Нарве́жская паля́рная экспеды́цыя 1898—1902 гадоў (Друго́е пла́ванне «Фра́ма») пад кіраўніцтвам Ота Свердрупа праходзіла на тэрыторыі Канадскага арктычнага архіпелага. Пераследвала ў першую чаргу нацыянальна-палітычныя мэты, адкрыла і абследавала каля 260 тыс. км² астравоў, якія аб'яўляліся ўладаннямі Нарвегіі. У 1899 годзе былі страчаныя два чалавекі. У сілу шэрагу прычын апынулася менш вядомая, чым першае і трэцяе плаванні «Фрама»
Падрыхтоўка Мэты і планы
Уздым нацыянальнай самасвядомасці ў Нарвегіі і поспех першай экспедыцыі «Фрама» прывёў да жадання пашырыць прысутнасць Нарвегіі ў высокіх шыротах Арктыкі — краіна станавілася цэнтрам палярных даследаванняў.
Папярэдні план новай экспедыцыі быў гатовы ўжо ў верасні 1896 года, калі Нансен і Свердруп толькі прыбылі ў Крысціянію. Падчас разгрузкі «Фрама» ў Люсакеры Нансен прапанаваў Свердрупу стаць кіраўніком новай палярнай экспедыцыі. Ідэя была прапанаваная арматарамі «Фрама» — і піваварамі Элефам і Амундам Рынгнесамі. Яны ж бралі на сябе фінансаванне новай экспедыцыі, і першапачаткова хацелі, каб на чале яе ўстаў Нансен, але той толькі што ўз’яднаўся з сям’ёй.
Мэтай экспедыцыі быў в. Грэнландыя, да 1898 года амаль цалкам невядомы. «Фраму» мелася прайсці пралівам Дэвіса, далей — пралівам Сміта, залівам Кейна, пралівам Кенэдзі, залівам Хола і пралівам Робесана, а таксама, магчыма, настолькі магчыма на поўнач, наколькі дазволіць лядовая абстаноўка. Дрэйфу не меркавалася. Ад самога паўночнага пункту каманда на сабачых запрэжках павінна была ісці на паўночны ўсход уздоўж паўночнага ўскрайку Грэнландыі і дабрацца да больш вывучаных усходніх узбярэжжаў вострава. Мелася таксама вывучыць Зямлю Піры, якую амерыканскі даследчык адкрыў разам з у 1893 годзе і лічыў асобным палярным архіпелагам. Пытанне аб заваяванні Паўночнага полюса нават не ставілася.
Свердруп разумеў, што гэты амбіцыйны план практычна немагчыма рэалізаваць, паколькі ён будаваўся, зыходзячы з умовы, што лядовая абстаноўка будзе ідэальнай. Да паўночнага ўзбярэжжа Грэнландыі ў тыя часы не магло прабіцца ніводнае судна, таму Свердруп абгаварыў сваё права мяняць маршрут экспедыцыі, калі лядовая абстаноўка будзе неспрыяльнай.
Фінансаванне, рыштунак
Усе выдаткі ўзялі на сябе арматары «Фрама»: кожны ўнёс траціну агульнай сумы. Агульныя выдаткі на экспедыцыю склалі каля . Аб рыштунку экспедыцыі Свердруп амаль нічога не пісаў, абмежаваўшыся згадваннем, што ўсё было зроблена як нельга лепш. Большая частка навуковага абсталявання і правіянту на наперад паступілі з-за мяжы.
Паколькі «Фрам» быў дзяржаўнай уласнасцю, стортынг у 1897 годзе вылучыў на рэканструкцыю судна. Экспедыцыя 1893—1896 гадоў паказала, што жылыя памяшканні былі занадта цеснымі і нязручнымі, акрамя таго, новыя задачы патрабавалі ўзрослага экіпажа — 16 чалавек. Мараходныя якасці «Фрама» таксама былі не найлепшымі: разлічаны на ціск ільдоў корпус быў хісткім, судна было капрызным у кіраванні і занадта хутка разварочвалася да ветру пад ветразямі, а таксама мела малую хуткасць.
