В’етна́м (), Сацыялісты́чная Рэспу́бліка В’етна́м () — дзяржава ў Паўднёва-Усходняй Азіі. Тэрыторыя — 330 тыс. км². Працягласць сухапутных меж — 3880 км, у тым ліку з Кітаем — 1300 км, з Лаосам — 1650 км, з Камбоджай — 930 км. Марская берагавая лінія — 3200 км. Афіцыйная мова — в’етнамская (алфавіт на аснове лацінкі). Грашовая адзінка — в’етнамскі донг (станам на жнівень 2025 г., 1 долар ЗША = 26 365 донгаў; 1 еўра = 30 546 донгаў). Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (2 верасня 1945 г.).
Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне — 59 правінцый і пяць гарадоў цэнтральнага падначалення. Апроч Ханоя, найболей буйныя — Хашымін (6,1 млн жыхароў), Хайфон (1,8 млн), Кантха (1,1 млн), Дананг (0,8 млн).
Прырода Большую частку тэрыторыі займаюць невысокія і сярэдневышынныя горы. Найбольш узвышаная паўночна-заходняя частка — хрыбет Хаангльеншон з вяршыняй Фаншыпан (3143 м). Уздоўж заходніх межаў цягнуцца горы Чыангшон (Анамскія) з лакальнымі пласкагор’ямі і плато (найбольшыя Кантум і Даклак на поўдні). Каля ўзбярэжжаў — нізіны, найбольш значныя ў дэльтах рэк Меконг (каля 50 тыс. км²) і Хонгха (каля 15 тыс. км²). Карысныя выкапні (знаходзяцца пераважна на поўначы): каменны вугаль, жалезная руда, волава, свінец, цынк, малібдэн, вальфрам, тытан, баксіты, храміты, марганец, фасфарыты і апатыты; вялікія запасы нафты і газу ў нетрах шэльфа Паўднёва-Кітайскага мора.
Клімат субэкватарыяльны мусонны, на поўначы трапічны. Зіма на поўдні гарачая, на поўначы халаднаватая, лета ўсюды гарачае. Сярэдняя тэмпература студзеня на раўнінах на поўначы 15 °C, на поўдні 26 °C, ліпеня адпаведна 28 °C і 29 °C. У гарах халадней. Вылучаюцца 2 сезоны: летні (з сярэдзіны мая да сярэдзіны кастрычніка) — гарачы і дажджлівы; зімовы (з сярэдзіны кастрычніка да сярэдзіны сакавіка) — цёплы і сухі. Восенню бываюць тайфуны, у далінах рэк і на ўзбярэжжы — разбуральныя навадненні. Ападкаў 1500—2000 мм за год, у гарах да 3000 мм. Большая частка іх прыпадае на летні сезон.
Рэкі горныя — кароткія, парожыстыя і мнагаводныя, багатыя гідраэнергіяй (сумарныя рэсурсы 15 млрд кВт). На поўдні ніжняе цячэнне ракі Меконг, на поўначы сярэдняе і ніжняе ракі Хонгха (Чырвоная), Ма.
Прыкладна 40 % тэрыторыі (амаль выключна ў гарах) пад вечназялёнымі субтрапічнымі і трапічнымі лясамі. Вышэй за 600—700 м на поўначы і 1000—1200 м на поўдні побач з трапічнымі пародамі растуць дуб, бук, каштан, хвоя. Значныя ўчасткі, асабліва ў дэльце Меконга, заняты балотнай расліннасцю, у прыбярэжнай паласе — мангравыя зараснікі. Нацыянальны парк Пхонг-Нха-Ке-Банг.
Астравы В’етнама: Фукуок, астравы Тхо-Чу, архіпелаг Кандаа, астравы бухты Халонг (у тым ліку Кат-Ба), часткова архіпелаг Спратлі, фармальна Парасельскія астравы і інш. Пячора Шандонг.
