Анто́н Іва́навіч Дзяні́кін (, ; , прыгарад , Варшаўская губерня, Расійская імперыяцяпер , Польшча — , Эн-Арбар, Мічыган, ЗША) — расійскі военачальнік, палітычны і грамадскі дзеяч, пісьменнік, мемуарыст, публіцыст і ваенны дакументаліст.

Удзельнік Руска-японскай вайны. Адзін з найбольш выдатных генералаў Рускай імператарскай арміі ў перыяд Першай сусветнай вайны. Камандзір 4-й стралковай «жалезнай» брыгады (1914—1916, з 1915 года — разгорнутая пад яго камандаваннем у дывізію), 8-га армейскага корпуса (1916—1917). Генеральнага штаба генерал-лейтэнант (1916), камандуючы Заходнім і Паўднёва-Заходнім франтамі (1917). Актыўны ўдзельнік ваенных з’ездаў 1917 года, праціўнік . Выказаў падтрымку Карнілаўскаму выступленню, за што арыштаваны Часовым урадам, удзельнік Бярдычаўскага і Быхаўскага сядзенняў генералаў (1917).

Адзін з асноўных кіраўнікоў Белага руху ў гады Грамадзянскай вайны, яго лідар на Поўдні Расіі. Дамогся найбольшых ваенных і палітычных вынікаў сярод усіх кіраўнікоў Белага руху. , адзін з асноўных арганізатараў, а затым камандуючы Добраахвотніцкай арміяй (1918—1919). Галоўнакамандуючы Узброенымі сіламі Поўдня Расіі (1919—1920), намеснік вярхоўнага кіраўніка і вярхоўнага галоўнакамандуючага Рускай арміі адмірала Калчака (1919—1920). Выконваючы абавязкі вярхоўнага кіраўніка Расіі (4 студзеня — 4 красавіка 1920 года).

З красавіка 1920 года — эмігрант, адзін з асноўных палітычных дзеячаў рускай эміграцыі. Аўтар успамінаў «Нарысы рускай смуты» (1921—1926) — фундаментальнага гісторыка-біяграфічнага твора пра Грамадзянскую вайну ў Расіі, успамінаў «Старая армія» (1929—1931), аўтабіяграфічнай аповесці «Шлях рускага афіцэра» (выдадзена ў 1953 годзе) і шэрагу іншых твораў.

Біяграфія Антон Іванавіч Дзянікін нарадзіўся года ў вёсцы Шпеталь Дольны, завіслінскім прыгарадзе Улацлавака, павятовага горада Варшаўскай губерні Расійскай імперыі, у сям’і адстаўнога маёра памежнай варты.

Паходжанне Бацька, Іван Яфімавіч Дзянікін (1807—1885), паходзіў з прыгонных сялян Саратаўскай губерні. Памешчык аддаў маладога бацьку Дзянікіна ў . Пасля 22 гадоў салдацкай службы ён змог выслужыцца ў афіцэры, затым зрабіў ваенную кар’еру і выйшаў у адстаўку ў 1869 годзе ў чыне маёра. У выніку ён праслужыў у арміі 35 гадоў, удзельнічаў у , Крымскай і Польскай кампаніях.

Маці, Лізавета (Эльжбета) Фёдараўна (Францыскаўна) Уржасінская (1843—1916), па нацыянальнасці полька, з сям’і збяднелых дробных землеўладальнікаў.

Біёграф Дзянікіна адзначаў, што ён, як адзін з правадыроў антыкамуністычнай барацьбы, па-за ўсякімі сумневамі, быў больш «пралетарскага паходжання», чым яго будучыя праціўнікі — Ленін, Троцкі і многія іншыя.

