Атланты́зм, Паўночнаатлантызм, Трансатлантызм — геапалітычная філасофія палітычнага, эканамічнага і ваеннага збліжэння дзяржаў Паўночнай Амерыкі і Заходняй Еўропы пад агульнымі каштоўнасцямі дэмакратыі, індывідуальнай свабоды і вяршэнства закона.

Злучаныя Штаты Амерыкі ад часоў Дактрыны Манро мала цікавіліся еўрапейскімі і сусветнымі справамі, абмяжоўваючыся інтарэсамі і канфліктамі з Мексікай і Канадай. Аднак пасля таго, як ЗША прынялі ўдзел у Першай сусветнай, а прэзідэнт Вільсан абвесціў, сваю дактрыну штаты канчаткова выйші ў шэрагі краін — сусветных візіянераў і лідараў. Перад ЗША таго часу паўстала пытанне ўкладання адносінаў з традыцыйнымі канкурэнтамі — старымі каланіяльнымі імперыямі, у першую чаргу Велікабрытаніяй і Францыяй. Калі Сенат ЗША абмяркоўваў пытанне аб ратыфікацыі Версальскага дагавора (у рэшце рэшт ён гэтага не зрабіў), некаторыя члены Рэспубліканскай партыі ў Кангрэсе выказалі падтрымку юрыдычна абавязковаму саюзу ЗША з Вялікабрытаніяй і Францыяй як альтэрнатыве абавязацельствам Лігі Нацый і асабліва абавязацельствам па Артыкулу 10 без тэрміну дзеяння; аднак прэзідэнт ЗША Вудра Вільсан ад Дэмакратычнай партыі ніколі сур’ёзна не разглядаў іх прапанову, аддаючы перавагу засяродзіцца на сваёй (у рэшце рэшт няўдалай) барацьбе за ўступленне ЗША ў Лігу Нацый.

Досвед сумеснага ўдзелу амерыканскіх і канадскіх войскаў у баях поплеч з брытанскімі, французскімі і іншымі еўрапейцамі ў Еўропе супраць нацыстаў падчас сусветных войнаў кардынальна змяніў гэтую сітуацыю. Нягледзячы на ​​тое, што Злучаныя Штаты (і ў пэўнай ступені Канада) занялі больш ізаляцыянісцкую пазіцыю паміж войнамі, да моманту высадкі ў Нармандыі саюзнікі былі добра інтэграваныя ва ўсіх палітычных пытаннях. Атлантычная хартыя 1941 года, абвешчаная прэзідэнтам ЗША Франклінам Д. Рузвельтам і прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі Уінстанам Чэрчылем, вызначыла мэты саюзнікаў на пасляваенны свет і пазней была прынята ўсімі заходнімі саюзнікамі.

Тэорычнае абгрунтаванне атлантызму ўзнікла ў канцы Другой сусветнай вайны. Заснавальнікам атлантызму лічыцца англійскі географ і геапалітык Хэлфард Мак-Кіндэр. Пасля Другой сусветнай вайны на аснове гэтай ідэі быў запушчаны план Маршала, а заходнееўрапейскія краіны імкнуліся пераканаць Злучаныя Штаты заставацца прыхільнымі да еўрапейскіх справаў, каб прадухіліць любую магчымую агрэсію з боку Савецкага Саюза. Стварэнне Варшаўскага дагавора і Бярлінскі крызіс прывялі да падпісання Паўночнаатлантычнага дагавора 1949 года, які заснаваў НАТА, галоўнае інстытуцыйнае наступства атлантызму, якое абавязвае ўсіх членаў абараняць іншых, і прывяло да доўгатэрміновага размяшчэння амерыканскіх і канадскіх войскаў у Заходняй Еўропе. Пасля заканчэння халоднай вайны адносіны паміж Злучанымі Штатамі і Еўропай кардынальна змяніліся і зрабілі бакі менш зацікаўленымі адзін у адным. Без рэальнай ці ўяўнай пагрозы дамінавання Савецкага Саюза ў Еўропе кантынент стаў значна меншым ваенным прыярытэтам для Злучаных Штатаў, і гэтак жа Еўропа больш не адчувала такой вялікай патрэбы ў ваеннай абароне з боку ЗША. У выніку адносіны страцілі значную частку свайго стратэгічнага значэння.

У пачатку XXІ стагоддзя, калі першапачатковая прычына з’яўлення атлантызму некалькі дзесяцігоддзяў не існавала, гэта філасофія адрадзілася і набыла новае адценне ў святле амерыканскай «Вайны супраць тэрарызму». З 1991 года НАТА разраслося з 16 да 26 удзельнікаў, паколькі практычна ўсе дзяржавы распалага Варшаўскага дагавора ўвайшлі ў Паўночнаатлантычны альянс. Глабальныя палітычныя змены канца 1980-х — пачатку 1990-х прывялі да таго, што філасофія атлантызму на дзяржаўным узроўні сёння вызнаецца больш у краінах Усходняй Еўропы, тады як у Заходняй пачынаюць пераважаць пан’еўрапейскія ідэі.

