Ара́бскае пісьмо () — сістэма пісьма семіцкага паходжання і сукупнасць заснаваных на ёй алфавітаў і арфаграфій, якія выкарыстоўваюць агульную арабскую графічную традыцыю.Пісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. — Мінск: БелЭн, 2002. Узнікла ў выніку паступовага развіцця набацейскага пісьма, якое належала да арамейскай галіны заходнесеміцкіх сістэм пісьма.Nehmé L. Aramaic or Arabic? The Nabataeo-Arabic Script and the Language of the Inscriptions Written in This Script // Arabic in Context: Celebrating 400 Years of Arabic at Leiden University / ed. A. Al-Jallad. — Leiden; Boston: Brill, 2017. — P. 75—98. — DOI: 10.1163/9789004343047_005.Al-Jallad A., Sidky H. A Paleo-Arabic inscription on a route north of Ṭāʾif // Arabian Archaeology and Epigraphy. — 2022. — Vol. 33, № 1. — P. 202—215. — DOI: 10.1111/aae.12203.
Першапачаткова арабскае пісьмо служыла для запісу арабскай мовы, аднак разам з пашырэннем ісламу і арабскай пісьмовай культуры было прыстасавана да шматлікіх іншых моў Азіі, Афрыкі і Еўропы. Сёння ім у розных формах карыстаюцца для персідскай мовы, урду, пушту, сіндхі, уйгурскай, курдскай і шэрагу іншых моў; існуюць таксама рэгіянальныя традыцыі, такія як джаві ў малайскім свеце, шахмукхі для панджабі і афрыканскія сістэмы аджамі.The Unicode Consortium. The Unicode Standard, Version 17.0. Core Specification. Chapter 9: Middle East-I, § 9.2 Arabic. — Mountain View, 2025.Ishida R. Arabic Script Resources. — W3C Group Note Draft. — World Wide Web Consortium, 19 March 2026.
Паняцці арабскае пісьмо і арабскі алфавіт не тоесныя. Арабскі алфавіт — канкрэтны алфавіт арабскай мовы, які ў асноўным наборы мае 28 літар. Арабскае пісьмо — шырэйшае паняцце: колькасць літар, спосабы абазначэння галосных і нават тып сістэмы могуць адрознівацца ў залежнасці ад мовы. Так, арабская, персідская і урду ў асноўным захоўваюць кансанантны прынцып, у той час як сучаснае уйгурскае пісьмо паслядоўна абазначае галосныя асобнымі літарамі і функцыянуе як алфавітнае; у кашмірскай і некаторых афрыканскіх сістэмах галосныя перадаюцца літарамі і абавязковымі дыякрытычнымі знакамі.
Паходжанне і гісторыя
Арабскае пісьмо належыць да вялікай групы сістэм, якія ўзыходзяць праз арамейскае пісьмо да фінікійскага. Яго непасрэднай графічнай асновай было набацейскае арамейскае пісьмо, якім карысталіся ў Набацейскім царстве і на сумежных тэрыторыях.
У III—V стагоддзях формы набацейскіх літар паступова змяняліся: павялічвалася колькасць злучэнняў паміж літарамі, асобныя абрысы спрашчаліся і набліжаліся да раннеарабскіх. Гэты пераходны этап у сучаснай палеаграфіі называюць набацейска-арабскім. Ён не быў адзінай уніфікаванай сістэмай: надпісы V—VI стагоддзяў дэманструюць значныя рэгіянальныя адрозненні ў формах літар і арфаграфіі.
Найранейшыя датаваныя надпісы, у якіх прысутнічае поўны набор формаў літар, што ўжо могуць быць вызначаны як арабскія, адносяцца да канца V стагоддзя і вядомыя з раёна Хіма на поўнач ад Наджрана. Таму ўзнікненне ўласна арабскага пісьма звычайна разглядаецца не як аднаразовае стварэнне алфавіта, а як працяглы пераход ад набацейскай да арабскай графікі.
У VI—VII стагоддзях арабскае пісьмо выкарыстоўвалася ў Аравіі ўсё шырэй. Асаблівае значэнне для яго развіцця мела пісьмовая перадача Карана. Найранейшыя захаваныя каранічныя рукапісы напісаны формамі, якія прынята аб'ядноўваць пад назвай хіджазі. Пазней развіліся розныя раннія кніжныя і манументальныя формы, у тым ліку традыцыйна звязаныя з куфічным пісьмом.Early Qur’ans (8th–Early 13th Century). — The Metropolitan Museum of Art.
Ранняя арабская графіка мела параўнальна невялікую колькасць асноўных абрысаў, таму некалькі розных зычных маглі перадавацца аднолькавымі знакамі. Для іх адрознення паступова пашыралася выкарыстанне кропак. Асобна развіваліся сістэмы абазначэння кароткіх галосных і іншых асаблівасцей вымаўлення. У ранніх каранічных рукапісах гэтыя знакі маглі адсутнічаць цалкам або ўжывацца непаслядоўна; пазней былі выпрацаваны больш стабільныя сістэмы дыякрытыкі.Daniels P. T. The Arabic Writing System // The Oxford Handbook of Arabic Linguistics / ed. J. Owens. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — P. 412—432. — DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199764136.013.0018.