Дзяцінства і юнацкасць года, у трохтыднёвым узросце, быў хрышчоны бацькам у праваслаўі. У чатыры гады адораны хлопчык навучыўся бегла чытаць; з дзяцінства свабодна размаўляў на рускай і польскай мовах. Сям’я Дзянікіных жыла бедна і існавала на пенсію бацькі ў памеры 36 рублёў у месяц. Дзянікін выхоўваўся «ў рускасці і праваслаўі». Бацька быў глыбока веруючым чалавекам, заўсёды быў на царкоўных службах і браў сына з сабой. З дзяцінства Антон стаў прыслугоўваць ля алтара, спяваць на клірасе, біць у звон, а пазней чытаць і Апостал. Часам ён разам з маці, якая вызнавала каталіцтва, хадзіў у касцёл. Ляховіч піша, што Антон Дзянікін у мясцовай сціплай палкавой царкве ўспрымаў праваслаўнае набажэнства як «сваё, роднае, блізкае», а каталіцкае — як цікавае гледзішча. У 1882 годзе, ва ўзросце 9 гадоў, Дзянікін здаў уступны экзамен у першы клас Улацлаўскага рэальнага вучылішча. Пасля смерці бацькі ў 1885 годзе жыць сям’і Дзянікіных стала яшчэ цяжэй, таму што пенсія паменшылася да 20 рублёў у месяц, і ў 13 гадоў Антон пачаў падзарабляць рэпетытарствам, падрыхтоўваючы другакласнікаў, за што меў 12 рублёў у месяц. Асаблівыя поспехі вучань Дзянікін дэманстраваў у вывучэнні матэматыкі. У 15 гадоў яму як стараннаму вучню прызначылі ўласнае вучнёўскае ўтрыманне ў 20 рублёў і падалі права пражывання на вучнёўскай кватэры з васьмі вучняў, дзе ён быў прызначаны старэйшым. Пазней Дзянікін жыў па-за домам і вучыўся ў Ловіцкім рэальным вучылішчы, якое знаходзілася ў суседнім горадзе .

Пачатак ваеннай службы

З дзяцінства марыў ісці па стопах бацькі і паступіць на ваенную службу. У 1890 годзе, пасля заканчэння Ловіцкага рэальнага вучылішча, быў залічаны у , тры месяцы пражыў у казарме ў Плоцку і ў чэрвені таго ж года прыняты ў на ваенна-вучылішчны курс. Пасля заканчэння двухгадовага курсу ў вучылішчы года быў узведзены ў падпаручнікі і прызначаны у 2-ю артылерыйскую брыгаду, раскватараваную ў павятовым горадзе Бела Сядлецкай губерні, у 159 вёрстах ад Варшавы. Выражаўся пра сваё знаходжанне ў Беле як пра тыповую стаянку для большасці вайсковых часцей, закінутых у глухмень Варшаўскай, Віленскай, часткова Кіеўскай ваенных акруг.

У 1892 годзе 20-гадовы Дзянікін быў запрошаны папаляваць на дзікоў. Падчас гэтага палявання яму давялося забіць раз’юшанага дзіка, які загнаў на дрэва нейкага падатковага інспектара Васіля Чыжа, які таксама прымаў удзел у паляванні і лічыўся дасведчаным мясцовым паляўнічым. Пасля гэтага выпадку Дзянікін быў запрошаны на дачкі Васіля Чыжа Ксеніі, якая нарадзілася некалькі тыдняў таму, і стаў сябрам гэтай сям’і. Праз тры гады ён падарыў Ксеніі на Раство ляльку, у якой расплюшчваліся і заплюшчваліся вочы. Дзяўчынка надоўга запомніла гэты падарунак. Праз шмат гадоў, у 1918 годзе, калі Дзянікін ужо ўзначаліў Добраахвотніцкую армію, Ксенія Чыж стала яго жонкай.

