Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага

Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага ― мастацтва XIII—XVIII стагоддзяў, якое адлюстроўвае рэчаіснасць і фантазіі ў гукавых мастацкіх вобразах. Развівалася ў рамках як народнай, так і высокай культуры. Першапачаткова найбольшы ўплыў мела царкоўная музыка, у XVII стагоддзі пачалося актыўнае развіццё свецкага музычнага мастацтва, што вылілася ў стварэнне прыватных аркестраў і капэл у XVIII стагоддзі.

Народная музычная культура

Народныя песні ВКЛ мелі каляндарны цыкл. Так, калядныя песні і шчадроўскія песні вызначылі паэтычны аспект зімовага цыкла. Яны насілі пераважна велічальны характарБыль В. Як шляхта каляды спраўляла // ARCHE Пачатак, 2 студз. 2012 .

Вясновыя песні і абрады павінны былі садзейнічаць ураджаю і прыплоду жывёлы. Шырокае развіццё атрымаў заклік вясны, песні-вяснянкі, святкаванне Вялікдня і звязаныя з ім абрады, валачобныя песні, карагодныя гульні і спевыЛіс А. С. Валачобныя песні. ― Мн., Навука i тэхніка, 1989. С. 207 ISBN 5-343-00145-9. Абрадавы выган статка на пашу ў Юр'еў дзень быў гаспадарчай асновай паэтычных юрьеўскіх песень, спеваў на Троіцу, русальны тыдзеньЮр'я веснавы Этнаграфія Беларусі. Русальныя песні завяршалі вясновы цыкл і стаялі перад летнім. Летнія песні і абрады мелі прызначэнне захаваць ураджай падчас уборкі, садзейнічаць збору ўраджаю. Купалле і суправаджаўшыя яго песні былі прысвечаны росквіту прыродыКасцюкавец Л. П. Купальскі абрады / / Белорусскія народныя абрады. ― Мн., Беларусь, 1994. Жніўныя песні паказўалі найважнейшы момант гаспадарчай дзейнасці земляроба. З восеньскіх святаў вылучаліся багацей, пакрыва, дзяды з іх культам продкаў. На восень даводзілася найбольшая колькасць вяселляў, таму асноўнае месца ў восеньскіх песнях заняла вясельная тэматыкаЛіс А. С. Восеньскія і талочныя песні. ― Мн. Навука і тэхніка, 1981. С. 677; Можейко З. Я. Календарно-песенная культура Белоруссии. ― Мн., Академія наук БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Мн.: Наука и техника, 1985. — с. 245.

Народная музычная культура балцкага насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў сваёй аснове мела натуральныя семиступенные лады з пентатонікай, зменныя лады. Метрарытмічная структура адрозніваецца разнастайнасцю, складаным чляненнем, часцяком асіметрычная, тыповы пастаянна паўтаральны пераменны метр. Мелодыі, распаўсюджаныя на паўднёвым усходзе сучаснай Літвы (у Дзукіі) аднагалосныя, яны распеўныя; іх гукарад у межах тэрца, кварты, сексты. У Аўкштайтыі існавалі разнастайныя віды шматгалосся спеваў. Аднагалосныя выконўаюцца больш даўнія (плачы, пастуховыя, калыханкі). Кантрасная і імітацыйная паліфонія маецца ў адмысловым выглядзе старых песень ― сутартынес, заснаваны або на канонападобным правядзенні мелодыі, або на супрацьпастаўленні галасоў. Па выканаўцам сутартынес дзяліўся на падвойныя, патройныя і чацвярню. Для сутартыняса характэрныя ладавыя сістэмы з незапоўненымі тэрца, элементы бітанальнасці, паралельныя секундовыя сугучча, выразная акцэнтаваць метрыкі, сінкопы. У Жамойцы ў асноўным пераважалі однагалосыя мелодыі з шырокай распевай, вольным рытмамГаудримас Ю. Из истории литовской музыки. ― М., 1964.

Музыка ў народным тэатры

250px|thumb|Батлейка на каляднай паштовай марцы Беларусі

Першымі музыкамі Вялікага Княства Літоўскага былі вандроўныя акцёры ― скамарохі. Музыкі (гусляры, лірнікі, бандурысты, дудары, бубністы, скрыпачы, кабзары, цымбалісты і іншыя) удзельнічалі з XV стагоддзя ў княжых застоллях і ваенных паходах, у валачобных абрадах, калядах, вяселлях, у танцах на святах. Гульня на музычных інструментах была распаўсюджана пры княжых дварах, у войсках, у гарадскім асяроддзі. Трубы, бубны, тулумбасы былі галоўнымі інструментамі ў войсках княжых дружын. У буйных гарадах магістрацкія музыкі служылі трубачамі ў ратушах.