У ліпені 1897 года «Фрам» быў адбуксіраваны на верф ў Ларвік. Усе змены ў канструкцыі судна абгрунтоўвалі самі суднабудаўнікі. Свердруп і Арчэр вырашылі надбудаваць на верхняй палубе «Фрама» спардэк ад машыннага аддзялення да самага носа. Надводны борт судна павялічваўся да 6 футаў (раней — максімум 2 футы). Для размяшчэння экіпажа ўтваралася надбудова даўжынёю каля і шырынёй у . Цяпер у верхнім памяшканні была вялікая кают-кампанія і 6 кают каманднага складу і навуковых супрацоўнікаў, а 10 чалавек радавога складу размяшчаліся ў старых жылых памяшканнях на карме. Каюты цеплаізаляваныя звычайным для «Фрама» спосабам, навінай была паветраная праслойка ў 1 фут, запоўненая коркам. У трумах былі навешаны столі, ізаляваныя коркам і кардонам для памяншэння кандэнсацыі вільгаці.
У новых жылых памяшканнях былі абсталяваны ілюмінатары, салон таксама атрымаў натуральнае асвятленне. Абаграваліся жылыя памяшканні печкай у кают-кампаніі, вентыляцыі памяшканні па-ранейшаму не мелі. Электраабсталяванне было дэмантавана ў 1896 годзе, асвятляўся і абаграваўся «Фрам» газам.
Для паляпшэння мараходных якасцей быў дададзены фальшкіль 15 цаляў вышынёй. На 7 футаў была падоўжаная фок-мачта, яна зраўнавалася даўжынёй з бізань-мачтай. Сілавую ўстаноўку (паравую машыну трайнога пашырэння ў 220 не змянялі. Паравы кацёл пры максімальнай нагрузцы спажываў прыкладна 2,8 т. вугалю ў суткі. Абмеры пасля перабудовы паказалі, што ёмістасць «Фрама» склала 510 брута рэг. т. супраць 402 у 1893 годзе.
Каманда
Склад другой экспедыцыі «Фрама» не быў чыста нарвежскім: Ота Нейман Свердруп — камандзір карабля, начальнік экспедыцыі. Віктар Баўман — першы памочнік камандзіра, старшы лейтэнант ВМФ Нарвегіі (з 1895). Два гады вучыўся ў Берлінскім універсітэце на фізічным аддзяленні. Олаф Раанес — штурман «Фрама». Рыбак з Лафатэнскіх астравоў, здаўшы іспыт на штурмана, служыў у параходнай кампаніі Vesteraalen. Гунер Інгвальд Ізаксен — картограф, старэйшы лейтэнант кавалерыі. Герман Георг Сіманс — батанік, швед па нацыянальнасці. Скончыў універсітэт Лунда, у 1895 годзе ўдзельнічаў у батанічнай экспедыцыі на Фарэрскія астравы. Эдвард Бай — заолаг, датчанін па нацыянальнасці. Скончыў універсітэт Капенгагена, у 1891 годзе удзельнічаў у экспедыцыі Эйдэра ў Грэнландыю. Ёхан Свендсен — лекар. У 1893 гадах атрымаўшы навуковую ступень, служыў у шпіталі Бергена, непрацяглы час — суднавым лекарам у кампаніі Hamburg-America liners. Некалькі гадоў практыкаваў на Лафатэнскіх астравах. Застрэліўся 14 чэрвеня 1899 года. Быў адзіным чальцом экспедыцыі, які не прайшоў медыцынскі агляд. Свердруп не хацеў браць яго ў экспедыцыю, ведаючы пра яго прыхільнасці да морфію. Пер Скей — геолаг і мінеролаг. Скончыў універсітэт Крысціяніі ў 1898 годзе. Педэр Леанар Хенрыксен — гарпуншчык, дасведчаны арктычны шкіпер. Удзельнік экспедыцыі на «Фраме» ў 1893—1896 гадах. Карл Ольсен — старэйшы машыніст. У 1893 годзе з адзнакай скончыў інжынернае вучылішча. Якаб Нёдвед — другі машыніст, качагар і майстар на ўсе рукі. Пазней удзельнічаў у экспедыцыях Амундсена ў Арктыку ў 1903—1906 і ў Антарктыду ў 1910—1912 гадах. Івар Фасхейм — паляўнічы і матрос. Вядомы ў Нарвегіі таго часу спартсмен, заснавальнік санаторыя ў Вальдрэсе. Адольф Хенрык Ліндстром — правіантмайстар і кок. Кокам служыў з ранняга юнацтва. Пазней удзельнічаў у экспедыцыі Амундсена ў Антарктыду ў 1910—1912 гадах. Сверэ Хасель — матрос. Служыў у ВМФ Нарвегіі, афіцэр кадэцкага корпуса ў Хортэне. Пазней удзельнічаў у экспедыцыі Амундсена ў Антарктыду ў 1910—1912 гадах. Рудольф Штольц — матрос. Да экспедыцыі служыў клеркам і . Уве Браскеруд — качагар. Падобна Фасхейму і Штольцу да экспедыцыі не меў ніякага дачынення да флоту. Памёр ад цяжкай пнеўманіі і адсутнасці медыцынскай дапамогі (суднавы лекар быў ужо мёртвы) 6 снежня 1899 года.
