Экспеды́цыя «Ні́мрада» (), Брыта́нская антаркты́чная экспеды́цыя 1907—1909 гадо́ў () або Пе́ршая экспеды́цыя Шэ́клтана () — першая з трох самастойных экспедыцый Эрнэста Шэклтана. Мэтай экспедыцыі было дасягненне геаграфічнага Паўднёвага полюса, аднак Шэклтан быў вымушаны павярнуць, не дайшоўшы да мэты ўсяго 180 км з-за няправільна разлічанай тактыкі паходу і агульнага знясілення членаў полюснай групы. Экспедыцыя праходзіла ва ўмовах палітычнага ціску з боку былога начальніка Шэклтана — Роберта Скота. Аднак менавіта Скот 17 студзеня 1912 года першым з англічан дасягнуў Паўднёвага полюса. Нягледзячы на тое, што галоўная мэта не была дасягнутая, экспедыцыя на «Німрадзе» даставіла шырокую навуковую інфармацыю аб Антарктычным мацерыку. Шэклтан і яго спадарожнікі ўпершыню перасяклі Трансантарктычныя горы і дасягнулі цэнтра Паўднёвапалярнага плато. Сярод іншага, яны адкрылі ледавік Бірдмара. Паўночная партыя экспедыцыі ўпершыню дасягнула Паўднёвага магнітнага полюса. Было здзейснена першае ўзыходжанне на вулкан Эрэбус. У экспедыцыі ўдзельнічалі славутыя ў будучыні брытанскія і аўстралійскія палярнікі, у тым ліку Дуглас Моўсан і Рэйманд Прыстлі.
Перадгісторыя
Эрнэст Шэклтан у 1901—1903 гадах удзельнічаў у антарктычнай экспедыцыі Р. Скота на барку «Дыскаверы» ў якасці трэцяга памочніка камандзіра. Першапачаткова ён быў адкінуты на конкурсе і быў прыняты ў склад каманды толькі па патрабаванні спонсара экспедыцыі. 2 лістапада 1902 года Скот, Шэклтан і Уілсан выступілі на крайні Поўдзень на сабачых запрэжках. Няўменне абыходзіцца з жывёламі і нягодны правіянт прывялі да таго, што людзі былі вымушаныя цягнуць увесь груз самі, запрэгшыся ў нарты. 30 снежня экспедыцыянеры дасягнулі (82° 17' паводле вымярэнняў Скота), пераадолеўшы траціну адлегласці да Паўднёвага полюса. Ужо ў дарозе Шэклтан цяжка захварэў, у яго праявіліся сімптомы цынгі, а таксама былі пашкоджаныя дзясны і глотка, ён кашляў і харкаў крывёй. Яго прыйшлося вызваліць ад працы, а потым і пасадзіць на сані, у якія запрэгліся Скот і Уілсан. 3 лютага 1903 года Скот, Уілсан і Шэклтан вярнуліся на «Дыскаверы». Іх паход доўжыўся 93 суткі, за гэты час яны прайшлі 960 міль (1540 км).
Па прыбыцці на судна Шэклтан здолеў хутка акрыяць, але Скот прыняў рашэнне эвакуіраваць свайго трэцяга памочніка з Антарктыкі, нягледзячы на канфлікт з членамі каманды, які ўзнік з-за гэтага. Прычыны гэтага рашэння дыскутуюцца па гэты дзень: на думку Б. Рыфенбурга, Скот, маючы аўтарытарны характар, не змог наладзіць адносін з валявым і свабодалюбным Шэклтанам. Гэтым жа даследчыкам вылучалася версія, што Скот раўнаваў Шэклтана да свайго сябра Уілсана, з якім у Шэклтана склаліся нефармальныя адносіны, нецярпімыя ў брытанскім афіцэрскім асяроддзі. Ёсць таксама падставы меркаваць, што падчас паходу на Поўдзень паміж Скотам і Шэклтанам паўстаў буйны канфлікт, пра які нічога не вядома, паколькі ўдзельнікі не пакінулі пра яго прамых сведчанняў. Пасля заканчэння экспедыцыі Шэклтан палічыў ацэнку сваёй ролі ў паходзе у напісанай Скотам кнізе асабістай абразай, і непрыязныя адносіны паміж імі захоўваліся да канца жыцця Скота. Тым не менш, Шэклтан ніколі не называў прычынай арганізацыі ўласнай экспедыцыі канфлікт са Скотам. У апісанні экспедыцыі на «Німрадзе» Шэклтан паказваў, што ім рухала сумесь розных пачуццяў і жаданняў: смага прыгод, навуковых адкрыццяў і «таямнічае зачараванне невядомага».