ХХІ стагоддзе Сярод найбольш радыкальна атлантычна настроеных усходнееўрапейскіх дзяржаў — Польшча, Румынія і (да студзеня 2010) Украіна. Першыя дзве былі нават уцягнуты ў 2004 годзе ў буйны міжнародны скандал, звязаны з «сакрэтнымі турмамі ЦРУ».

Важнасць НАТА была пацверджана падчас прэзідэнцтва Барака Абамы, хоць некаторыя называлі яго адносна неатлантычным у параўнанні з папярэднікамі. У рамках дактрыны Абамы Вашынгтон падтрымліваў шматбаковасць з саюзнікамі ў Еўропе. Адміністрацыя Абамы таксама ўвяла санкцыі супраць Расіі з еўрапейскімі і ціхаакіянскімі саюзнікамі пасля анексіі Крыма Расіяй у 2014 годзе. Пасля свайго прэзідэнцтва Абама таксама падкрэсліваў важнасць Атлантычнага альянсу падчас першай адміністрацыі Трампа, ускосна выступаючы супраць Дональда Трампа ў гэтым пытанні.

У гады прэзідэнцтва Трампа напружанасць у НАТА ўзрасла ў выніку адступлення ад дэмакратыі ў Венгрыі пры былым прэм’ер-міністры Віктары Орбане і Турцыі пры цяперашнім прэзідэнце Рэджэпе Таіпе Эрдагане, а таксама каментарыяў Трампа супраць членаў НАТА і альянсу. Нягледзячы на ​​гэта, НАТА за гэты час атрымала дзве новыя краіны-члены (Чарнагорыю і Паўночную Македонію). Важнасць НАТА ў Еўропе ўзрасла з-за пастаяннай пагрозы з боку расійскага ваеннага і разведвальнага апарата, а таксама нявызначанасці дзеянняў Расіі ў былых савецкіх краінах, а таксама розных пагроз на Блізкім Усходзе. Нямецка-расійскія эканамічныя адносіны сталі праблемай у атлантычных адносінах з-за «Паўночнага патоку-2», на якія прынцыпова не пагаджалася Балтыя і Польшча, сярод іншых рознагалоссяў, такіх як гандлёвыя спрэчкі паміж Злучанымі Штатамі і Еўрапейскім Саюзам (ЕС).

Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн падкрэсліваў шматбаковасць і важнасць міжнародных саюзаў, зрабіўшы аднаўленне і ўмацаванне атлантычнага альянсу ключавым прыярытэтам. З пачаткам працы адміністрацыі Байдэна вышэйшыя чыноўнікі ЕС выказвалі аптымізм адносна атлантычных адносін. Пасля расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года журналісты адзначылі, што расійская агрэсія прывяла да адзінага палітычнага адказу з боку ЕС, што зрабіла абарончую актуальнасць атлантычнага альянсу больш шырока вядомай і павялічыла папулярнасць уступлення ў НАТА ў такіх краінах, як Швецыя і Фінляндыя. Фінляндыя ўступіла ў НАТА 4 красавіка 2023 года, а Швецыя — 7 сакавіка 2024 года.

Падчас другой адміністрацыі Трампа напружанасць павялічылася яшчэ больш, калі Трамп абвесціў дактрыну Донро, у межах якой абедзьве Амерыкі павінны падначальвацца ЗША. ЗША паслядоўна западрабавала ад Даніі саступкі Грэнландыі, пачаліся мытныя войны з Мекскай і Канадай, быў выкрадзены Н. Мадура з захаваннем яго паплечнікаў пры ўладзе ў Венісуэлле, У студзені 2026 года, каментуючы крызіс у Грэнландыі, выкліканы прэзідэнтам ЗША Трампам і яго прапанаванай ЗША набыццём Грэнландыі, прэм’ер-міністр Бельгіі Барт Дэ Вевер заявіў, што восем дзесяцігоддзяў атлантызму могуць скончыцца. Імкненне Трампа апанаваць Грэнландыю стварыла напружанне ў НАТА, якое ўжо знаходзілася пад ціскам пасля года крытыкі і канфрантацыйнай рыторыкі з боку яго адміністрацыі. Выступаючы на ​​Сусветным эканамічным форуме 21 студзеня, ён скіраваў некаторыя са сваіх наймацнейшых заўваг у адрас еўрапейскіх краін. У каментарыях, якія намякалі на тое, што Злучаныя Штаты неабходныя для глабальнай бяспекі і эканамічнай стабільнасці, ён заявіў: «Без нас большасць краін нават не працуюць», а таксама пажартаваў пра ўмяшанне ЗША ў Другую сусветную вайну, сказаўшы аўдыторыі, што без яе яны «ўсе размаўлялі б па-нямецку і ​​трохі па-японску».

