Чынгісхан (манг.: Чингис хаан; з кітайскай Чынгісхан — сапраўдны ўладар), уласнае імя Тэмужын, Цемучын (манг.: Тэмужин; ) — цюрка-мангольскі хан і военачальнік, стваральнік вялікай Цюрка-Мангольскай дзяржавы (з 1206), якая распалася пасля яго смерці, арганізатар заваявальных паходаў у Азію і Усходнюю Еўропу, аб’яднальнік Манголіі. Прамыя нашчадкі Чынгісхана па мужчынскай лініі — Чынгізіды.
Радавод З старажытнасці манголы вядуць поўныя фамільныя спісы сваіх продкаў. Радавод Чынгісхана, заснавальніка Мангольскай імперыі, быў і застаецца звязаны з гісторыяй саміх манголаў.
У 254 годзе Бортэ-Чына парадніўся з Гаа-Брудзіў і пасяліўся ў Хэнтэе (цэнтральна-ўсходняя Манголія) паблізу ад гары Бурхан-Халдун. Ад яго ў 2-9 пакаленні нарадзіліся Батцагаан (літар. «дужа-белы»), Тамачы, Харычар, Уўжым Буўрал (літар. «спакойны стары»), Саліхажу, Іх нудэн («вялікавокі»), Сэмсочы, Харчус.
У 10 калене нарадзіўся Боржыгідай-Мэргэн, першы з мангольскіх князёў, які насіў фамільнае імя Мон. Ён ажаніўся з Мангалжын-гаа, адзінай дачкой Харылардай-Мэргэна. У 11 калене фамільнае дрэва працягнуў Тарголжын-багатур, ажаніўшыся на Барагжын-гаа, ад іх нарадзіліся Дабун-Мэргэн і Дуба-Сахор. Жонкай Дабун-Мэргэна стала Аланаў-гаа, родам з хоры-туматовСокровенное сказание. § 8. (паводле Рашыд ад-Дзіна, яна была «з племя куралас»Рашид ад-Дин. Т. 1. Кн. 2. С. 10.).
Пяцёра дзяцей Аланаў-гаа далі пачатак пяці мангольскім родам — ад Бэлгунатая пайшоў род Бэлгунут, ад Бугунатая — Бугунут, ад Буху-хатагі — Хатагін, ад Бухату-салджы — Салджыут. Пяты — Баданчар, быў адважным ваяром і кіраўніком, ад яго пайшоў род Барджыгінаў.
Ад чацвярых дзяцей Дуба-Сахора — Даноя, Догшына, Эмнега і Эрхэха — пайшлі чатыры плямёны айратаў. Ужо ў той час сфарміравалася мангольская дзяржава, якая пазней будзе названа Хамаг Мангол (уся Манголія).
Біяграфія Раннія гады
Нарадзіўся ва ўрочышчы Дэлюн-Бaлдок на беразе ракі Анон (у раёне возера Байкал) у сям’і аднаго з мангольскіх правадыроў племя тайчыўтаў Есугэй-багатура («багатур» — герой) з роду Борджыгін, і яго жонкі Оэлун з племя анхіратаў. Быў названы ў гонар татарскага правадыра Цемучына, якога Есугей перамог напярэдадні нараджэння сына. У 9 гадоў Есугей-багатур высватаў сына 10-летняй дзяўчынцы з хунгіратскага роду. Пакінуўшы сына ў сям’і нявесты да паўналецця, каб лепш пазналі адзін аднаго, ён з’ехаў дадому. На зваротным шляху Есугей затрымаўся на стаянцы татараў, дзе яго атруцілі. Калі вярнуўся ў родны ўлус, яму стала дрэнна, і праз некалькі дзён ён памёр.
Пасля смерці бацькі Цемучына яго прыхільнікі пакінулі ўдоў (у Есугея было 2 жонкі) і дзяцей Есугея, раздзел клана тайчыўтаў выгнаў сям’ю з наседжаных месцаў, сагнаўшы ўсё быдла, якое ёй належала. Некалькі гадоў удовы з дзецьмі жылі ў поўнай галечы, качавалі ў стэпах, сілкуючыся карэннямі, дзічынай і рыбай. Нават улетку сям’я жыла надгаладзь, робячы запасы на зіму.