З XVI стагоддзя атрымаў распаўсюджванне народны лялечны тэатр батлейка, у спектаклі якога ўключаліся музычныя нумары ― папулярныя канты, народныя песні і танцы. Значнае месца адводзілася музыцы ў камічных сцэнках з народнага жыцця («Антон з казой і Антониха», «Мацей і доктар», «Камароўскае вяселле» і іншых)Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.);Олейникова Э. Музыкально-драматические формы фольклорного театра Белоруссии (скоморохи, батлейка, народная драма) // Музыкальный театр Белоруссии: Дооктябрьский период. — Минск, 1990. — С. 47-82.. Да народных музыкантаў можна аднесці і бадзяжных старцаў, якія выконвалі духоўныя вершы і думы пад акампанемент ліры або бандурыКирдан Б. П. Украінскія народныя думы (XV-пач. XVII стст.). ― М., 1962.

Царкоўная музыка

Знаменны распеў Першапачаткова царкоўная музыка Вялікага Княства Літоўскага будавалася на аснове старажытнарускай праваслаўнай царкоўнай музыкі, якая ўтварылася пад уплывам візантыйскага царкоўнага спева, але ўжо ў XI—XII стагоддзях сфарміраваўся арыгінальны па форме і зместу Знаменны распеў. Да XV стагоддзя склаліся яго лакальныя тыпы. Старажытнаруская музыка адрознівалася аднагалоснай вакальнай асновай і безлинейнай натацыяй. Сама назва «знаменны спеў» паходзіць ад слова «знамя» (стяг), якое вельмі зафіксаваныя гакамі (знамёнамі) напева ў адрозненне ад спеваў па вуснай традыцыіБражников М. Пути развития и задачи расшифровки знаменного роспева XII—XVIII веков. Л. — М., 1949.

Гакі ўяўлялі сабой камбінацыі рысачак, кропак, косак, а таксама літар арабскага алфавіта і паказвалі кірунак руху мелодыі, колькасць гукаў попевки, тэмпавыя і дынамічныя змены і спосаб гуказдабыцця. Інтэрвальныя сувязі паміж асобнымі знакамі не паказваліся, таму гакі маглі служыць толькі напамінам пры выкананні знаёмай мелодыі і былі непрыдатныя для запісу незнаёмай. Нягледзячы на выхад з шырокага ўжывання ў сярэдзіне XVI стагоддзя, гакі выкарыстоўваліся ў манастырскім побыце і царкоўных хорах аж да пачатку XX стагоддзяБарсова И. А. Очерки по истории партитурной нотации. ― М., МГК, 1997.

Радковыя спевы распаўсюдзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім у сярэдзіне XVI стагоддзяГарднер И. А. Богослужебное пение Русской Православной церкви . Іх назва паходзіць ад спосабу запісу: партыі, запісаныя гакамі, размяшчаліся адна пад іншай над радком тэксту. Радковых спеваў было 2-, 3- ці 4-галосны, мелі лінеарнасцю меладычную прыроду і абапіралася на народнае подголосочно-контрапунктычнае шматгалоссе, у якасці асноўнага галасы выкарыстоўвалі спевы знаменнага распеву. Маленькае шматгалоссе падрыхтавала глебу для новага шматгалоснага стылю ― партэснага спеву, які зацвердзіўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у другой палове XVI стагоддзя, а ў XVII стагоддзі ўводзіўся мясцовымі майстрамі ў расійскую царкоўную практыку. Самым раннім рукапісным зборнікам, напісаным лінейнай натацыяй з’яўляецца «Супрасльскі ірмологиён», які адносіцца да 1598—601 ггПікарда Г. дэ. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. — Мн., 1995; Густова Л. Музыкально-певческая культура православной церкви Беларуси. — Мн., 2006. — С. 74.

Партесныя спевы Партесныя спевы (ад позднелат. Partes ― галасы) як від харавога шматгалоснага прафесійнага спева ў царкоўнай музыцы, заснаванай на акордава-гарманічным прынцыпе і дзяленні хору на партыі (дыскант, альт, тэнар, бас) у праваслаўі не мела інструментальнага суправаджэння, у каталіцкім жа набажэнстве ўжывалася з удзелам Аргана і іншых інструментаўЭнцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т., Т. 1. А капэла — Габелен. — Мн., БелСЭ. 1984. т. 1. с. 159—160.

Мелодыі часам запазычаны з знаменнага распеву, кантаў, псалмаў. Запазычаны напеў праводзіўся ў тэнары, бас выконваў функцыю гарманічнага падмурка, адзін з верхніх галасоў рухаўся паралельна тэнару ў сексту або тэрцыі, іншы запаўняў гарманічную вертыкаль. Запісвалі творы 5- лінейнай кіеўскай натацыяй. Вучыліся партесному спеву ў брацкіх школах. Кожнае царкоўнае брацтва мела хор, які ўдзельнічаў і ў выступах школьнага тэатраМіско С. Школьны теэтр Беларусі XVII—XVIII стст. ― Мн., Тэсей, 2000.