План экспедыцыі
Першыя накіды планаў антарктычнай экспедыцыі з'яўляюцца ў запісах Шэклтана ў 1906 годзе. Першапачатковыя намеры былі вельмі сціплыя: увесь бюджэт экспедыцыі не павінен быў перавышаць фунтаў стэрлінгаў (ф. ст.). Планы Шэклтана былі падтрыманы індустрыяльным магнатам сэрам Уільямам Бірдмарам, у кампаніі якога ён адказваў за сувязі з грамадскасцю. Бірдмар абяцаў Шэклтану і аўтамабіль для выпрабаванняў у Антарктыдзе. Афіцыйна аб сваіх намерах Шэклтан абвясціў 12 лютага 1907 года на пасяджэнні Каралеўскага геаграфічнага таварыства, што было шырока разрэкламавана ў друку. У дакладзе Шэклтан абвясціў, што бюджэт складзе не менш за
Шэклтан меў намер базіравацца на востраве Роса, выкарыстоўваючы хаціну Скота. Навіной стаў падзел зімовачнага атрада на дзве групы: Паўднёвую — прызначаную для дасягнення Паўднёвага геаграфічнага полюса, і Паўночную, якая павінна была дасягнуць Паўднёвага магнітнага полюса. Планы Шэклтана былі вельмі амбіцыйнымі: акрамя заваявання абодвух Паўднёвых палюсоў меркавалася даследаваць Трансантарктычныя горы і Паўднёвапалярнае плато, метэаралагічная група павінна была даследаваць механізмы фарміравання надвор'я ў Паўднёвым паўшар'і і ўплыў антарктычных ледавікоў на клімат Аўстраліі і Новай Зеландыі. Вельмі шырокай была праграма заалагічных даследаванняўПадрабязна апісана ў: James Murray, Reports of the Scientific Investigations — British Antarctic Expedition 1907-9, William Heinemann, London 1910,Vol. I и Vol. II.. Спецыялісты-геолагі павінны былі даць адказ на пытанне, якім чынам Антарктычны ледавік паўплываў на характар залягання горных парод на Зямлі Вікторыі і Зямлі Караля Эдуарда VII. Для сучаснікаў не было сакрэтам, што асноўнай мэтай Шэклтана былі першаадкрывальніцкія рэкорды, а навуковая праграма прызначалася ў першую чаргу для прыцягнення інвестараў і надання экспедыцыі рэспектабельнасці ў грамадствеMill, Hugh Robert. The Life of Sir Ernest Shackleton London: William Heinemann, 1923..
Транспарт
Шэклтан абвясціў, што будзе выкарыстоўваць трыяду транспартных сродкаў: ездавых сабак, нізкарослых маньчжурскіх коней (англічане называлі іх «поні») і спецыяльна сканструяваны аўтамабіль магутнасцю 22 к. с. Аўтамабіль прызначаўся ў першую чаргу для рэкламных мэтаў: адным з фундатараў экспедыцыі была шатландская аўтамабільная кампанія Arrol-Johnston. Выкарыстанне ездавых сабак было следствам кансультацый з вядучымі палярнікамі свайго часу — Фрыцьёфам Нансенам (былым тады паслом Нарвегіі ў Лондане), Ота Свердрупам і герцагам Абруцскім, аднак Шэклтан не давяраў ні сабакам, ні лыжам з-за негатыўнага досведу ў экспедыцыі на «Дыскаверы». Тым не менш, у праекце экспедыцыі аб ездавых сабаках было сказана шмат пахвальных слоў, Шэклтан нават заявіў, што калі б у Скота было 60 сабак, Паўднёвы полюс быў бы пакораны яшчэ ў 1903 годзе. Пасля кансультацый з Фрэдэрыкам Джэксанам Шэклтан вырашыў зрабіць стаўку на поні, якіх было замоўлена 14 галоў (у выніку было ўзята 10). Усе спробы Нансена пераканаць даследчыка апынуліся безвыніковымі.
