Тыгра́н II Вялі́кі (, , ; 140 да н.э. — 55 да н.э.) — цар Вялікай Арменіі, выдатны палкаводзец і заваёўнік эпохі элінізму, які кіраваў у 95 — 55 гг. да н.э. Унук Арташэса I.
Пачатак валадарання Тыгран Вялікі быў сынам Тыграна I, малодшага сына заснавальніка дынастыі Арташэсідаў Арташэса I. Нарадзіўшыся каля 140 года да нашай эры, Тыгран у маладосці правёў доўгія гады ў якасці закладніка пры двары цара Мітрыдата II Парфянскага, які нанёс армянам разгромнае паражэнне ў 105 годзе да н.э. Пасля таго, як у 95 годзе да нашай эры царскі трон спусцеў (паводле адных крыніцРыжов К. В. Все монархи мира: Древний Восток: Справочник. — М.: Вече, 2006. — 576 с., пасля смерці дзядзькі Тыграна II, цара Артавазда I, які не пакінуў спадчыннікаў, паводле іншых — у сувязі са смерцю цара Тыграна I, бацькі Тыграна IIEncyclopaedia Iranica. N. Garsoyan, «Tigran II».), Тыгран выкупіў сваю свабоду ў парфян, аддаўшы ім 70 урадлівых далін у раёне сучаснага паўночна-ўсходняга Ірана і быў узведзены парфянамі на армянскі тронАрмянскі царэвіч Тыгран, які знаходзіўся ў палоне, угаварыў Мітрыдата II вярнуць яго на прастол Арменіі ў абмен на перадачу Парфіі «70 далін» у Атрапатэне. У 95 г. да н.э. Тыгран II Вялікі стаў царом Арменіі..
Ён узышоў на армянскі трон у спрыяльны момант. Рымская магутнасць у Малой Азіі была моцна падарвана ваеннымі перамогамі Мітрыдата Еўпатара, цара Пантыйскага, які ўмацаваў сваю ўладу над усім Чарнамор'ем і пагражаўся наогул выгнаць рымлян з Азіі.
Сам Рым быў на парозе грамадзянскай вайны паміж фракцыямі Марыя і Сулы. У Сірыі дынастыя Селеўкідаў знаходзілася на грані анархіі і краху. У Парфіі пасля смерці Мітрыдата II пачалася смута.
Узыдучы на трон, Тыгран неадкладна прыступіў да пашырэння сваіх уладанняў. У 94 годзе да н.э. Тыгран далучыў да сваёй дзяржавы суседнюю Сафену, а пасля, у тым жа годзе і Кардук (Кардвац).
Тыгран II быў паслядоўнікам маздаізму, разнавіднасці зараастрызмуR.B. ter Haar Romney. Religious Origins of Nations?: The Christian Communities of the Middle East Church history and religious culture. — Brill, 2010 —p. 264 —ISBN 9789004173750Encyclopaedia Iranica.Just as the regal style of Tigranes conformed to the authentic Persian tradition, his religion, like that of Mithridates Eupator of Pontus, undoubtedly hinged on Mazdaism..
Саюз з Мітрыдатам Пантыйскім thumb|left|200px|Мітрыдат Еўпатар У 94 годзе да н.э. Тыгран заключыў ваенна-палітычны саюз і парадніўся з пантыйскім царом Мітрыдатам VI, ажаніўшыся з яго дачкой Клеапатрай. Паводле гэтага дагавора, заваяваныя гарады і вобласці Кападокіі павінны былі дастацца Мітрыдату, палонныя ж і рухомая маёмасць — Тыграну. Цары таксама ўмовіліся, што Тыгран падпарадкуе сабе Сірыю і тэрыторыі на ўсходзе, углыб Пярэдняй Азіі, а Мітрыдат — Малую Азію.