Правадыр тайчыўтаў, Таргултай (далёкі сваяк Цемучына), абвясціўшы сябе ўладаром земляў, калісьці занятых Есугеем, асцерагаючыся помсты, стаў пераследваць Цемучына. Аднойчы ўзброены атрад напаў на стойбішча сям’і Есугея. Цемучыну атрымалася было збегчы, але ён быў дагнаны і ўзяты ў палон. На яго надзелі калодку — дзве драўляныя дошкі з адтулінай для шыі, якія сцягваліся паміж сабой. Калодка была пакутлівым пакараннем: чалавек не меў магчымасці сам ні паесці, ні папіць, ні нават сагнаць муху, што села яму на патыліцу. Ён знайшоў усё-ткі спосаб выслізнуць і схавацца ў маленькім возеры, апускаючыся разам з калодкай у ваду і выстаўляючы з вады адны ноздры. Тайчыўты шукалі яго ў гэтым месцы, аднак не змаглі знайсці; але яго заўважыў адзін сельдуз, які быў сярод іх, і вырашыў яго выратаваць. Ён вылавіў з вады маладога Цемучына, вызваліў яго ад калодкі і праводзіў да свайго жытла, дзе схаваў у колах з поўсцю. Пасля сыходу тайчыўтаў сельдуз пасадзіў Цемучына на жарабіцу, забяспечыў зброяй і адправіў дадому.
Праз некаторы час Цемучын знайшоў сваю сям’ю. Борджыгіны адразу жа перакачавалі на іншае месца, і тайчыўты больш не змаглі іх знайсці. Тады Цемучын ажаніўся са сваёй нарачонай Бартэ. Пасагам Бартэ стала раскошнае сабалінае футра. Цемучын неўзабаве накіраваўся да самага магутнага з тагачасных стэпавых правадыроў — Тагарыла, хана кераітаў. Тагарыл быў калісьці сябрам бацькі Цемучына, і яму атрымалася заручыцца падтрымкай правадыра кераітаў, нагадаўшы аб гэтым сяброўстве і паднесшы раскошны падарунак — сабалінае футра Бартэ.
Пачатак заваёў З дапамогай хана Тагарыла сілы Цемучына сталі паступова расці. Да яго сталі сцякацца нукеры; ён здзяйсняў набегі на суседзяў, памнажаючы свае валадарствы і статкі.
Першымі сур’ёзнымі супернікамі Цемучына сталіся меркіты, якiя дзейнічалi ў звязе з тайчыўтамі. У адсутнасць Цемучына яны напалі на стойбiшча Борджыгінаў і сагналі ў палон Бортэ і другую жонку Есугея — Сачыхел. Цемучын з дапамогай хана Тагарыла і кераітаў, а таксама свайго анды (названага брата) Джамухі з роду джаджыратаў разбіў меркітаў. У гэты жа час пры спробе выгнаць з уладанняў Цемучына табун быў забіты брат Джамухі. З прычыны помсты Джамуха са сваім войскам рушыў на Цемучына. Але, не дасягнуўшы поспеху ў разгроме ворага, правадыр джаджыратаў адступіў.
Першай буйной ваеннай кампаніяй Цемучына была вайна супраць татараў, пачатая сумесна з Тагарылам каля 1200 года. Татары ў той час з цяжкасцю адбівалі напады цьзіньскіх войскаў, якія ўвайшлі ў іх уладаннi. Выкарыстаючы спрыяльнае становішча, Цемучын і Тагарыл нанеслі татарам шэраг моцных удараў і захапілі багатую здабычу. Урад Цзінь ва ўзнагароду за разгром татараў прысвоіў стэпавым правадырам высокія тытулы. Цемучын атрымаў тытул «джаўтхуры» (ваенны камісар), а Тагарыл — «ван» (князь), з гэтага часу ён стаў вядомы як Ван-хан. У 1202 годзе Цемучын самастойна выступіў супраць татараў. Перад гэтым паходам ён зрабіў спробу рэарганізаваць і дысцыплінаваць войска — выдаў загад, паводле якога катэгарычна забаранялася захопліваць здабычу падчас бою і пераследваць непрыяцеля: начальнікі павінны былі дзяліць захопленую маёмасць паміж ваярамі толькі па сканчэннi бою.