Стыль кіраўніцтва Свердрупа адрозніваўся ад дэмакратыі Нансена і аўтарытарызму Амундсена. Паводле ўспамінаў:
«Рэдка мы бачылі ўсмешку на яго вуснах і рэдка чулі яго смех. Аднак з гэтага зусім не вынікала, што ён быў буркуном. Наадварот, ён быў заўсёды прыветлівы, аддаваў загады, пытаўся і адказваў заўсёды ва ўласцівай яму спакойнай манеры. Хоць ён і не належаў да тых, хто запальваў іншых сваім душэўным парывам, затое як ніхто іншы ўмеў абудзіць у людзях упэўненасць і стойкасць».
Ход экспедыцыі 1898 год
«Фрам» выйшаў у другі рэйс 24 чэрвеня 1898 года, роўна праз 5 гадоў пасля пачатку першай экспедыцыі. Пры пераходзе да мыса судна адчувала моцную гайданку, Грэнландыю ўбачылі толькі 18 ліпеня, прыбыўшы 28 ліпеня ў Эгедэсмінде, дзе прынялі на борт 36 эскімоскіх лаек. У Годхаўне ўзялі яшчэ 35 сабак, а таксама вугаль. Сабак магло б быць і больш, але Свердруп даведаўся пра нейкую эпідэмію, і адмовіўся ад пакупкі.
17 жніўня «Фрам» адправіўся да в. Элсмір, але ўжо ў мыса Сабіне сутыкнуўся з шчыльнымі льдамі. Стала зразумела, што далей прайсці не атрымаецца. Каманда адразу ж занялася нарыхтоўкай маржоў, мноства якіх было паблізу: сабакам, якія хутка размножваліся, патрабавалася шмат корму. На зімоўку ўсталі ў бухце Форт Юльяна ў заліве Райс. Ізаксен адразу ж выступіў у разведвальны паход для картаграфавання мясцовасці.
6 кастрычніка Свердруп, Фасхейм і Бай адправіліся на паляванне, калі на лёдзе здаліся незнаёмыя людзі: гэта быў Роберт Піры з каюрам-эскімосам. Гутарка выйшла кароткай, Піры адмовіўся ад кавы і сняданку і паспешліва пайшоў. Свердруп успамінаў: «Наведванне Піры стала галоўнай падзеяй дня ў нашым намёце. Мы не гаварылі ні аб чым іншым, толькі радаваліся, што нам пашчасціла паціснуць руку знакамітага палярніка, хоць бы яго візіт быў настолькі кароткі, што госць не паспеў нават толкам зняць рукавіцы»
Характэрна, што сам Піры аб гэтым эпізодзе ніколі і нідзе не згадваў.