Першая ваенная кампанія. Кападокія Вайна з Кападокіяй пачалася ў 93 годзе да н.э., кападакійскі цар Арыябарзан I адразу ж бег у Рым, і Тыгран II пасадзіў на яго месца Гардая. Гэта ваенная кампанія прывяла Тыграна да канфлікту з рымскімі інтарэсамі і стала першым ваенным супрацьстаяннем з Рымскай імперыяй, якое скончылася для Тыграна безвынікова. У 92 годзе да н.э., пасланы рымскім сенатам палкаводзец Луцый Карнелій Сула выцесніў армянскую армію палкаводцаў Багоя і Мітрыяса, якая ўварвалася ў Кападокію, і аднавіў Арыябарзана I на кападакійскім прастоле. Аднак многія кападакійцы, якія былі прымусова пераселеныя ў Арменію і склалі значную частку насельніцтва новай армянскай сталіцы, не змаглі вярнуцца на радзіму.
Іберыя і Каўказская Албанія Пасля паходу ў Кападокію Тыгран вырашыў пашырыць сваё царства за кошт суседніх каўказскіх абласцей. У 91—87 гадах да н.э. у склад Арменіі ўвайшлі суседнія тэрыторыі Іберыі і Каўказскай Албаніі. Такім чынам Тыгран стварыў неабходныя перадумовы для супрацьстаяння з асноўным супернікам — Парфянскай імперыяй.
Заваяванне парфян Наступная ваенная кампанія, па сведчанні Плутарха і іншых эліністычных аўтараў, прыводзіць да заваявання парфянПлутарх, Параўнальныя жыццяпісы. Лукул.
Плутарх паведамляе наступнае: Калі Тыгран пачынаў, яго магчымасці і планы былі вельмі нязначныя, а цяпер ён скарыў мноства народаў, зламаў, як не ўдавалася яшчэ нікому іншаму, моц парфян і перапоўніў Месапатамію грэкамі, якіх ён у мностве сілай перасяліў туды з Кілікіі і Кападокіі. З іншых народаў ён сагнаў з ранейшых месцаў таксама качавыя плямёны арабаў, якіх пасяліў бліжэй да сваёй сталіцы, каб выкарыстоўваць іх для гандлёвых патрэб
У 88 г. да н.э. Тыгран пачаў паспяховую вайну на ўсходзе супраць цара Парфііhttp://books.google.ru/books?id=-3D-AgAAQBAJ&pg=PA25&lpg=PA25&dq=%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD+%D0%BE+%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5&source=bl&ots=l6JjTWuYm6&sig=SSqHWuVROKV6DQyQjpjXgD-0Izc&hl=ru&sa=X&ei=nfYGVOH8I8LMygPC34DwDA&ved=0CCQQ6AEwAQ#v=onepage&q=%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%20%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5&f=falseАршакиды — Монархи. Древний Восток — Яндекс. Словари Сергей Алданов — дневник. — Лица парфянских царей Гатарза I (91 да н.э. — 81 да н.э.), які быў унукам парфянскага цара Фрыяпата. Перш за ўсё адваяваў у парфян назад 70 далін, саступленых ім у якасці выкупу за сваё вызваленне. Таксама была ўзята вобласць Ахбак у Атрапатэне. Пасля гэтага Тыгран здзейсніў паход супраць Адыябены і спусташыў раёны Ніневіі і Арбелы. Скарыўшы ўсе гэтыя вобласці, ён рушыў на поўдзень і захапіў летнюю рэзідэнцыю парфянскіх цароў горад Экбатаны. Пасля гэтага цар Парфіі Гатарз I паводле сведчання Юстына, Страбона і іншых эліністычных гісторыкаў адмовіўся ад тытула «цар цароў» на карысць Тыграна. Пасля чаго, некаторы час манархі Парфіі тытулаваліся проста як «цар Парфян»Валерый Брусаў. «Летапіс гістарычных лёсаў армянскага народа»: <blockquote>. Гэта пацвярджаюць нумізматычныя даныя.
