Карабахская вайна (, ), таксама Арцахская вайна () — актыўная фаза баявых дзеянняў паміж азербайджанскімі і армянскімі ўзброенымі фарміраваннямі за кантроль над Нагорным Карабахам і прылеглымі тэрыторыямі, частка больш шырокага этнапалітычнага канфлікту.
Перадгісторыя
У пачатку XX стагоддзя Нагорны Карабах з пераважным армянскім насельніцтвам двойчы (у 1905—1907 і 1918—1920 гг) станавіўся арэнай кровапралітных армяна-азербайджанскіх сутыкненняў.
У 1918—1920 гады на кантроль над Нагорным Карабахам прэтэндавалі Рэспубліка Арменіі і Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка, якія абвясцілі самастойнасць у ходзе распаду Расійскай імперыі. Скліканы 22 ліпеня 1918 года ў Шушы Першы з’езд армян Карабаха абвясціў Нагорны Карабах незалежнай адміністрацыйна-палітычнай адзінкай і выбраў уласны Народны ўрад (з верасня 1918 года — Армянскі нацыянальны савет Карабаха). Супрацьстаянне паміж войскамі АДР і армянскімі ўзброенымі атрадамі працягвалася ў рэгіёне аж да ўстанаўлення ў Азербайджане савецкай улады. Часткі 11-й Арміі РСЧА, якія ўвайшлі ў Азербайджан у канцы красавіка 1920 года, ва ўзаемадзеянні з азербайджанскімі войскамі занялі тэрыторыю Карабаха, Зангезура і Нахічэваня. Да сярэдзіны чэрвеня 1920 года супраціўленне армянскіх узброеных атрадаў у Карабаху з дапамогай савецкіх войскаў было задушана.
У 1921 г. Каўбюро РКП(б) прыняло пастанову аб статусе Нагорнага Карабаха: «Зыходзячы з неабходнасці нацыянальнага міру паміж мусульманамі і армянамі і эканамічнай сувязі Верхняга і Ніжняга Карабаха, яго пастаяннай сувязі з Азербайджанам, Нагорны Карабах пакінуць у межах Азербайджанскай ССР, падаўшы яму шырокую абласную аўтаномію з адміністрацыйным цэнтрам у г. Шушы, які ўваходзіць у склад аўтаномнай вобласці»Академия Наук Армянской ССР."Нагорный Карабах". Историческая справка, стр. 33(95). Изд-во АН Армянской ССР. У ліпені 1923 года раёны Азербайджанскай ССР з пераважна армянскім насельніцтвам (Шушанскb, Джэбраільскі і часткі Джэваншырскага і Зангезурскага паветаў) былі аб’яднаны ў аўтаномнае ўтварэнне (Аўтаномная вобласць Нагорнага Карабаха (АОНК), з 1937 — Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць (НКАВ)). У канцы 1930-х гг. адміністрацыйна-тэрытарыяльныя змены ўнутры Азербайджанскай ССР прывялі да ўтварэння так званага Лачынскага калідора, які аддзяліў тэрыторыю НКАВ ад Арменіі.
Пытанне аб перадачы Нагорнага Карабаха Арменіі час ад часу ўздымаўся армянскім кіраўніцтвам, але не атрымлівала падтрымкі ў цэнтрыSvante E. Cornell. The Nagorno-Karabakh Conflict. Report No 46, Department of East European Studies, Uppsala University, 1999. У 1960-я гады сацыяльна-эканамічная напружанасць у НКАВ некалькі разоў перарастала ў масавыя беспарадкі.
