Халіфат Абасідаў, таксама Абасіды або Багдадскі халіфат — феадальная дзяржава з цэнтрам на землях Блізкага Усходу. Існавала ў 750—945. Сталіца — Багдад (з 762). Кіроўная дынастыя Абасідаў.
У час найбольшай магутнасці ў склад дзяржавы ўваходзілі сучасныя Ірак, Іран, значная частка Закаўказзя і Сярэдняй Азіі, Заходняя Аравія, Сірыя з Палесцінай, Егіпет і Паўночная Афрыка. Асноўныя заняткі насельніцтва: земляробства, жывёлагадоўля, рамесніцтва — ткацтва, гарбарства, вырабы са скуры, металаапрацоўка, ювелірная справа. Вёўся пастаянны гандаль з народамі Усходняй Еўропы, Інданезіі, Кітая, Індыі. Зямля была пераважна дзяржаўнай уласнасцю, частка яе перадавалася феадалам у часовае карыстанне як плата за вайсковую службу, з часам гэтыя ўладанні пераходзілі ў спадчыну.
Розны ўзровень эканамічнага развіцця краін, што ўваходзілі ў дзяржаву, неіснаванне моцных эканамічных і этнічных сувязяў паміж асобнымі вобласцямі паспрыялі ўзмацненню адасобненых уладанняў, якія паступова ператвараліся ў самастойныя дзяржавы — Ідрысідаў у Марока, Аглабідаў у Іфрыкіі і інш. Захоп Багдада (945) Буідамі фактычна скончыў існаванне дзяржавы Абасідаў.
У выніку распаду халіфату была ўтворана дзяржава Саманідаў.
Паходжанне. Абгрунтаванне дамаганняў на ўладу
Прэтэндуючы на вярхоўную ўладу, Абасіды аргументавалі гэта тым, што Амеяды, хоць і паходзілі з племя курэйш, да роду Прарока, гэта значыць да Хашымытаў, не належалі. Абасіды ж вялі сваё паходжанне ад дзядзькі прарока Абаса ібн Абд аль-Муталіба з меканскага роду Хашым. Апошні прыходзіўся братам бацьку Мухамада, Абдалахі, і бацьку Алі, Абу Талібу. Першапачаткова Абасіды не гулялі значнай ролі ў дзяржаўных справах. Але па меры таго, як у Халіфаце расла незадаволенасць кіруючай дынастыяй Амеядаў, значэнне гэтага роду ўзрастала. З прычыны свайго блізкага сваяцтва з Алідам Абасіды маглі разлічваць у барацьбе за ўладу на падтрымку шыітаў. Прапраўнуку Абаса, Мухамаду ібн Алі ібн Абдалу, атрымалася ў пачатку VIII стагоддзя заручыцца падтрымкай некалькіх шыіцкіх кланаў, якія прызналі яго сваім імамам. Ібн аль-Ціктак паведамляе, што Мухамад атрымаў імамат ад аднаго з шыіцкіх імамаў Абу Хашыма Абдалы, які, паміраючы, абвясціў яго сваім пераемнікам.
«Абасідская рэвалюцыя»
З гэтага часу Абасіды пачалі таемна рыхтавацца да звяржэння Амеядаў, паўсюль рассылаючы сваіх агентаў. Сапраўдным цэнтрам антыамеядскага руху была Куфа, аднак асабліва спрыяльную глебу для сваёй прапаганды Абасіды знайшлі ў Харасані і Маверанахры сярод тамтэйшых шыітаў. У 743 годзе Мухамад быў схоплены і пакараны. Імамат перайшоў да яго сына Ібрахіма. Пры ім у Харасан адправіўся таленавіты прапаведнік і здольны военачальнік Абу Муслім, перс па паходжанні. Па веры ён быў шыітам, аднак усе свае сілы аддаў справе Абасідаў. За кароткі час Абу Мусліму атрымалася стварыць магутную арганізацыю паслядоўнікаў і прыцягнуць на бок Абасідаў не толькі адхіленых да гэтага часу ад улады арабаў-кальбітаў, але і пераважную частку гарадскога насельніцтва Ірана, які прыняў іслам. Яго падтрымалі таксама многія шыіты, упэўненыя ў тым, што пасля звяржэння Амеядаў улада пяройдзе да нашчадкаў АліАббасиды в энциклопедии «Все монархи мира. Мусульманский Восток VII—XV вв.».