Для сучаснікаў была невытлумачальнай агіда Шэклтана да лыж. У гэтым яго падтрымаў былы прэзідэнт Каралеўскага Геаграфічнага таварыства сэр Клемент Маркхэм, які лічыў найбольш эфектыўнымі пешыя пераходы і транспарціроўку грузаў на поні: гэтыя метады былі апрабаваныя яшчэ ў экспедыцыі Мак-Клінтака ў 1860 годзе. Нансен лічыў гэты метад бессэнсоўнай тратай сіл людзей і жывёл.
Падрыхтоўка экспедыцыі
Фінансаванне
У сувязі з падрыхтоўкай новай экспедыцыі Роберта Скота Шэклтан быў вымушаны спадзявацца толькі на прыватных інвестараў. У сувязі з пачаткам «антарктычнай гонкі» (акрамя Скота, экспедыцыі рыхтаваліся даследчыкамі Бельгіі і Германіі) у Шэклтана было не больш як паўгода, каб адправіцца на Поўдзень. Начальнік экспедыцыі разгарнуў бурную рэкламную дзейнасць, адкрыўшы свой офіс на плошчы Ватэрлоа ў Лондане. Каралеўскае геаграфічнае таварыства прадаставіла яму і набор карт і навуковых прыбораў, аднак адмовілася дапамагаць у найманні афіцэраў і матросаў, якія служылі на «Дыскаверы». Толькі ў ліпені 1907 годзе Шэклтан атрымаў абяцаны раней грант ад свайго шэфа Бірдмара. 2000 ф. ст. прадаставіў граф Айві (Эдвард Гінэс — кіраўнік знакамітай піваварнай кампаніі). За ўклад у 2000 ф. ст. у экспедыцыі прыняў удзел 20-гадовы сэр Філіп Броклхёрст. Істотную дапамогу аказаў таксама сваяк самога Шэклтана — Уільям Бел, а таксама ўрады Аўстраліі і Новай Зеландыі. Патрабаваныя былі сабраныя літаральна напярэдадні адплыцця, а рэальны каштарыс расходаў склаў 45 000 фунтаў, у выніку чаго Шэклтан адплыў у абавязках, разлічваючы на будучыя прыбыткі ад рэкламы, продажу кнігі аб экспедыцыі і публічныя лекцыі. Пасля экспедыцыі даўгі Шэклтана ў пагасіў брытанскі ўрад.
Рыштунак
У красавіку 1907 года Шэклтан адправіўся ў Крысціянію, дзе быў зроблены заказ на выраб нарт з ясеню і гікары. У Драмене былі замоўленыя палярныя касцюмы і спальныя мяшкі з футра аленя, прычым па радзе Нансена Шэклтан узяў у якасці абутку лапландскія каньгі (), зробленыя са скуры, садранай з задніх ног аленя-самца, шэрсцю наверх, знутры яны набіваліся сухой асакой роду сены. З-за спешкі касцюмы і абутак былі не вельмі якасныя, і вялікую частку замоўленага рыштунку Шэклтан забракаваў. Палярныя курткі пашылі з воўчага футра, а рукавіцы з футра сабакі, як практыкавалася ва ўсіх экспедыцыях таго часуТам же.. Штармавую вопратку і бялізну паставіла лонданская фірма Burberry and Jaeger, якая надзейна зарэкамендавала сябе яшчэ ў экспедыцыі на «Дыскаверы».
Экспедыцыйнае судна
Па радзе бельгійскага ветэрана антарктычных даследаванняў барона Адрыена дэ Жэрлаша Шэклтан вырашыў купіць новае нарвежскае прамысловае судна Bjorn, спецыяльна прызначанае для арктычных умоў. Аднак кошт яго склаў , і абмежаваны ў сродках даследчык адмовіўся ад куплі (у 1911 годзе судна набыў Вільгельм Фільхнер і, перайменаваўшы ў Deutschland, выкарыстаў у сваёй антарктычнай экспедыцыі).