Падзеі пасля распаду СССР
Раздзел ваеннай маёмасці і ўзбраення частак Савецкай Арміі Больш за ўсё войскаў былой Савецкай Арміі ў Закаўказзе знаходзілася на тэрыторыі Азербайджана. У выніку падзелу савецкай ваеннага маёмасці Азербайджану перайшлі 4-я агульнавайсковая армія (чатыры мотастралковыя дывізіі), тры брыгады СПА, брыгада спецыяльнага прызначэння, чатыры базы ВПС і частка Каспійскай марскі флатыліі. Таксама Азербайджану дасталіся ўсе склады боепрыпасаў (стратэгічны ў Килязи, акруговыя ў Агдам і помпавых, дывізіёне ў Гюздеке, Гянджы, Ленкарані, Нахичевани). Агульная колькасць боепрыпасаў на гэтых складах ацэньваецца ў 11 000 вагонаў. Перадача ваеннага маёмасці 4-й арміі і 49-га арсенала была завершана ў 1992 годзе. Вывад частак былой Савецкай Арміі ў Расію суправаджаўся захопам часткі ўзбраенняў азербайджанскім бокам. Сярод найбольш значных можна назваць разрабаванне ваеннай маёмасці 19-й арміі СПАГруппа Российских Войск в Закавказье (ГРВЗ).
У Карабаху армянскімі ўзброенымі фарміраваннямі ў 1992 годзе была захоплена частка ўзбраенняў 366-га мотастралковага палка 23-й мотастралковай дывізіі, які адыходзіў пад кантроль Азербайджана.
Раздзел у Арменіі ваеннага маёмасці былой ЗакВА прайшоў найбольш цывілізавана. З усіх дзяржаў Закаўказзя пры раздзеле ваеннага маёмасці Арменія апынулася ў самым нявыгадным становішчы, так як на яе тэрыторыі знаходзілася найменшая колькасць войскаў Закаўказскай ваеннай акругі. У 1992 годзе пад кантроль Ерэвана былі пераведзены ўзбраенне і ваенная маёмасць дзвюх з трох дывізій (15-й і 164-й) 7-й агульнавайсковай арміі былога СССР, а таксама каля 500 вагонаў боепрыпасаў.
З авіяцыі ў пачатку 1992 года Азербайджану дасталіся 14 Мі-24 і 9 Мі-8, якія базіраваліся на базе Сангачалы. Арменіі дасталася эскадрылля з 13 Мі-24, раней якая належала 7-му верталётны палку, які знаходзіўся пад Ерэванам.
1992 1 студзеня — Агдамскі батальён пад камандаваннем Якуба Рзаева ў суправаджэнні шасці танкаў і чатырох БТР атакавалі армянскае сяло Храморт ва ўсходняй частцы Нагорнага КарабахаЮрий Гирченко, «Армия Государства, которого нет». Пасля на гэтым напрамку з азербайджанскага боку былі заўважаны ўзброеныя атрады. 6 студзеня — прынятая дэкларацыя аб незалежнасці Нагорна-Карабахскай Рэспублікі (НКР). 13 студзеня — пры абстрэле горада Шаумянаўска азербайджанцы ўпершыню ўжылі . 21-22 студзеня — армянскія ўзброеныя фарміраванні разграмілі апорную базу азербайджанскага ў Сцепанакерце. Тыя амапаўцы, што засталіся ў жывых, з баямі прарваліся ў Агдам.Юрий Гирченко, «Армия Государства, которого нет». 26 студзеня — азербайджанскія воінскія фарміраванні пачалі наступ на армянскія пазіцыі ў сяле Дашалты, у выніку страціўшы 123 чалавекі забітыміИзвестия. 14.05.2004. ХРОНИКА ВОЙНЫ ЗА КАРАБАХ. 28 студзеня — з ПЗРК збіты грамадзянскі азербайджанскі верталёт Мі-8, які ляцеў з Агдама ў блакіраваную армянамі Шушу. Пры гэтым загінула некалькі дзясяткаў чалавекЖурнал «АвиаМастер» № 6/2000 г. «Воздушная война в Нагорном Карабахе» стр 3. 31 студзеня — азербайджанцы разгортваюць масіраваны наступ з ужываннем цяжкіх узбраенняў. У пачатку лютага — красавіка азербайджанскія населеныя пункты Карадаглы Мартунінскага раёна і Агдабан Кельбаджарскага раёна былі захоплены армянамі, а іх насельніцтва выгнана, што прывяло да гібелі, па меншай меры, 99 грамадзянскіх асоб, а 140 чалавек атрымалі раненні.