Акадэмія Генеральнага штаба

Улетку 1895 года, пасля некалькіх гадоў падрыхтоўкі, адправіўся ў Санкт-Пецярбург, дзе здаў конкурсны экзамен у . У канцы першага года вучобы аказаўся адлічаным з Акадэміі за няздачу экзамена па гісторыі ваеннага мастацтва, аднак праз тры месяцы ён вытрымаў экзамен і зноў быў залічаны на першы курс Акадэміі. Наступныя некалькі гадоў вучыўся ў сталіцы Расійскай імперыі. Тут ён, сярод навучэнцаў акадэміі, быў запрошаны на прыём у Зімовы палац і ўбачыў Мікалая II. Увесну 1899 года па завяршэнні курсу быў узведзены ў капітаны, аднак напярэдадні яго выпуску новы начальнік Акадэміі Генштаба генерал Мікалай Сухоцін (сябар ваеннага міністра Аляксея Курапаткіна) адвольна змяніў спісы выпускнікоў, прылічаных да Генеральнага штаба, у выніку чаго правінцыйны афіцэр Дзянікін не патрапіў у іх лік. Скарыстаўся пададзеным статутам правам: падаў на генерала Сухоціна скаргу «на Найвышэйшае імя» (Цара Імператара). Нягледзячы на тое, што сабраная ваенным міністрам акадэмічная канферэнцыя прызнала дзеянні генерала незаконнымі, справу паспрабавалі замяць, а Дзянікіну прапанавалі забраць скаргу і напісаць замест яе прашэнне аб міласці, якую паабяцалі задаволіць і прылічыць афіцэра да Генеральнага штаба. На гэта адказаў: «Я міласці не прашу. Дамагаюся толькі таго, што мне належыць па праву». У выніку скаргу адхілілі, а Дзянікіна не прылічылі да Генеральнага штаба «за характар!».

Праяўляў схільнасць да паэзіі і публіцыстыкі. У дзіцячыя гады ён адпраўляў у рэдакцыю часопіса свае вершы і быў вельмі засмучаны, што іх не друкавалі і з рэдакцыі яму не адказвалі, у выніку чаго Дзянікін зрабіў выснову, што «паэзія — справа несур’ёзная». Пазней ён пачаў пісаць у прозе. У 1898 годзе яго апавяданне было ўпершыню апублікаваны ў часопісе «Разведчык», а затым Дзянікіна надрукавалі ў . Выдаваўся пад псеўданімам Іван Ночын і пісаў галоўным чынам на тэму армейскага побыту.

У 1900 годзе вярнуўся ў Белу, дзе зноў служыў у 2-й артылерыйскай брыгадзе да 1902 года. Праз два гады пасля завяршэння Акадэміі Генштаба напісаў ліст Курапаткіну з просьбай разабрацца ў яго даўняй сітуацыі. Курапаткін атрымаў ліст і падчас найбліжэйшай аўдыенцыі ў Мікалая Другога «выказаў шкадаванне, што паступіў несправядліва, і атрымаў наказы» на залічэнне Дзянікіна афіцэрам Генеральнага штаба, што і адбылося ўлетку 1902 года. Пасля гэтага перад Дзянікіным, паводле меркавання гісторыка Івана Казлова, адкрывалася бліскучая будучыня. У першыя дні студзеня 1902 года пакінуў Белу і быў прыняты ў штаб 2-й пяхотнай дывізіі, якая размяшчалася ў Брэст-Літоўску, дзе яму на адзін год было даручана камандаванне ротай , якая размяшчалася ў Варшаве. Рота Дзянікіна час ад часу прызначалася ахоўваць «Дзясяты павільён» , дзе ўтрымліваліся асабліва небяспечныя палітычныя злачынцы, у тым ліку будучы кіраўнік польскай дзяржавы Юзаф Пілсудскі. У кастрычніку 1903 года, па заканчэнні цэнзавага тэрміна камандавання, быў пераведзены ў ад'ютанты 2-га кавалерыйскага корпуса, які размяшчаўся тут жа, дзе праслужыў да 1904 года.

У руска-японскай вайне

У студзені 1904 года пад капітанам Дзянікіным, якія служылі ў Варшаве, зваліўся конь, нага захрасла ў стрэмі, а конь, падняўшыся, працягнуў яго сотню метраў, і ён парваў звязкі і вывіхнуў пальцы нагі. Полк, у якім служыў Дзянікін, не ішоў на вайну, але года капітан дамогся асабістага дазволу быць адкамандзіраваным у дзеючую армію. года, яшчэ кульгавы, ён адбыў на цягнік у Маскву, адкуль яму трэба было даехаць у Харбін. У гэтым жа цягніку ехалі на Далёкі Усход адмірал Сцяпан Макараў і генерал Павел Рэненкампф. года Дзянікін сышоў у Харбіне.