Менавіта братэрства сталі агменямі царкоўнай і свецкай музычнай культуры ў XVI—XVII стагоддзях. Выпускнікі брацкіх школ выконвалі складаныя шматгалосныя сачыненні, запісаныя 5-лінейнай натацыяй. Прагрэсіўнай з’явай было ўключэнне ў школьную драму бытавых сатырычных інтэрмедый, насычаных народнымі песнямі і танцаміXVIII вв. // Музыкальный театр Белоруссии: Дооктябрьский период. — Минск, 1990. — С. 83-138.

У каталіцкіх касцёлах прыхаджане здзяйснялі ранішнія і вячэрнія малітоўныя правілы з «пабожнымі песнямі» ― духоўнымі вершамі. Спявалі іх на любую прыдатную мелодыю. Уніяцкія зборнікі малітваў з канца XVII стагоддзя часта суправаджаліся такімі тэкстамі (кампазітары Мікола Далецкі, Тамаш Шэвяроўскі). У канцы XVI стагоддзя ва ўніяцкім набажэнстве пачынае адбывацца выцясненне царкоўнаславянскай мовы і паступовая замена яе паланізмамі і латынню. У XVIII стагоддзі ўніяцкая царква, яе іерархі і духоўная інтэлігенцыя выкарыстоўваюць практычна толькі польскую мову, зрэдку латыньЛихач Т. В. Музычнае мастацтва ўніяцкай царквы ў Беларусі // Актуальные проблемы мировой художественной культуры: мат-лы межд.научн. конференции 25-26 марта 2004 г. / Редкол: У. Д. Розенфельд (отв.ред.) и др. — в 2х ч. Ч.1. — Гродно, 2004.

Канты і псалмы Канты Канты (ад ― спевы, песня) як свецкая харавая бытавая песня ― гімны, вядомыя ў Вялікім Княстве Літоўскім з XVI стагоддзяКелдыш Ю. В. Кант// БСЭ. Для іх характэрныя сілабічны рыфмаваны верш, спецыфічныя кантаввыя цезурованные вершы (11- і 13- складаныя) з адно і двума цэзурамі і бесцезурные; страфічныя форма з яе складовымі часткамі ― радкамі, многагарадкоўыя тыпы страфы з тэндэнцыяй насычэння ўсіх строф; новым паэтычным тэкстам, міогачастныя страфы, страфы вышэйшага парадку (якія складаюцца з двух або больш простых строф), міогастрофная форма ўсяго канта са скразным развіццём; тыповыя рытмаінтанацыі і рытмаформулы, крышталізацыя мажора і мінора, адно-, 2-, 3-, 4- і 5- галосная фактура, папевачны прынцып музычнага будынка, стерэатіпізацыя кадэнцыёных абаротаў, секвентнае развіццё; танізацыя мелодыкай сілабічнага верша і зараджэнне ў нетрах кантавай культуры силабатонікі, сувязь са знаменным распевам і народнай песняй Позднеев A. B. Кант // Краткая литературная энциклопедия: В 8 тт. Т. 3. ― М., с. 966. СТБ. 371—372.

У Вялікім Княстве Літоўскім стала традыцыяй мужчынскае харавое выкананне канта (пераважна адно-, 3- і 4-галосныя). Складаліся канты ў брацкіх школах, у акадэміях, выконваліся ў народзе звычайна на святы. Асноўныя жанры: псалмы, (канты на рэлігійную тэматыку), віваты (ўрачыстыя вітальныя канты), лірычныя, жартоўныя, сатырычныя канты. Самабытныя канты развіваліся пад уплывам народна-песеннай культуры, адрозніваліся асаблівым лірызмам, у іх выпрацаваліся характэрныя меладычныя попевки. Адзін з найбольш ранніх узораў кантаў, якія дайшлі да нас у запісе, належыць Афанасію Філіповічу і адносіцца да 1646 года. У XVII—XVIII стагоддзях канты распаўсюджваліся ў рукапісах, запісваліся кіеўскай натацыяй і гакамі; захаваліся і друкаваныя канты. Рысы кантавай стылістыкі (вершаскладанне, строфіка, рытмаформулы і рытмаінтанацыі, меладычныя абароты, кадэнцыі, секвенцыі) аказалі значны ўплыў на мелодыку і вершаскладанне народных песеньКостюковец Л. Ф. Кантовая культура в Белоруссии: массовые канты-гимны, лирические канты-псалмы. ― Мн., Вышэйшая школа, 1975.

Псалмы