10 лютага — армянскія ўзброеныя сілы займаюць азербайджанскае сяло Малыбейлі. Днём раней над вёскай былі раскіданы ўлёткі, у якіх жыхарам і ўзброеным сілам Азербайджана прапаноўвалі пакінуць сяло па калідоры, якое пакінулі армянскія ВС, але з умовай здачы зброі. Прапанова была праігнаравана. 14 лютага — канфіскацыя 7 верталётаў і стварэнне на іх базе азербайджанскай верталётнай эскадрыллі. 19 лютага — азербайджанскія верталёты ўпершыню з’явіліся над полем бою, нанёсшы ўдар па армянскіх пазіцыях ля сяла Карагалы; пілатавалі машыны савецкія лётчыкі, якія перайшлі на бок Азербайджана. 25-26 лютага — армянскія ўзброеныя фарміраванні захапілі горад Хаджалы; за гэтым пачалося масавае забойства мірных жыхароў, якое ў шэрагу крыніц характарызуецца як самае буйное і жорсткае кровапраліцце за час Карабахскай вайны
Более 200 жителей было ўбито во время атаки, самой крупной на сегодняшний день бойни конфликта.Томас де Ваал. Черный сад. Между миром и войной. Глава 11. Август 1991 — май 1992 гг. Начало войны.Оценка Саркисяна заставляет под другим углом взглянуть на самую жестокую бойню карабахской войны. Не исключено, что эти массовые убийства явились, пусть хотя бы и отчасти, преднамеренным актом устрашения.. Некаторыя армянскія аўтары, аднак, па-іншаму трактуюць гэту падзеюОдна из трактовок: Левон Мелик-Шахназарян, Гайк Демоян. «Ходжалинское дело: особая папка». 2 сакавіка — у Лондане былі забіты чачэнцы Руслан і Назарбек Уцыевы (першы з’яўляўся намеснікам ваеннага савета самаабвешчанай рэспублікі Ічкерыя). Паводле газеты «Камерсант», забойства было здзейснена армянскай разведкай. У братоў было заданне чачэнскага ўрада правесці перамовы аб друкаванні чачэнскіх грошаў і пашпартоў, а таксама дамовіцца аб пастаўках 2 тысяч партатыўных ракет «Стынгер» тыпу «зямля — паветра» для АзербайджанаГазета «Коммерсантъ» № 234 (457) от 04.12.1993Николай Гродненский."Первая чеченская: История вооружённого конфликта" стр-ца 154 ISBN 978-985-513-326-2. 3 сакавіка — у сяла Гюлістан быў падбіты расійскі ваенна-транспартны верталёт Мі-26, які накіроўваўся ў Ерэван. На яго борце знаходзіліся жанчыны і дзеці. Загінула 16 чалавек. 21 сакавіка было складзена часовае тыднёвае перамір’е, у дзень заканчэння якога 28 сакавіка азербайджанскі бок распачаў самае буйное з пачатку года наступ на Сцепанакерт. Наступ пачалося з нападу азербайджанскай арміі на пасты сіл НКР з боку вёскі Джангасан, якая знаходзіцца над вёскай Кіркіжан (фактычны прыгарад Сцепанакерта). На наступны дзень 29 сакавіка пачаўся масіраваны абстрэл Сцепанакерта, жыхары якога перабраліся ў падвалы сваіх дамоў. За час бою па горадзе з Шушы з установак «Град» было выпушчана рэкордная на той момант лік снарадаў — 163. З вёскі Джангасан быў абстраляны сцепанакерцкі аэрапорт ля Хаджалы, 12 снарадаў «Града» разарваліся на ўзлётнай паласе. 