Перамогі Цемучына выклікалі згуртаванне сіл яго супернікаў. Склалася цэлая кааліцыя, якая ўлучала ў сябе татараў, тайчыўтаў, меркітаў, айратаў і іншыя плямёны, якая абрала сваім ханам Джамуху. Увесну 1203 г. адбылася бітва, якая скончылася поўным разгромам сіл Джамухі. Гэтая перамога яшчэ больш узмацніла ўлус Цемучына. У 1202—1203 гг. кераітаў узначаліў сын Ван-хана Нілха, якi ненавідзiў Цемучына за тое, што Ван-хан аддаваў таму перавагу перад сваім сынам і думаў перадаць яму кераітскі пасад у абыход Нілхі. Увосень 1203 года войска Ван-хана было разбіта. Яго ўлус перастаў існаваць. Сам Ван-хан загінуў пры спробе збегчы да найманаў.
У 1204 годзе Цемучын разбіў найманаў. Іх уладар Таян-хан загінуў, а яго сын Кучулук збег на тэрыторыю Сямірэчча ў краіну каракітаеў. Разам з ім збег яго саюзнік, меркiтскі хан Тахто-бекі. Тамака Кучулук здолеў сабраць разрозненыя атрады найманаў і кераітаў, увайсці ў размяшчэнне да гурхану і стаць даволі значнай палітычнай постаццю.
Рэформы Вялікага хана На курултаі ў 1206 года Цемучын абвешчаны вялікім ханам над усімі плямёнамі — Чынгіс-ханам. Манголія змянілася: разрозненыя і варожыя адно аднаму мангольскія качавыя плямёны аб’ядналіся ў адзіную дзяржаву.
Тады ж быў выдадзены новы закон: Яса. У ім галоўнае месца займалі артыкулы пра ўзаемадапамогу ў паходзе і забароне падману таго, хто даверыўся. Тых, хто парушыў гэтыя ўстанаўленні каралi смерцю, а ворага манголаў, які прысягаў хану, мілавалі і прымалі ў сваё войска. «Дабром» лічылася пэўнасць і адвага, а «злом» — баязлівасць і здрада.
Пасля таго як Цемучын стаў усемангольскім уладаром, яго палітыка яшчэ ярчэй стала адлюстроўваць інтарэсы наёнства. Наёнам патрэбныя былі такія ўнутрыпалітычныя і знешнепалітычныя мерапрыемствы, якія спрыялі бы замацаванню іх панавання і павелічэнню іх прыбыткаў. Новыя заваявальныя войны, рабаванне багатых краін павінны былі забяспечыць пашырэнне сферы феадальнай эксплуатацыі і ўмацаванне класавых пазіцый наёнаў.
Адміністрацыйная сістэма, створаная пры Чынгісхане, была прыстасавана да ажыццяўлення гэтых мэт. Усё насельніцтва ён падзяліў на дзясяткі, сотні, тысячы і тумены (дзесяць тысяч), змяшаўшы тым самым плямёны і роды і прызначыўшы камандзірамі над імі адмыслова падабраных людзей з набліжаных і нукераў. Усе дарослыя і здаровыя мужчыны лічыліся ваярамі, якія ў мірны час вялі сваю гаспадарку, а ў ваенны час браліся за зброю. Такая арганізацыя забяспечыла Чынгісхану магчымасць павялічыць свае ўзброеныя сілы прыкладна да 95 тыс. ваяроў.
