарызмам. У Прусіі і іншых усходнегерманскіх дзяржавах назіралася другое выданне прыгону. З іншага боку, менавіта ў Прусіі Кант і Фіхтэ заклалі пачатак класічнай нямецкай філасофіі.
Найбольшую вядомасць атрымаў кароль Прусіі Фрыдрых II. Ён лічыўся прыхільнікам асветнай манархіі, адмяніў катаванні, рэарганізаваў армію на аснове муштры. Пры ім Прусія ўдзельнічала ў вайне за аўстрыйскую спадчыну, у Сямігадовай вайне, у падзеле Рэчы Паспалітай. Хоць імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі заставаліся аўстрыйскія Габсбургі, іх уплыў саслаб, а Прусія адняла ў Аўстрыі Сілезію. Усходняя Прусія нават не лічылася складанай часткай імперыі. У раздробненым і саслабленым відзе Свяшчэнная Рымская імперыя праіснавала да 1806 года.
Стварэнне адзінай дзяржавы Германія ў эпоху напалеонаўскіх войн
Да 1804 годзе, калі Напалеон I стаў французскім імператарам, Германія заставалася палітычна адсталай краінай. У ёй захоўвалася феадальная раздробненасць, існавала крапасное права, усюды дзейнічала сярэднявечнае заканадаўства. Шэраг германскіх дзяржаў раней ваявалі з рэвалюцыйнай Францыяй з пераменным поспехам.
Увосень 1805 года пачалася вайна Напалеона з кааліцыяй, у якую ўваходзіла Аўстрыя. Аўстрыя была разбіта. Германскі імператар Франц II, які як раз перад гэтым у 1804 стаў таксама імператарам аўстрыйскай шматнацыянальнай дзяржавы, пакінуў германскі прастол пад ціскам Напалеона. У ліпені 1806 года Свяшчэнная Рымская імперыя была скасавана, а замест яе быў абвешчаны Рэйнскі саюз. Пры Напалеоне колькасць нямецкіх княстваў значна скарацілася за кошт іх аб'яднання. Страцілі сваю незалежнасць і многія гарады, колькасць якіх падчас іх росквіту была звыш васьмідзесяці. Да 1808 года ў Рэйнскі саюз уваходзілі ўсе дзяржавы Германіі, акрамя Аўстрыі, Прусіі, шведскай Памераніі і дацкай Галштыніі. Палова тэрыторыі Прусіі была аднята ў яе і часткова ўвайшла ў Рэйнскі саюз.
Амаль ва ўсім Рэйнскім саюзе было ліквідавана крапасное права. У большасці дзяржаў Рэйнскага саюза быў уведзены напалеонаўскі Грамадзянскі кодэкс, які знішчыў феадальныя прывілеі і адкрыў дарогу для развіцця капіталізму.
Рэйнскі саюз удзельнічаў у напалеонаўскіх войнах на боку Францыі. Пасля разгрому Напалеона ў 1813 годзе ён фактычна спыніў існаванне.
Германскі саюз
На Венскім кангрэсе (кастрычнік 1814 г. — 9 чэрвеня 1815 г.) 8 чэрвеня 1815 г. быў утвораны Германскі саюз з 38 германскіх дзяржаў пад вяршэнствам Аўстрыі. Дзяржавы саюза былі цалкам незалежнымі. У 1848 па ўсёй Германіі, уключаючы Аўстрыю, пракацілася хваля ліберальных паўстанняў (гл. Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Германіі), якія апынуліся ў выніку падушанымі.
Па хуткім часе, пасля рэвалюцыі 1848, стаў наспяваць канфлікт паміж Прусіяй, якая нарошчвала свой уплыў, і Аўстрыяй за пануючае становішча як у Германскім саюзе, так і ў Еўропе ў цэлым. Аўстра-пруска-італьянская вайна 1866 года, якая завяршылася перамогай Прусіі, прывяла да роспуску Германскага саюза. Прусія далучыла тэрыторыі некаторых паўночнагерманскіх дзяржаў, якія ўдзельнічалі ў вайне на боку Аўстрыі, — такім чынам колькасць германскіх дзяржаў таксама скарацілася.
Паўночнагерманскі саюз і аб'яднанне Германіі