Гісторыя
Гісторыя в’етнамскай дзяржаўнасці налічвае 2,5 тыс. гадоў, на працягу якіх захоўвалася адзіная культура з цэнтрам у дэльце ракі Чырвонай.
Найстаражытнейшай в’етнамскай дзяржавай лічыцца Ванланг (сярэдзіна 1 тыс. да н.э.). Аулак і Намв’ет, якія змянілі яе ў 2 ст. да н.э., былі захопленыя Кітаем. Перыяд «паўночнай залежнасці», які доўжыўся прыкладна 1 тыс. гадоў, завяршыўся толькі ў X ст. з абвяшчэннем незалежнай дзяржавы Дайкав’ет (Дайв’ет), якая паспяхова адбіла спробы кітайцаў аднавіць сваё панаванне.
Стаўшы адной з наймацнейшых дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі, Дайв’ет у XIII ст. адбіў тры ўварванні манголаў, у XV ст. пасля шматвяковай барацьбы падпарадкаваў дзяржаву Чампа, якая знаходзілася ў цэнтральнай частцы сучаснага В’етнама, у XI, XV і XVIII ст. абараніў сваю незалежнасць у войнах з кітайцамі.
У XVII ст. Дайв’ет распаўся на два княствы пад намінальнай уладай імператараў дынастыі Ле. У XIX ст. краіну аб’ядналі правіцелі дынастыі Нгуенаў, якія перанеслі сталіцу з поўначы (Тхангланг — сучасны Ханой) у цэнтр (Хюэ).
У 1858—1884 В’етнам захапіла Францыя (гл. Сайгонскі дагавор), падзяліўшы яго на тры часткі: Танкін (поўнач), Анам (цэнтр) і Кахінхіну (поўдзень). У Анаме была захаваная намінальная ўлада імператара.
Пасля японскай акупацыі (1941—1945) у выніку перамогі Жнівеньскай рэвалюцыі В’етнам 2 верасня 1945 быў абвешчаны незалежнай дзяржавай — Дэмакратычнай Рэспублікай В’етнам (ДРВ). Услед за гэтым больш за восем гадоў (1945—1954) краіна адстойвала свой суверэнітэт у вайне з Францыяй. Першым прэм’ер-міністрам і прэзідэнтам Паўночнага В’етнама стаў Ха Шы Мін.
У ліпені 1954 былі падпісаныя Жэнеўскія дамовы, якія замацавалі незалежнасць, суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць краіны і якія прадугледжвалі яе мірнае ўз’яднанне. Аднак выкананне дамоў было сарвана паўднёва-в’етнамскай адміністрацыяй пры падтрымцы ЗША. Амерыканцы і іх саюзнікі ўвялі свае войскі ў Паўднёвы В’етнам, а ў 1964—1968 і ў 1971—1972 падвяргалі ДРВ масіраваным бамбардзіроўкам з паветра і мора (гл.: В’етнамская вайна). 27 студзеня 1973 у Парыжы была падпісана Дамова аб спыненні вайны і аднаўленні міру. Войскі ЗША і воінскія кантынгенты іх саюзнікаў пакінулі краіну. 30 красавіка 1975 у выніку наступу В’етнамскай народнай арміі і паўстання мясцовага насельніцтва паўднёва-в’етнамскі рэжым быў скінуты.
25 красавіка 1976 адбыліся ўсеагульныя выбары ў Нацыянальны Сход адзінай дзяржавы, які 2 ліпеня таго жа года абвясціў аб уз’яднанні краіны і абвясціў стварэнне Сацыялістычнай Рэспублікі В’етнам.
Дзяржаўны лад і палітыка
Па форме праўлення В’етнам (СРВ) з’яўляецца рэспублікай. Дзеючая Канстытуцыя прынята 15 красавіка 1992 года. Згодна з Канстытуцыяй кіруючая роля ў дзяржаве і грамадстве належыць Камуністычнай партыі В’етнама.