Ідэалогія Атлантызм — гэта вера ў неабходнасць супрацоўніцтва паміж Паўночнай Амерыкай і Еўропай. Гэты тэрмін можа азначаць перакананне, што двухбаковыя адносіны паміж Еўропай і Злучанымі Штатамі важныя найважнейшыя за ўсё астатняе, у тым ліку ўнутрыеўрапейскае супрацоўніцтва, асабліва калі гаворка ідзе пра пытанні бяспекі. Гэты тэрмін таксама можа выкарыстоўвацца «як скарачэнне для трансатлантычнай архітэктуры бяспекі». Наднацыянальная саюзная інтэграцыя Паўночнаатлантычнага рэгіёну стала цэнтрам думкі сярод інтэлектуалаў па абодва бакі Атлантыкі ўжо ў канцы 19 стагоддзя.

Нягледзячы на ​​тое, што ў той час гэта не было вядома як атлантызм (тэрмін быў прыдуманы ў 1950 годзе), яны распрацавалі падыход, які аб’ядноўвае як мяккую, так і цвёрдую сілу, што ў пэўнай ступені аб’яднала б абодва бакі Атлантыкі. Ідэя прывабнага саюза-«ядра» была найважнейшым элементам мяккай сілы; эмпірычным фактам гегемоннай глабальнай сілы, якую б меў такі саюз, быў элемент цвёрдай сілы. Гэты падыход у рэшце рэшт быў у пэўнай ступені рэалізаваны ў форме НАТА, Групы сямі (G7) і іншых атлантычных інстытутаў. У працяглых спрэчках паміж атлантызмам і яго крытыкамі ў 20 стагоддзі галоўным аргументам было тое, ці будзе глыбокая і фармальная атлантычная інтэграцыя прыцягваць тых, хто ўсё яшчэ знаходзіцца звонку, да імкнення далучыцца, як лічылі атлантысты, ці адштурхне астатнюю частку свету і ўвядзе іх у супрацьлеглыя саюзы. Атлантысцкая перспектыва, якая фарміравала схему адносін паміж Злучанымі Штатамі і краінамі Заходняй Еўропы пасля заканчэння Другой сусветнай вайны, была абумоўлена палітычнай мэтазгоднасцю і моцнай цывілізацыйнай сувяззю. Рэалісты, нейтралісты і пацыфісты, нацыяналісты і інтэрнацыяналісты схільныя верыць у апошняе, спасылаючыся на Варшаўскі дагавор як доказ сваіх поглядаў і разглядаючы яго як непазбежны рэальпалітычны аналаг НАТА.

У цэлым, атлантызм асабліва моцны ў Злучаным Каралеўстве, якое звязана са спецыяльнымі адносінамі, а таксама ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе (краіны на ўсход ад Германіі і на захад ад сумежнай тэрыторыі Расіі). Існуе мноства прычын яго сілы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе: у першую чаргу погляд на Злучаныя Штаты як на альтруістычную дзяржаву, асабліва пасля Першай сусветнай вайны («Чатырнаццаць пунктаў» прэзідэнта ЗША Вільсана) і Другой сусветнай вайны (хоць і непаслядоўнай), важная роля ЗША падчас халоднай вайны (якая завяршылася геапалітычнай паразай Савецкага Саюза і канцом камуністычнага панавання), іх адносны энтузіязм у пытанні ўключэння краін рэгіёну ў атлантычныя інстытуты, такія як НАТА, і падазрэнне да намераў буйных заходнееўрапейскіх дзяржаў. Некаторыя каментатары лічаць такія краіны, як Польшча і Вялікабрытанія, сярод тых, хто ў цэлым прытрымліваецца моцных атлантычных поглядаў, у той час як такія краіны, як Германія і Францыя, схільныя прасоўваць кантынентальныя погляды і моцны ЕС.

У пачатку 21 стагоддзя атлантызм, як правіла, быў крыху мацнейшым сярод палітычных правых у Еўропе (хаця існуе шмат варыяцый ад краіны да краіны) і сярод левацэнтрыстаў у Злучаных Штатах. Хоць гэты партыйны падзел не варта перабольшваць, ён існуе і ўзмацніўся з моманту заканчэння халоднай вайны. Трансатлантычныя гандлёвыя і палітычныя сувязі заставаліся ў асноўным моцнымі на працягу ўсёй халоднай вайны і пасля яе; аднак большай тэндэнцыяй стала кантыненталісцкая эканамічная інтэграцыя з Еўрапейскай эканамічнай зонай (ЕЭЗ) і Паўночнаамерыканскім пагадненнем аб свабодным гандлі (НАФТА), што прывяло да падзелу Атлантычнага рэгіёну на два канкуруючыя гандлёвыя блокі. Нягледзячы на ​​гэта, палітычныя каментатары не лічаць гэтыя два працэсы абавязкова супрацьлеглымі адзін аднаму, і некаторыя лічаць, што рэгіянальная інтэграцыя можа ўмацаваць атлантызм. Артыкул 2 Паўночнаатлантычнага дагавора, дададзены Канадай, таксама спрабаваў аб’яднаць краіны на эканамічным і палітычным франтах.

Гл. таксама НАТА Еўрапейскія каштоўнасці

Крыніцы

Спасылкі

Катэгорыя:Геапалітыка Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША Катэгорыя:Міжнародныя адносіны