З VII—VIII стагоддзяў разам з распаўсюджаннем ісламу арабскае пісьмо выйшла далёка за межы Аравійскага паўвострава. Спачатку яно распаўсюджвалася разам з арабскай мовай, а затым стала прыстасоўвацца да моў з іншымі фаналагічнымі сістэмамі. Найбольш значнай ранняй адаптацыяй стала персідская, якая ў сваю чаргу паўплывала на пісьмовыя сістэмы многіх моў Сярэдняй і Паўднёвай Азіі.
Будова і прынцыпы пісьма
Напрамак і злучэнне літар
Арабскае пісьмо ў асноўным пішацца справа налева. Лічбы і некаторыя ўстаўныя элементы могуць мець іншы напрамак, таму сучасны камп'ютарны набор арабскаграфічных тэкстаў патрабуе падтрымкі двухнакіраванага тэксту.
Характэрная асаблівасць пісьма — яго курсіўнасць: злучэнне літар з'яўляецца не толькі ўласцівасцю рукапісу, але і звычайнай нормай друкаванага тэксту. Большасць літар злучаецца з суседнімі літарамі, аднак частка знакаў не далучае наступную літару злева.
У залежнасці ад становішча і характару злучэння адна і тая ж літара можа мець асобную, пачатковую, сярэдзінную і канцавую графічную форму. Гэта не чатыры розныя літары, а пазіцыйныя гліфы адной графемы. У сучасным электронным тэксце звычайна захоўваецца адзін код літары, а патрэбную форму аўтаматычна выбірае механізм адлюстравання шрыфту.
У пісьме няма супрацьпастаўлення вялікіх і малых літар, характэрнага, напрыклад, для сучаснага лацінскага і кірылічнага пісьма. Межы слоў у сучасных арфаграфіях звычайна пазначаюцца прабеламі, хоць прынцыпы злучэння ўнутры слова залежаць ад канкрэтных літар.
Дыякрытыка і галосныя
Для арабскага пісьма характэрная шырокая роля дыякрытычных знакаў. Кропкі над або пад асноўным абрысам літары могуць адрозніваць самастойныя графемы. Іншыя знакі служаць для абазначэння галосных, адсутнасці галоснага, падваення зычнага і іншых фанетычных або арфаграфічных асаблівасцей.
У арабскай, персідскай і урду кароткія галосныя ў звычайным тэксце пераважна не пазначаюцца, хоць могуць абазначацца дыякрытычнымі знакамі ў навучальных, рэлігійных і іншых тэкстах, дзе патрабуецца дакладнае вымаўленне. Таму гэтыя сістэмы ў тыпалагічным плане звычайна адносяць да абджадаў.
Аднак гэты прынцып не з'яўляецца абавязковай уласцівасцю арабскага пісьма ў цэлым. Пры адаптацыі да іншых моў існуючыя знакі маглі набываць функцыю літар для галосных, ствараліся новыя літары або рабілася абавязковай дыякрытыка. Напрыклад, у сучасным уйгурскім арабскім алфавіце галосныя абазначаюцца сістэматычна, таму ён функцыянуе як поўны алфавіт.
Стварэнне новых літар
Прыстасаванне арабскага пісьма да моў з іншым наборам гукаў адбывалася пераважна не праз стварэнне цалкам новых абрысаў, а праз мадыфікацыю наяўных літар. Выкарыстоўваліся дадатковыя кропкі, змяненне іх колькасці і размяшчэння, невялікія дадатковыя элементы або новае фанетычнае значэнне знака.
Так, у персідскім алфавіце да арабскага асноўнага набору былі дададзены, між іншым, літары پ, چ, ژ і گ для гукаў, якіх няма ў літаратурнай арабскай мове. Далейшае прыстасаванне гэтай арабска-персідскай графічнай традыцыі да моў Паўднёвай Азіі прывяло да яшчэ большага пашырэння набору знакаў у урду, сіндхі і іншых мовах.
У выніку не існуе адзінай колькасці «літар арабскага пісьма»: 28 літар — характарыстыка арабскага алфавіта, але не ўсіх сістэм, заснаваных на арабскім пісьме.
Алфавіты і арфаграфіі на аснове арабскага пісьма
За сваю гісторыю арабскае пісьмо было прыстасавана да моў некалькіх моўных сем'яў. Адрозненні паміж такімі сістэмамі датычаць набору літар, іх гукавых значэнняў, спосабаў абазначэння галосных, дыякрытыкі, правапісу і каліграфічнай традыцыі.
