Беларускі ручні́к — прадаўгаваты выраб з тканага палатна — утылітарнага, дэкаратыўнага і традыцыйна-абрадавага прызначэння; від мастацкіх тканін. Вядомы ў народным побыце з глыбокай старажытнасці з пашырэннем ткацтва. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см.
Апісанне
На ўсёй тэрыторыі Беларусі пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама ўзорыстатканыя, так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем пераборнай і закладной тэхнік ткацтва. Ручнікі ткуць на кроснах, аздабляюць натыканнем, вышыўкаю (процяг, крыжык, лічаная гладзь, мярэжка, ланцужок, гафт і інш.), карункамі, махрамі. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы кужаль, кужаль і бавоўна, бавоўна і каляровы шоўк. Канцы аздабляюць белымі карункамі («зубы»), а таксама размешчанымі ўпоперак палатна чырвонымі і чырвона-чорнымі арнаментальнымі шляпкамі з баваўняных нітак «горынь». У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў з пашырэннем анілінавых фарбавальнікаў і фабрычных нітак (асабліва на поўдні Беларусі) пашырылася паліхромнае аздабленне, у арнаментыцы частымі сталі зааморфныя і раслінныя матывы. Пры стылявым адзінстве беларускіх ручнікоў вылучаюцца іх лакальныя асаблівасці, якія тэрытарыяльна суадносяцца з межамі народных строяў, і блізкія арнаментыкай да мясцовых абрусоў.
Рэгіянальныя варыяцыі
Брагінскія ручнікі
Брагінскія закладныя ручнікі ўяўляюцца адбіткам агульнай мастацкай традыцыі, якая злучае ў адзіную этнаграфічную зону Мазырскае Палессе і поўнач (Жытомірская і Ровенская вобласці). Узоры ручнікоў паходзяць з Брагінскага і Нараўлянскага раёнаў, якія пасля чарнобыльскай катастрофы трапілі ў зону адсялення.
Арнамент ручнікоў выкананы ў тэхніцы закладнога ткацтва і складаецца з простых геаметрычных чырвоных, белых і чорных фігур: ступеньчатых слупкоў, трохкутнікаў, стрэл. Адсутнасць белых прабелаў фону ў арнаменце, значная вага чырвонага і прысутнасць чорнага колеру робяць ручнікі выразнымі і экспрэсіўнымі, што вылучае іх сярод беларускіх ручнікоў.
На сумежнай тэрыторыі Украіны падобныя па кампазіцыі, арнаменце і тэхніцы выканання ручнікі носяць назву «кілімавыя ручнікі». На фарміраванне гэтай з’явы паўплывала кілімаў, тэхніка якіх была прынесена з Усходу. У XVII—XVIII стагоддзях ва Украіне і на памежных беларускіх землях існавала шмат мануфактур і майстэрань, якія выраблялі кілімы. Тэхніка іх вырабу і арнаментыка былі выкарыстаны ў сялянскім ткацтве для стварэння традыцыйных ручнікоў-«набожнікаў».
Буда-Кашалёўскія ручнікі
Віленскія ручнікі
Ткацкая традыцыя віленскіх ручнікоў склалася пад уплывам мануфактурнага рамяства, дзейнасці ткацкіх школ-майстэрняў на Гродзеншчыне і ВіленшчынеЛабачэўская, В. Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182. Стрыманая бела-шэрая каларыстыка і геаметрычнасць дэкору выдаюць даўнія балцка-славянскія і заходнееўрапейскія ўзаемаўплывыБеларускае народнае мастацтва / Я. М. Сахута; (фота Я. М. Сахуты, Г. Л. Ліхтаровіча, В. У. Харчанкі). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 339..
Віцебскія ручнікі
Пашыраны ў вёсках Шаркаўшчынскага, Мёрскага, Браслаўскага, Віцебскага раёнаў. Вядомы з XIX стагоддзя. Даўжыня 120—300 см, шырыня 23—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны. Аздаблялі на канцах карункамі, мохрыкамі. Узор ствараецца выкладаннем чырвоных, чорных, блакітных, жоўтых нітак бавоўны (выбарнае ткацтва), што нагадвае вышыўку па гатовай тканіне.