У выніку Шэклтан набыў за прамысловую шхуну «Німрад», пабудаваную ў 1865 годзе на верфях Дандзі. Яна служыла на Ньюфаўндлендзе і мела водазмяшчэнне ў 334 «доўгія тоны», удвая менш, чым «Дыскаверы», і знаходзілася ў жаласным тэхнічным стане, у дадатак усе ўнутраныя памяшканні набраліся тлушчу. Калі 15 чэрвеня 1907 года «Німрад» увайшоў у воды Тэмзы, Шэклтан быў у жаху ад свайго набыцця. Начальнік неадкладна падвергнуў судна перабудове на верфях R. & H. Green, абсталяваўшы яго дапаможнай паравой машынай у , неэканамічнай і неэфектыўнай (паравы кацёл спажываў каля 4 тон вугалю ў суткі пры поўнай нагрузцы, тады як на «Фраме» Нансена кацёл, які спажываў 2,8 тон вугалю ў суткі, забяспечваў энергіяй машыну ў ). Судна было абсталяванае ветразямі як баркенціна. «Німрад» развіваў максімальную хуткасць у 6 вузлоў.
Каманда
У сувязі з крайняй абмежаванасцю тэрмінаў Шэклтан не мог доўга займацца падборам экіпажа. Ён разлічваў на каманду «Дыскаверы», але ў выніку яму ўдалося займець усяго двух матросаў: Фрэнка Уайлда і Эрнста Джойса. Адмовіўся ўдзельнічаць у экспедыцыі і Эдвард Уілсан, хоць яго лаяльнасць да Скота не фігуравала ў якасці прычыны адмовы: Уілсан быў заняты ў камісіі па вывучэнні паразітаў у хатняй птушкі. Іншыя члены каманды былі набраныя па знаёмстве альбо праз асабістыя рэкамендацыі. Часам гэта прыводзіла да сур'ёзных праблем: фанатычны вернік фатограф і лекар Эрык Маршал увайшоў у канфлікт амаль з усёй камандай, нягледзячы на свае цудоўныя дзелавыя якасці. Намеснікам камандзіра стаў Джэймс Адамс, які адмовіўся ад павышэння ў ВМФ дзеля ўдзелу ў экспедыцыі.
Навуковы атрад быў невялікі. Яго кіраўніком быў 41-гадовы шатландскі біёлаг Джэймс Мюрэй, пад яго пачаткам працаваў 21-гадовы геолаг Рэйманд Прыстлі. Прафесар геалогіі Эджуорт Дэвід быў накіраваны ў экспедыцыю ўрадам Аўстраліі дадаткова да ахвяравання ў 5000 фунтаў. Яшчэ адным аўстралійцам у экспедыцыі быў Дуглас Моўсан. Асістэнтам Прыстлі стаў 20-гадовы сэр Броклхёрст, які адправіўся ў экспедыцыю сваім утрыманнем за ахвяраванне ў , жадаючы прыгод. Яшчэ адным пасажырам быў Джордж Баклі, сын новазеландскага фермера, які ўвайшоў у склад экспедыцыі ў апошні момант за ахвяраванне ў , аднак ён вярнуўся на дапаможным судне ўжо ў студзені 1908 года.
Шэклтан моцна рызыкаваў, набраўшы каманду такога роду, паколькі толькі чатыры чалавекі з яго каманды, уключаючы самога начальніка, мелі досвед палярных даследаванняў. Тым не менш, прынцыпы падбору людзей апынуліся правільнымі, што ў немалой ступені спрыяла поспеху экспедыцыі.
У складзе зімовачнага атрада былі наступныя асобы: Эрнэст Шэклтан — начальнік экспедыцыі, начальнік паходу да Паўднёвага полюса. Джэймсан Адамс — памочнік камандзіра, галоўны метэаролаг, удзельнік паходу да Паўднёвага полюса.