Страбон наступным чынам апісвае заваяванні Тыграна ў Парфіі : …Спачатку ён жыў закладнікам у парфян; затым яму ўдалося атрымаць ад іх дазвол вярнуцца на радзіму, прычым парфяне ўзялі выкуп — 70 далін у Арменіі. Потым, узмацніўшы сваю магутнасць, Тыгран не толькі адняў у парфян гэтыя вобласці, але нават спустошыў іх уласную краіну — вобласці каля Ніна і Арбелаў. Далей, ён скарыў уладароў Атрапатэны і Гардыены і з іх дапамогай астатнюю частку Месапатаміі
Пасля перамогі Тыграна над парфянамі яго ўладу над сабой прызналі качавыя арабскія плямёны, якія жылі ў паўднёвай Месапатаміі на беразе Вавілонскага мора (Персідскага заліва)ЭСБЭ/Тыгран — Вікікрыніца. Правадыры сака-масагецкіх плямёнаў, якія насялялі раён Аральскага мора, даслалі паслоў да двара Тыграна для заключэння саюза.
У перыяд палітычнай гегемоніі Арменіі ў Пярэдняй Азіі на парфянскім прастоле, у адпаведнасці з наяўнымі нумізматычнымі данымі, змяніліся наступныя манархі: Гатарз I (91 да н.э. — 81 да н.э.), Арод I (80 да н.э. — 77 да н.э.), Сантрук (77 да н.э. — 70 да н.э.), Фраат III (70 да н.э. — 57 да н.э.). Праз дзесяцігоддзі Гней Пампей Вялікі, выступаючы арбітрам паміж Тыгранам II і сваім саюзнікам царом Парфіі Фраатам III (70—57 гг. да н.э.), захоўвае тытул «цара цароў», які, здавалася б, ізноў перайшоў да парфян, за Тыгранам.
За год да гэтых падзей, у 67 годзе да н.э. парфянская армія, якая ўварвалася ў Арменію і прыйшлая на дапамогу мяцежнаму армянскаму царэвічу, які паўстаў супраць Тыграна, была зноў разгромлена і прымушана да ўцёкаў армянскім манархам.
Заваяванне дзяржавы Селеўкідаў
thumb|right|300px|Імперыя Тыграна Вялікага thumb|right|300px|Імперыя Тыграна Вялікага, карта 1883 года У 84 годзе да н.э. Тыгран выступіў супраць сірыйскай дзяржавы Селеўкідаў і ў кароткі тэрмін завалодаў усёй Верхняй Сірыяй, за выключэннем горада Селеўкіі Піерыі, а затым — паўночна-ўсходняй Кілікіяй і Камагенай. Дзяржава Селеўкідаў спыніла сваё існаванне, а яе сталіца — багаты горад Антыёхія — стала галоўнай рэзідэнцыяй Тыграна на поўдні. Больш зацятае супраціўленне армяне сустрэлі ў Фінікіі, дзе, абапіраючыся на добра ўмацаваныя і багатыя гарады, вайну супраць іх вяла сірыйская царыца Клеапатра. Урэшце, пасля доўгай аблогі, Тыграну ўдалося ўзяць Пталемаіду. Клеапатра была захоплена ў палон і праз некалькі гадоў пакарана смерцю па загадзе Тыграна.
…Прыкладна ў той жа самы час прыйшла вестка, што армянскі цар Тыгран уварваўся з трохсоттысячным войскам у Сірыю і збіраецца прыбыць у Іўдзею. Гэта, зразумела, напалохала царыцу і народ, і таму, пакуль цар трымаў аблогу Пталемаіды, да яго было адпраўлена пасольства са шматлікімі каштоўнымі дарамі. У той час Сірыяй кіравала царыца Селена, якая інакш звалася Клеапатраю. Яна і ўгаварыла жыхароў Пталемаіды зачыніць перад Тыгранам гарадскія вароты. І вось пасланыя з'явіліся перад Тыгранам і сталі прасіць яго пашкадаваць царыцу і іх народ, ён жа добразычліва прыняў іх, бо яны з'явіліся здалёку для выразу сваёй пакоры, і абяцаў ім сваю міласць. Зрэшты, Тыгран толькі што паспеў узяць Пталемаіду, калі яму было данесена, што Лукул, знаходзячыся ў пагоні за Мітрыдатам, выпусціў яго, таму што Мітрыдат выратаваўся ўцёкамі ў Іверыю, і цяпер рабуе Арменію і імкнецца авалодаць ёю. Пры гэтай вестцы Тыгран неадкладна паспяшаўся да сябе дамоўІосіф Флавій. Іўдзейскія старажытнасці. — Старонка 601 .