Мова або група моў Сістэма / традыцыя Асноўныя асаблівасці Арабская Арабскі алфавіт Асноўны набор з 28 літар; кароткія галосныя звычайна не пазначаюцца Персідская Персідскі алфавіт Арабскі набор пашыраны літарамі для персідскіх гукаў; кароткія галосныя звычайна не пазначаюцца урду Алфавіт урду Развіўся на аснове арабска-персідскага пісьма; мае пашыраны набор літар; традыцыйна цесна звязаны з почыркам насталік пушту арабска-персідская аснова Дадатковыя літары для спецыфічных зычных пушту сіндхі арабска-персідская аснова Вялікі пашыраны набор літар для перадачы багатай сістэмы зычных Уйгурская Уйгурскі арабскі алфавіт Галосныя перадаюцца асобнымі літарамі; сістэма функцыянуе як алфавіт Кашмірская арабска-персідская аснова Для перадачы галосных выкарыстоўваюцца літары і абавязковыя дыякрытычныя знакі Курдская арабска-персідскія алфавіты, у т. л. для сарані Пашыраны набор знакаў і больш поўнае абазначэнне галосных; суіснуе з лацінскімі курдскімі алфавітамі панджабі Шахмукхі Арабска-персідская графічная традыцыя, найбольш пашыраная ў Пакістане Малайская Джаві Гістарычная і сучасная адаптацыя арабскага пісьма для малайскай мовы шэраг моў Заходняй і Усходняй Афрыкі Аджамі Розныя мясцовыя арабскаграфічныя сістэмы; часта маюць дадатковыя літары і спецыяльныя спосабы абазначэння галосных Беларуская Беларускі арабскі алфавіт Гістарычная адаптацыя, створаная татарамі Вялікага Княства Літоўскага для беларускай і, з пэўнымі адрозненнямі, польскай моў
Назвы накшталт персідскае пісьмо, урду, джаві, шахмукхі або Беларускі арабскі алфавіт абазначаюць асобныя сістэмы і традыцыі ў межах шырэйшага арабскага пісьма, а не варыянты аднаго нязменнага алфавіта.
Геаграфія і сучаснае ўжыванне
У XXI стагоддзі арабскае пісьмо працягвае быць асноўнай або адной з асноўных сістэм пісьма на вялікай тэрыторыі ад Атлантычнага акіяна да заходняга Кітая. Найбольш паслядоўна яно выкарыстоўваецца ў арабскамоўных краінах Паўночнай Афрыкі і Заходняй Азіі, у Іране, Афганістане і Пакістане.
У Паўднёвай Азіі ім пішуцца, сярод іншага, урду, сіндхі, пушту, кашмірская і панджабі ў форме шахмукхі. У Іране і Іраку арабскаграфічныя алфавіты выкарыстоўваюцца для персідскай, курдскай і шэрагу меншых іранскіх моў. У Сіньцзяне арабскае пісьмо ляжыць у аснове сучаснага афіцыйнага алфавіта уйгурскай мовы.
У Паўднёва-Усходняй Азіі захоўваецца традыцыя джаві для малайскай мовы, а таксама роднасныя мясцовыя спосабы выкарыстання арабскага пісьма для яванскай і іншых моў. У Афрыцы тэрмінам аджамі называюць шматлікія традыцыі запісу мясцовых моў арабскім пісьмом; для часткі з іх у Unicode створаны спецыяльныя пашыраныя знакі.
Такім чынам, сучаснае арабскае пісьмо не ўтварае адзінай арфаграфічнай сістэмы: у розных мовах яно можа адрознівацца не менш істотна, чым розныя нацыянальныя алфавіты на аснове лацінскага пісьма.
Гістарычнае ўжыванне
У Сярэднявеччы і Новы час арабскае пісьмо стала адной з галоўных сістэм пісьмовай культуры ісламскага свету і выкарыстоўвалася для значна большай колькасці моў, чым сёння. Яно магло служыць не толькі для рэлігійных тэкстаў, але і для дзяржаўнага справаводства, літаратуры, навукі, адукацыі, прыватнай перапіскі і гандлю.
Асабліва шырокую сферу ўжывання мела арабска-персідская графічная традыцыя. Ёю карысталіся для асманскай турэцкай, чагатайскай і іншых цюркскіх моў, а таксама для шматлікіх іранскіх моў. У Асманскай імперыі арабскае пісьмо заставалася асновай пісьмовай турэцкай мовы да алфавітнай рэформы 1928 года, калі ў Турцыі яго замяніў лацінскі алфавіт.Lewis G. The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. — Oxford: Oxford University Press, 1999. — DOI: 10.1093/oso/9780198238560.001.0001.
Арабскаграфічныя традыцыі існавалі таксама ў Еўропе. Мусульманскае насельніцтва Пірэнейскага паўвострава выкарыстоўвала арабскае пісьмо для раманскіх моў у літаратуры альхаміяда. На Балканах існавалі адаптацыі для албанскай і славянскіх моў. У Босніі мадыфікаваная арабская сістэма, вядомая як арэбіца, асабліва развівалася ў XVIII—пачатку XX стагоддзя.Buljina H. Writing Bosnian in Arabic: The Development of the Arebica Script in the Long 19th Century // Turcica. — 2023. — Vol. 54. — P. 325—351. — DOI: 10.2143/TURC.54.0.3292412.