Дубровенскія ручнікі
Пашыраны ў вёсках Дубровенскага і Аршанскага раёнаў (захаваліся з канца XIX стагоддзя). Ткуць з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белай бавоўны (уток) у тэхніцы бранага і шматнітовага ткацтва (даўжыня 150—360 см, шырыня 30 — 45 см).
Заходнепалескія ручнікі
Пашыраныя на значнай тэрыторыі Заходняга Палесся і ахопліваюць Столінскі, Пінскі, Іванаўскі, Бярозаўскі і Івацэвіцкі раёны Брэсцкай вобласці, а таксама сумежныя тэрыторыі Украінскага ПалессяЛабачэўская В. А. Повязь часоў — беларускі ручнік/В. А. Лабачэўская. — Мінск: Беларусь, 2002. — 232 с. С. 24. Лічацца аднымі з найбольш архаічных арнаментальна-кампазіцыйных тыпаў абрадавых тканін, вядомых на БеларусіЛобачевская, Ольга Александровна. Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. ― Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. Библиография: с. 492―515 (610 назв.). С. 169.
Капыльска-Клецкія ручнікі
Калінкавіцкія ручнікі
Вырабляюцца пераважна ў Калінкавіцкім, Светлагорскім, Жлобінскім раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць у 2—4 ніты. Кампазіцыя ручнікоў бывае 2 відаў: у адных папярочныя вузкія палосы аднолькавай шырыні запаўняюць усё поле ручніка, у другіх — шырокія папярочныя шчыльна запоўненыя ўзорыстыя палосы па канцах ручніка паступова пераходзяць у вузейшыя да сярэдзіны і раствараюцца ў яго асноўным фоне.
Кіраўскія ручнікі
Традыцыйныя тканыя ручнікі, якія выраблялі ў вёсках Кіраўскага, Клічаўскага і Бабруйскага раёнаў да 1930-х гадоў. Ткалі з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белых баваўняных нітак (уток) у тэхніцы 1 — 2-уточнага і 4- і 5-нітовага пераборнага ткацтва.
Арнаментальную паласу на канцах ручнікоў ткалі з чорных і чырвоных баваўняных нітак бранай двухуточнай тэхнікай, асобныя элементы вышывалі крыжыкам. Узор шырынёй 20—30 см складаўся з простых і зубчатых ромбаў, разетак, прамавугольнікаў і аддзяляўся ад белага поля ручніка вузкім узорыстым пасачкам або радам асобна размешчаных ромбаў, разетак. Асаблівасць кіраўскім ручнікам надаюць плеценыя «на клёцках» і вязаныя кручком карункі, якія вызначаліся багаццем арнаментальных форм (ромбы, трохкутнікі, крыжыкі, прамыя і хвалістыя лініі). Канцы ручнікоў з трох бакоў абшывалі чырвонымі, белымі, чырвона-чорнымі мохрыкамі.
Лоеўскія ручнікі
Ляхавіцкія ручнікі
Вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў Ляхавіцкім, а таксама Баранавіцкім, Ганцавіцкім раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, карункамі.
Магілёўскія ручнікі
Былі распаўсюджаны ў вёсках Бабруйскага, Кіраўскага, Касцюковіцкага, Краснапольскага, Магілёўскага, Хоцімскага і іншых раёнаў. Вядомы з XVIII стагоддзя. Узніклі пад уплывам мануфактурнага ткацтва. Вырабы з ільняной і баваўнянай пражы, даўжыня 300—450 см, шырыня 35—40 см, даўжыня арнаменту 30—80 см на кожным канцы. Тэхніка ткання магілёўскіх ручнікоў браная і закладная.