Цэнтральныя органы ўлады
Вышэйшым органам дзяржаўнай улады з’яўляецца аднапалатны Нацыянальны сход, які складаецца з 498 дэпутатаў, якія выбіраюцца на 5 гадоў усеагульным прамым галасаваннем. Толькі Нацыянальны сход можа прымаць Канстытуцыю і законы. Ён таксама ажыццяўляе кантроль за выкананнем законаў і Канстытуцыі. У кампетэнцыі Нацыянальнага сходу знаходзіцца разгляд справаздач аб працы Прэзідэнта, Пастаяннага Камітэта Нацыянальнага Сходу, Урада, Вярхоўнага народнага Суда і Вярхоўнай народнай пракуратуры. Сход зацвярджае праект бюджэту, усталёўвае або адмяняе падаткі. Гэты орган валодае правам абіраць, вызваляць, адклікаць Прэзідэнта, віцэ-прэзідэнта, Старшыню Нацыянальнага Сходу і яго намеснікаў, членаў Пастаяннага Камітэта Нацыянальнага Сходу, Прэм’ер-міністра, Старшыню Вярхоўнага народнага Суда і Галоўнага пракурора Вярхоўнай народнай пракуратуры; сцвярджае прапанову Прэм’ер-міністра аб прызначэнні або адкліканні членаў Урада; адмяняе акты вышэйназваных органаў і службовых асоб у выпадку іх супярэчнасці Канстытуцыі, законам або пастановаў Нацыянальнага Сходу. Сярод некаторых іншых паўнамоцтваў Нацыянальнага Сходу: прыняцце рашэння аб амністыі, усталяванне ваенных і іншых званняў, рашэнне пытанняў вайны і міру, ратыфікацыя і дэнансацыя міжнародных дагавораў або дагавораў з удзелам В’етнама, вырашэнне пытання аб усенародным рэферэндуме.
Пастаянна дзеючым міжсесійным органам Нацыянальнага Сходу з’яўляецца яго Пастаянны Камітэт. Ён аб’яўляе выбары і склікае сесіі Нацыянальнага Сходу; гаворыць пра Канстытуцыю, законы і ўказы; выдае ўказы па даручэнні Нацыянальнага Сходу; ажыццяўляе кантроль за выкананнем Канстытуцыі і законаў; кантралюе дзейнасць Урада, Вярхоўнага народнага Суда і Вярхоўнай народнай Пракуратуры; прыпыняе дзеянне актаў Урада, Прэм’ер-міністра, Вярхоўнага народнага Суда, Вярхоўнай народнай Пракуратуры, якія супярэчаць Канстытуцыі, законам, пастановам Нацыянальнага Сходу, і адмяняе іх акты, якія супярэчаць указам і рашэнням Пастаяннага Камітэта. Пастаянны Камітэт мае права зацвярджаць прапанову Прэм’ер-міністра аб прызначэнні, вызваленні і адкліканні членаў Урада і дакладваць пра гэта Нацыянальнаму сходу на бліжэйшай сесіі.
Кіраўніком дзяржавы з’яўляецца Прэзідэнт, адказны перад Нацыянальным Сходам. Ён абіраецца Нацыянальным сходам з ліку дэпутатаў на пяцігадовы тэрмін. У кампетэнцыю Прэзідэнта ўваходзяць такія паўнамоцтвы як: апублікаванне Канстытуцыі, законаў, указаў; унясенне ў Нацыянальны сход прапаноў аб прызначэнні, вызваленні або адкліканні віцэ-прэзідэнта і Прэм’ер-міністра, старшыні Вярхоўнага народнага Суда і Галоўнага пракурора Вярхоўнай народнай Пракуратуры; заключэнне ад імя СРВ міжнародных дагавораў; выданне загадаў і рашэнняў; вярхоўнае камандаванне ўзброенымі сіламі і інш.