Поспеху Абасідаў спрыялі міжусобіцы Амеядаў, якія разгарэліся пасля смерці халіфа Хішама ў 743 годзе. У 747 годзе ў Харасані пачалося антыамеядскае паўстанне, якім кіравалі прадстаўнікі Абасідаў — Ібрахім ібн Мухамед, а пасля яго гібелі — яго брат Абуль-Абас ас-Сафах. 26 чэрвеня 749 года Абасіды атрымалі перамогу пры Нехавендзе, якая адкрыла ім дарогу на Багдад. 28 лістапада таго ж года ў саборнай мячэці Куфы Абу-л-Абас прывёў да прысягі сваіх новых падданых.
Апошні амеядскі халіф Марван II яшчэ паўгода правіў заходняй часткай халіфата, затым збег у Егіпет, дзе ў 750 годзе быў забіты. Абасіды амаль пагалоўна вынішчылі Амеядаў, а таксама знішчылі сваіх нядаўніх прыхільнікаў па антыамеядскаму руху — Абу Салама (750) і Абу Мусліма (755).
Росквіт
Дынастыя Абасідаў дасягнула росквіту пры халіфах Аль-Мансуры (Абу Джафар, Абдалаху аль-Мансуры, (каля 707-775), аль-Махдзі (775-785), Харуне ар-Рашыды (786-809), аль-Мамуне (813- 833). У кіраванне Абасідаў змяніўся характар вярхоўнай улады — з правадыра мусульманскай арміі халіф ператварыўся ў кіраўніка ўсёй мусульманскай абшчыны, дзе веравызнанне значыла больш, чым этнічная прыналежнасць. Пры Абасідах многія неарабы занялі высокія пасады ў дзяржаве, пачалося адраджэнне і росквіт нацыянальных культур. З-за ўзмацнення феадальнага прыгнёту мелі месца народныя паўстанні, якімі кіравалі Бабек, Мукана і інш.
Заняпад
З IX стагоддзя ад халіфата, які ўключаў першапачаткова краіны Блізкага і Сярэдняга Усходу, Паўночнай Афрыкі, пачалі адпадаць асобныя правінцыі. Цюркскія рабы-гулямы, з якіх халіф аль-Мутасім (833-842) склаў прыдворную гвардыю, да сярэдзіны X стагоддзя звялі халіфаў да становішча марыянетак.
Улада Буідаў
У 945 годзе Багдад захапілі дейлемские горцы арміі Буідаў (араб. Бувейхіды), шыіцкай дынастыі, заснаванай у 920-930-я гады. Да гэтага часу валодання халіфаў ўключалі толькі сталіцу і яе наваколлі. Заснаваным імі дзяржавай буідскія «Эміры эміраў» кіравалі ад імя халіфа, імя якога па-ранейшаму чаканілі на манетах і ўпаміналася ў хутбе першым. У рэчаіснасці Абасіды былі пазбаўленыя свецкай улады, захоўваючы толькі духоўны аўтарытэт. Цяпер ім давялося абыходзіцца без гвардыі, пышнага двара і родавых маёнткаў, атрымліваючы сродкі з аднаго маёнтка, перададзенага на правах икта.
Улада Сельджукідаў
Пасля заваявання Багдаду сельджукамі ў 1055 годзе і зацвярджэння Сельджукідаў Абасіды працягвалі заставацца пераважна першасвятарамі. У іх руках заставалася толькі духоўная ўлада імама, ад якога, згодна з традыцыяй, зыходзіла вярхоўная ўлада свецкага кіраўніка — эміры і султаны атрымлівалі інвестытуру і прыносілі прысягу.