Яны мелі на канцах па 3-5 гарызантальных палос, аддзеленых адна ад адной гладка затканымі палоскамі, і аздабленне белымі (часам чырвонымі) карункамі з кутасаміМагілёўскія ручнікі.
3 аднаго краю ўздоўж усяго ручніка праходзіла суцэльная арнаментальная паласа, праз пэўныя прамежкі чаргаваліся вытканыя або вышытыя асобныя арнаментальныя матывы: чатырохвугольнік, ромб, крыжык, трохвугольнік, зорачка і іншыя фігуры.
Мотальскія ручнікі
Вырабляюць ткачыхі ў в. Моталь Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Вядомы з канца XVIII стагоддзя. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30—33 см. Ткуць «у елачку» пераборнай тэхнікай у 4 ніты, снуюць у 8—10 пасмаў.
Неглюбскія ручнікі
Большая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў Веткаўскім музеі стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава — больш за 780 узорных тканых і 300 вышываных ручнікоў. Частка экспазіцыі прысвечана разгляданню непасрэдна семантыкі арнаменту, «чытання» ручнікоў і гісторыі старажытных сімвалаў, захаваных і развітых у кампазіцыях старадаўніх ручнікоў.
Рагачоўскія ручнікі
Старадарожскія ручнікі
Традыцыя стацтва ручнікоў тэхніцы двухбаковага перабору сфарміравалася ў вёсках усходняй і паўночнай часткі Старадарожскага раёна і паўночна-ўсходняй часткі Любанскага раёнаБелорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 446. Мясцовыя назвы ручнікоў — перабіраныя, закладаныя, закладанкі — утвораныя ад тэхнікі іх выканання. Узор закладваўся ўручную, ніткамі іншага колеру, чым аснова і фонавы ўток. Ён замацоўваўся на паверхні страчавымі ніткамі.
Хойніцка-брагінскія ручнікі
Даўнія браныя ручнікі Брагінскага, Хойніцкага, Нараўлянскага раёнаў адметныя сваімі кампазіцыямі і разнастайнасцю геаметрычных арнамента Сустракаюцца ручнікі, на якіх налічваецца да 20 бардзюраў з рознымі геаметрычнымі элементамі. Шырыня арнаментаваных бардзюраў паступова звжаецца ад нізу ручніка да яго сярэдзіны. Палосы часцяком размешчаны па ўсім полі ручніка з досыць шырокімі прабеламі фону паміж імі[Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: у 6 т./А.М.Боганева [і інш.]; ідэя і агул. рэд. Т.Б.Варфаламеевай. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — Т.6: Гомельскае Палессе і Падняпроўе: у 2 кн. Кн. 2. Хойніцка-брагінскія ручнікі].
Ручнікі для абразоў ткалі вельмі доўгія — да 550 см; адным такім ручніком пакрывалі адразу некалькі абразоў. Браныя ручнікі дадзенага тыпу выраблялі да 1940-1950-х гадоў у Брагінскім, Хойніцкім, Лоеўскім раёнах. Распаўсюджвалася гэта традыцыя ў бок Ельска і Лельчыц. Трэба адзначыць, што тут прамежкі паміж бранымі палосамі на ручніках яшчэ больш рэдкія, а арнамент спрошчаны.
Чачэрскія ручнікі
Значэнне ручнікоў
Акрамя ўтылітарнага прызначэння асобна вылучалі вялікі пласт дэкаратыўных ручнікоў. У беларускай традыцыі падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў абрадах, у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорамКурыловіч Г. М. Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981.
Ручнікі таксама мелі культавае значэнне. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў красным куце і храмах, але і пакідалі на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае.
Літаратура
Фадзеева, В. Я. Беларускі ручнік / Вольга Фадзеева. — Мінск : Полымя, 1994. — 325, с. : іл., каляр. іл. ; 17 см. — Бібліяграфія: с. 322―326. — 10000 экз. — ISBN 5-345-00733-0 (у пераплёце) Лабачэўская, В. Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182
Ручнікі Ручнікі Катэгорыя:Ручнікі