29 сакавіка азербайджанцам удалося заняць пазіцыі ў непасрэднай блізкасці ад Сцепанакерта, але ўжо да ночы пасты пад Сцепанакертам былі армянамі адбітыя. Пасля вяртання армянскіх сіл на зыходныя пазіцыі азербайджанскае кіраўніцтва ў асобе прэм’ер-міністра Гасана Гасанава, звязаўшыся з міністрам замежных спраў НКР Арменам Ісагулавым, папрасіла міра, у выніку якога 30 сакавіка ў 2:30 ночы бой спыніўся. Па заканчэнні двухдзённага бою страты сіл НКР склалі — 8 забітых, 28 параненых. Удзельнікі бою сцвярджаюць, што азербайджанцы панеслі страты — больш за 150 чалавек«Коммерсантъ» // Весеннее оживление в Нагорном Карабахе // № 114 (114) от 06.04.1992. 30 сакавіка — у кар’еры на нейтральнай паласе паміж пагранічнымі пастамі Аскеранскага раёна НКР і Агдамскага раёна Азербайджана пры пасярэдніцтве Міжнароднай арганізацыі Чырвонага Крыжа, у асобе грамадзяніна Швейцарыі Франсуа Белона адбыўся самы значны на той момант па колькасці абмен закладнікамі. З боку НКР было перададзена 15 азербайджанскіх закладнікаў і 7 трупаў, у адваротным кірунку рушыла 10 армянскіх закладнікаў. 1 красавіка — з’яўляюцца зацвярджэнни ваеннага кіраўніцтва НКР аб тым, што ў Агдаме, Таузскім і Лачынскім раёнах з’явіліся першыя турэцкія ўзброеныя атрады колькасцю да 50 чалавек. 4 красавіка — у сувязі з прыбыццём у Сцепанакерт дарадцы міністра замежных спраў Ірана Безада Мазахіры ўсталявалася адноснае зацішша. 8 красавіка — з аэрадрома Сіталчай, дзе базіраваўся 80-й асобны штурмавы авіяполк РФ, Вагіфам Курбанавым быў сагнаны штурмавік Су-25[Жирохов Михаил «Воздушная война в Нагорном Карабахе» (журнал Авиамастер № 6/2000 г. стр4). 10 красавіка — азербайджанскія ваенныя фарміравання захапілі сяло Марага Мардакерцкага раёна, у выніку чаго дзесяткі армянаў былі забітыРусская служба BBC10 апреля -Десятки армян убиты во время штурма азербайджанцами деревни Марага..Сайт Парламента Соединенного Королевства Май — армянскія ўзброеныя фарміравання атакавалі Нахічэвань — азербайджанскі эксклаў, які мяжуе з Арменіяй, Турцыяй і ІранамMichael P. Croissant The Armenia-Azerbaijan conflict: causes and implications p. 81 . У сваю чаргу з боку Азербайджана абстрэлу падвяргаюцца тэрыторыі Арменіі. 8 мая — Су-25, які пілатаваўся Вагіфа Курбанавым, упершыню пачаў бамбіць Карабах, галоўнай мэтай быў Сцепанакерт (толькі за два дня бамбёжак у горадзе было забіта 30 і паранена каля 120 мірных жыхароў). У гэты ж дзень Сцепанакерт абстралялі чатыры азербайджанскіх Мі-24, а яшчэ два верталёта атакавалі вёскі Мюрышэн, Аўдур, Красны Базар і Наршэн Мартунінскага раёна. 8-9 мая — узяцце армянскімі ўзброенымі фарміраваннямі Шушы, абарону якой, акрамя азербайджанскіх фарміраванняў, ажыццяўляў таксама чачэнскі баявік Шаміль БасаеўДе Ваал // Черный сад. Глава 11. Август 1991 — май 1992 ггБАСАЕВ: ОТ БУНТАРСТВА К ЭКСТРЕМИЗМУ Nicholas Griffin // Caucasus: a journey to the land between Christianity and Islam //стр 185 (240) University of Chicago Press, 2004 ISBN 0226308596, 9780226308593 .