У канцы лютага 1904 года, яшчэ да прыбыцця, быў прызначаны начальнікам штаба 3-й брыгады Заамурскай акругі Асобнага корпуса памежнай варты, якая стаяла ў глыбокім тыле і ўступала ў сутычкі з кітайскімі разбойніцкімі атрадамі . У верасні атрымала пасада афіцэра для даручэнняў у штабе 8-га корпуса Маньчжурскай арміі. Затым вярнуўся ў Харбін і адтуль года ўжо ў чыне падпалкоўніка быў накіраваны ў Цынхечэн ва Усходні атрад і прыняў пасаду начальніка штаба Забайкальскай казачай дывізіі генерала Рэненкампфа. Першы баявы досвед атрымаў падчас Цынхечэнскага бою года. Адна з сопак раёна бою ўвайшла ў ваенную гісторыю пад назвай «Дзянікінскай» за адбітае ім штыкамі японскае наступленне. У снежні 1904 года ўдзельнічаў ва ўзмоцненых разведках. Яго сілы, двойчы збіваючы перадавыя часці японцаў, выходзілі да Цзянчана. На чале самастойнага атрада адкінуў японцаў ад перавала Ванцэлін. У лютым — сакавіку 1905 года ўдзельнічаў у . Незадоўга да гэтай бітвы, года, быў прызначаны начальнікам штаба Урала-Забайкальскай дывізіі генерала , якая спецыялізавалася на конных рэйдах у тыл праціўніка (гл. ). Там выявіў сябе ініцыятыўным афіцэрам, спрацаваўшыся з генералам Мішчанкам. Паспяховы рэйд быў здзейснены ў маі 1905 года падчас коннага набегу генерала Мішчанкі, у якім прымаў актыўны ўдзел Дзянікін. Сам ён такім чынам апісвае вынікі гэтага рэйду: года дзейнасць Дзянікіна атрымала высокае прызнанне ў камандавання, і «за адрозненне ў справах супраць японцаў» ён быў узведзены ў палкоўнікі і ўзнагароджаны ордэнамі 3-й ступені з мячамі і бантамі і Святой Ганны 2-й ступені з мячамі.

Пасля заканчэння войны і падпісання , ва ўмовах блытаніны і салдацкіх хваляванняў, выехаў у снежні 1905 года з Харбіна і ў студзені 1906 года прыбыў у Санкт-Пецярбург.

Паміж войнамі

Са студзеня па снежань 1906 года часова быў прызначаны на ніжэйшую пасаду штаб-афіцэра для асаблівых даручэнняў пры штабе свайго 2-га кавалерыйскага корпуса, размешчанага ў Варшаве, з якога ён пайшоў на руска-японскую вайну. У маі — верасні 1906 года камандаваў батальёнам 228-га пяхотнага рэзервовага Хвалынскага палка. У 1906 годзе, чакаючы асноўнага прызначэння, узяў замежны адпачынак і пабываў упершыню ў сваім жыцці ў краінах Еўропы (Аўстра-Венгрыі, Францыі Італіі, Германіі, Швейцарыі) ў якасці турыста. Вярнуўшыся, папрасіў паскорыць сваё прызначэнне, і яму была прапанавана пасада начальніка штаба 8-й Сібірскай дывізіі. Даведаўшыся пра прызначэнне, скарыстаўся правам адмовы ад гэтай прапановы як старэйшы афіцэр. У выніку яму было прапанавана больш прымальнае месца ў Казанскай ваеннай акрузе. У студзені 1907 года заняў пасаду начальніка штаба 57-й пяхотнай рэзервовай брыгады ў горадзе Саратаве, дзе праслужыў да студзеня 1910 года. У Саратаве жыў на здымнай кватэры ў доме Д. Банкоўскай на рагу Нікольскай і Анічкаўскай вуліц (цяпер і Рабочай).