Аднаўленне палітычнай незалежнасці халіфата
Распад іракскага султанату Сельджукідаў пасля смерці султана Мухамеда (1118 год) дазволіў Абасідам весці паспяховую барацьбу з сапернікамі — Маз'ядытамі, шыіцкай бедуінскай дынастыяй з Хіл, іракскімі Сельджукідаў, з ісмаілітаў ў самым Багдадзе. Пасля таго, як аль-Мустаршыд ў 1124 годзе адмовіўся выплачваць даніну султану Махмуду II, Багдад дзякуючы 30000-аму войску, створанаму халіфам на аснове народнага апалчэння, вытрымаў аблогу сельджукаў. Пры аль-Муктафі (1136-1160), які лічыцца першым самастойным кіраўніком з часоў Буідаў, валоданні халіфата займалі вобласці басейна Тыгра і Еўфрата ад Тыкрыта да вусця Шат-эль-араба і ад Куфы да Хульвана. Пераемнікі аль-Муктафі умацавалі палітычнае і эканамічнае становішча дзяржавы. Аль-Мустанджыд (1160-1170) разграміў моцных саюзнікаў Сельджукідаў — Маз'ядытаў, аль-Мустадзі (1170-1180) усталяваў сяброўскія адносіны з Атабекаў Азербайджана і Аюбідамі.
Ан-Насір, апошні значны Багдадскі халіф, ўключыў у склад дзяржавы Хузестан, Рэй і Хамадан. З дапамогай харэзмшаха Тэкеша ён пакончыў з Сельджукідаў Ірака. У 1194 годзе султан Тогрул III загінуў у бітве з харэзмійцамі, а яго галава была адпраўлена ў Багдад. Неўзабаве пасля гэтага халіф увайшоў у канфрантацыю з харэзмшаха. Ан-Насір патрабаваў ад Тэкеша, пасля перамогі над Тогрулам, ачысціць Заходнюю Персію і здавольвацца Харэзмам. Харэзмшах заявіў, што яго валоданні, нават з уключэннем Ірака, недастатковыя для ўтрымання яго шматлікага войска і прасіў халіфа саступіць яму яшчэ Хузестан. Да часу смерці Тэкеша (1200) перавага ў Іраку належала харэзмійцам, але пасля атрымання весткі аб гэтай падзеі жыхары паўсталі і перабілі ўсіх, хто знаходзіўся ў іх вобласці харэзмійскіх воінаў.
Падзенне У лютым 1258 года войскі мангольскага князя Хулагу захапілі Багдад, учыніўшы разгром горада. Праз 10 дзён пасля падзення Багдаду апошні халіф аль-Мустасім быў пакараны. З яго нашчадкаў, па хадайніцтве жонкі Хулагу, ў жывых быў пакінуты толькі малодшы сын; пра сына і ўнука апошняга згадваецца ў пачатку XIV стагоддзя. Гэтыя Абасіды не мелі пры мангольскім двары значэння нават пасля звароту ильханов ў іслам. Калі спыніўся род аль-Мустасіма невядома.
У 1261 годзе мамлюкскі султан Бейбарс паставіў у Каіры халіфа аль-Мустансіра, бежанца з Багдаду, які абвесціў сябе нашчадкам аз-Захіра (1225-1226). Неўзабаве аль-Мустансір прапаў без вестак у бітве з манголамі, але халіфам ў Каіры быў прызнаны іншы прэтэндэнт, аль-Хакім I, нашчадак аль-Мустаршыда (1118-1135). Каірскі халіфы ў наступныя стагодзьдзі былі паслухмянымі выканаўцамі волі султанаў, абмяжоўваючыся адпраўленнем прыдворнага і рэлігійнага цырыманіялу. Яны займалі гэтую пасаду аж да заваявання Егіпта Асманскай імперыяй (1517), калі султан Сялім I, прыняўшы тытул халіфа, адправіў Мутавакіля III у зняволенне ў Стамбул.
Халіфы
Халіфы Абасідскага халіфата паходзілі з дынастыі Абасідаў.