Свердруп упершыню стаў практыкаваць кароткачасовыя санкавыя паходы, для якіх «Фрам» служыў надзейнай базай. З 1 лістапада «Фрам» быў падрыхтаваны да зімы: для змяншэння цеплааддачы расцягнулі над палубай тэнт, ілюмінатары надзейна запрэсавалі снегам. Для сабак былі ўладкованыя будкі на снезе — усё гэта было апрабавана яшчэ ў рэйсе ў Ледавітым акіяне. Свердруп тады яшчэ не пакінуў планаў на Грэнландыю, таму на ўсю зіму распланавалі работы па шыццю намётаў і пабудове каякоў і інш.. Нёдвед зладзіў кузню прама на лёдзе. Свае планы на Грэнландыю былі ў членаў каманды: Раанес і Фасхейм збіраліся налавіць жывых аўцабыкаў з тым, каб даставіць іх у Еўропу і распрадаць па заапаркамOluf Raanes (1865—1932) .
1899 год
Зіма была суровая — Педэр Хенрыкс, узведзены ў асістэнты доктара Свендсена, з цяжкасцю прабіваў двухмятровыя калодзежы ў лёдзе змёрзлага заліва для прамераў тэмпературы вады. Самыя нізкія тэмпературы паветра назіраліся ў студзені-лютым 1899 года — да ; у трумах і майстэрні тэмпература трымалася на ўзроўні . Нягледзячы на халады, 22 лютага 1899 года Свердруп, Баўман, Бай, Ізаксен і Хенрыксен вырашылі адправіцца на паляванне. Свердруп і Хенрыксен як больш дасведчаныя аддзяліліся ад атрада і вырашылі заначаваць на свежым паветры. Паставіўшы палатку, яны распалілі прымус і тут жа пераканаліся, што палатка цалкам пакрылася інеем. Тэрмометр у іх быў ртутны, не разлічаны на такія маразы. Заснуць паляўнічым не ўдалося. Нечакана Хенрыксен паскардзіўся, што ў яго мерзне спіна: Свердруп пераканаўся, што замёрзла палярнае адзенне з воўчага футра. Свердрупу прыйшлося здзіраць ледзяны даспех з таварыша і адаграваць яго прымусам, які ён трымаў у руках. Гэтай жа ноччу Піры (знаходзячыся ў 10 мілях ад Свердрупа) зафіксаваў тэмпературу і адмарозіў восем пальцаў на нагах, якія давялося ампутаваць. Ні Свердруп, ні Хенрыксен не пацярпелі, не лічачы таго, што на прасушку прамарожанага адзення сышлі не адны суткі.
7 сакавіка Скей, Штольц і Хасель паспрабавалі прайсці як мага далей на поўнач. Тэмпература трымалася на ўзроўні . На пяты дзень паходу Скей адмарозіў пяць пальцаў на нагах і іх прыйшлося ампутаваць. Падвёў абутак: замест лапландскіх «каньгаў», якія набіваліся травой сены, ён насіў «камагі» з сырамятнай скуры.
Калі пацяплела, Свердруп і Бай здзейснілі некалькі паходаў, адзін з іх доўжыўся каля месяца. У чэрвені выйшлі два атрады: Скея і Свендсена і Свердрупа і Сіманса. Свендсен адчуваў сябе не вельмі добра, але жадаючы паназіраць за арктычнымі казуркамі, адмовіўся вярнуцца і застаўся ў намёце. Свердруп, вяртаючыся, убачыў доктара, які сядзеў за палаткай: згледзеўшы начальніка, Свендсен стрэліў сабе ў галаву. Самазабойцу пахавалі ў моры, апусціўшы цела ў заліўJohan Svendsen (1866—1899) . 15 чэрвеня на «Фраме» была абвешчана жалоба. Пра сапраўдную прычыну яго смерці камандзе абвясцілі ўжо пасля заканчэння экспедыцыі.
У ліпені льды сталі разыходзіцца, але прасунуцца на поўнач не ўдалося. У жніўні вызваліўся праліў Сміта, таму «Фрам» змог зайсці ў Фаулк-фіёрд у Грэнландыі. Там ужо размясціўся Піры на сваім экспедыцыйным судне Windward. У Піры быў Баўман, але асабістая сустрэча начальнікаў экспедыцый не адбылася: Піры быў пакрыўджаны на Свердрупа, і лічыў, што той збіраецца адабраць у яго галоўны прыз — Паўночны полюс.