Асобныя сотні, тысячы і тумены разам з тэрыторыяй для вандроўкі аддаваліся ў валоданне таму або іншаму наёну. Вялікі хан, лічачы сябе ўласнікам усёй зямлі ў дзяржаве, раздаваў зямлю і аратаў у валоданне наёнам, з умовай, што тыя будуць за гэта спраўна выконваць вызначаныя павіннасці. Найважнай павіннасцю была вайсковая служба. Кожны наён быў абавязаны па першым патрабаванні сюзерэна выставіць у поле належную колькасць ваяроў. Наён мог эксплуатаваць працу аратаў, раздаючы ім на пашу сваё быдла або прыцягваючы іх непасрэдна да працы ў сваёй гаспадарцы. Дробныя наёны служылі буйным.
Пры Чынгісхане было ўзаконена занявольванне аратаў, забаронены самавольны пераход з аднаго дзясятка, сотні, тысячы або тумена ў іншыя. Гэтая забарона азначала ўжо фармальнае замацаванне аратаў за зямлёй наёнаў — за адкачоўку з уладанняў арату пагражала смяротнае пакаранне.
Адмыслова сфарміраваны ўзброены атрад асабістых целаахоўнікаў, так званы кешык, карыстаўся выключнымі прывілеямі і прызначаўся галоўным чынам для барацьбы супраць унутраных ворагаў хана. Кешыктэны падбіраліся з наёнаўскай моладзі і знаходзіліся пад асабістым камандаваннем самога хана, па сутнасці яны былі ханскай гвардыяй. Спачатку ў атрадзе налічвалася 150 кешыктэнаў. Акрамя таго, быў створаны адмысловы атрад, які павінен быў заўсёды знаходзіцца ў авангардзе і першым уступаць у бой з ворагам. Ён быў названы атрадам волатаў.
Чынгісхан узвёў у культ пісаны закон, быў прыхільнікам цвёрдага правапарадку. Ён стварыў сетку ліній паведамленняў у сваёй імперыі, кур’ерскую сувязь у буйным маштабе для ваенных і адміністрацыйных мэт, арганізаваў разведку, у тым ліку і эканамічную.
Чынгісхан падзяліў краіну на два «крыла». На чале правага крыла ён паставіў Баорчу, на чале левага — Мухалі, двух сваіх найбольш верных і выпрабаваных паплечнікаў. Пасада і званні старэйшых і вышэйшых военачальнікаў — сотнікаў, тысяцкіх і цемнікаў — ён зрабіў спадчыннымі ў родзе тых, хто сваёй дакладнай службай дапамог яму авалодаць ханскім пасадам.
Заваяванне Паўночнага Кітая
У 1207—1211 гадах манголы заваявалі зямлю кіргізаў і ўйгураў, гэта значыць падпарадкавалі сабе практычна ўсе асноўныя плямёны і народы Сібіры, абклаўшы іх данінай. У 1209 годзе Чынгісхан заваяваў Сярэднюю Азію і звярнуў свой погляд на поўдзень.
Перад заваяваннем Кітая Чынгісхан вырашыў засцерагчы ўсходнюю мяжу, захапіўшы ў 1207 годзе дзяржаву тангутаў Сі-Ся, раней адваяваўшых Паўночны Кітай у дынастыі кітайскіх імператараў Сун і стварыўшых сваю дзяржаву, якая размяшчалася паміж яго валадарствамі і дзяржавай Цзінь. Захапіўшы некалькі ўмацаваных гарадоў, улетку 1208 «Праўдзівы ўладар» адышоў да Лунцзіню, чакаючы нясцерпную спякоту, якая выпала на той год. Тым часам да яго даходзяць весткі, што яго старыя ворагі Тахта-бекi і Кучлук рыхтуюцца да новай вайны з ім. Папярэджваючы іх уварванне і дбайна падрыхтаваўшыся, Чынгісхан разбіў іх ушчэнт у бітве на беразе Іртыша. Тахта-бекі апынуўся ў ліку загінулых, а Кучлук выратаваўся ўцёкамі і знайшоў прытулак у каракітаеў.