Каля 73 года да н.э. у Паўднёвай Сірыі пачалося паўстанне. У 71 годзе да н.э. туды прыбыў Антыёх XIII, які заключыў саюз з набатэямі. Тыгран II разбіў цара набатэяў Арэту III, узяў Дамаск і зноў захапіў фінікійскія гарады.
Вайна з рымлянамі Тыгранакерт Найбольш буйныя рэформы Тыграна праявіліся ў заснаванні ім горада Тыгранакерта і ў правядзенні палітыкі насаджэння і развіцця ў Арменіі элінізму і эліністычнай гарадской культуры. Паклапаціўшыся пра арганізацыйную структуру свайго царства, Тыгран пачаў будаваць сваю сталіцу Тыгранакерт (каля цяперашняга Фаркіна ў Паўднёвай Турцыі), якая павінна была стаць палітычным, культурным і эканамічным цэнтрам новай дзяржавы. Ранейшая сталіца Артаксата (Арташат) на рацэ Аракс і сталіца Селеўкідаў Антыёхія не задавальнялі яго патрабаванняў, паколькі знаходзіліся, адпаведна, на паўночна-ўсходніх і заходніх межах яго новаздабытай імперыі. Антыёхія і іншыя буйныя гарады Сірыі мелі яшчэ той недахоп, што маглі прывесці да адрыву Тыграна ад яго базы ў Арменіі, якая працягвала быць асновай яго ўлады і ваенных поспехаў.
Грэчаскія і рымскія гісторыкі, якія апісваюць кампаніі Лукула ў Арменіі і авалоданне Тыгранакертам, далі падрабязныя звесткі пра гэту новую сталіцу. Паводле Апіяна, Тыгранакерт быў акружаны сцяной у 50 кубітаў вышынёй, якая была такой шырокай, што ўнутр яе былі ўбудаваны стайні для коней. Непадалёк ад гарадскіх сцен, звонку, размяшчаўся царскі палац, вакол якога былі створаны паляўнічыя паркі і сажалкі для рыбнай лоўлі. Яшчэ паблізу быў выбудаваны добра ўмацаваны замак. У «Аналах» Тацыт апісвае Тыгранакерт, як «горад, які меў шматлікіх абаронцаў і магутныя сцены. Да таго ж частку гарадскіх умацаванняў абцякае даволі шырокая рака Нікефарыя, а там, дзе яе цячэнне не забяспечвае надзейнай абароны, выкапаны велізарны роў»Публій Карнелій Тацыт. Аналы. Кніга XV. Аднак сам горад, у адрозненне ад старажытных Ніневіі ці Вавілона, быў даволі кампактным. Як бачна, і па плане, і па сваім гандлёва-рамесным характары ён быў непадобны да звычайных элінскіх гарадоў Малой Азіі і Сірыі.
Акрамя стольнага горада Тыгранакерта, пабудаванага ў правінцыі Алдзнік, вялікі цар заснаваў яшчэ 6 гарадоў, якія насілі яго імя: адзін з іх — у правінцыі Арцах, другі — у правінцыі Утык, трэці — у павеце Гахтан ці Галтан правінцыі Сюнік, астатнія ў Паўночнай Месапатаміі, у Мідыі, і ў іншых абласцях і краях сваёй вялізарнай дзяржавы.Massaca.NET | Suspended Account
thumb|300px|Ніжняя частка горада — Акропаль (арцахскі Тыгранакерт)