Выканаўчым органам Нацыянальнага сходу і вышэйшым распарадчым органам СРВ з’яўляецца Урад, адказны перад Нацыянальным Сходам, яго Пастаянным Камітэтам і Прэзідэнтам. У склад Урада ўваходзяць Прэм’ер-міністр, віцэ-прэм’еры, міністры і іншыя члены. На аснове актаў вышэйстаячых органаў Урад выдае пастановы і рашэнні, а Прэм’ер-міністр — рашэнні і дырэктывы.
Мясцовыя органы ўлады
У адміністрацыйным дачыненні В’етнам складаецца з 58 правінцый і пяці гарадоў цэнтральнага падпарадкавання: Ханоя, Хашыміна, Хайфона, Дананга і Кантхо. У гэтых гарадах і правінцыях дзейнічаюць народныя саветы — абіраныя насельніцтвам органы дзяржаўнай улады. Тэрмін іх паўнамоцтваў — 4 гады. Правінцыі падзеленыя на акругі (паветы), у якіх, як паўсюдна ў гарадах і вёсках (супольнасцях), дзейнічаюць выбраныя насельніцтвам народныя саветы. З 1997 года правінцыям і іншым адміністрацыйна-тэрытарыяльным адзінкам прадастаўлена права займацца знешнегандлёвымі аперацыямі.
Судовая сістэма
Судовая сістэма ўключае Вярхоўны народны суд у Ханоі і ніжэйстаячыя народныя суды ў правінцыях і буйных гарадах. Нацыянальны сход можа ў асаблівых выпадках, напрыклад, калі закранаюцца інтарэсы нацыянальнай бяспекі, ствараць сваім рашэннем спецыяльны орган судаводства. Вярхоўны народны суд ажыццяўляе кантроль за працай падведамных устаноў. Прадстаўнікі нацыянальных меншасцей надзелены правам карыстацца ў судзе роднай мовай. На дзяржаўным і правінцыйным узроўнях і ў арміі дзейнічаюць народныя інспекцыі, кожнай з якіх кіруюць адказныя супрацоўнікі пракуратуры, якія выконваюць задачы кантролю за выкананнем закона ў дзяржаўных установах, прыватных арганізацыях, вайскоўцамі і грамадзянскімі асобамі. Справы на працэсах суддзя разглядае сумесна з саветам народных засядацеляў, які складаецца з пяці-дзевяці чалавек. У краіне налічваецца звыш 10 тысяч такіх саветаў.
Палітычныя партыі
Палітычныя партыі: камуністычная партыя В’етнама — кіруючая, створана ў лютым 1930 года на аб’яднаўчай канферэнцыі камуністычных груп, якая прайшла ў эміграцыі ў Ганконгу, якія існавалі з 1920-х гадоў. Лідарам партыі стаў Ха Шы Мін. У кастрычніку 1930 года яна была пераназваная ў Камуністычную партыю Індакітая (КПІК). У лютым 1951 года КПІК была ператворана ў Партыю працоўных В’етнама (ПТВ). Старшынёй ЦК стаў Ха Шы Мін, які заставаўся на гэтай пасадзе да смерці ў 1969 годзе. У снежні 1976 ПТВ была пераназваная ў Камуністычную партыю В’етнама. Генеральным сакратаром КПВ стаў Ле Зуан, які заставаўся ім да сваёй смерці ў 1986 годзе. КПВ з’яўляецца адзінай партыяй у краіне, паколькі Дэмакратычная і Сацыялістычная партыі спынілі сваё існаванне ў 1988 годзе. Сярод іншых палітычных арганізацый вылучаецца Айчынны фронт В’етнама, створаны ў 1955 годзе, які ўключыў у 1977 годзе ў свой склад Нацыянальны фронт вызвалення Паўднёвага В’етнама (1960—1977) і Саюз нацыянальных, дэмакратычных і міралюбных сіл Паўднёвага В’етнама (1968—1977). У Айчынны фронт В’етнама ўваходзяць таксама Камуністычная партыя, Усеагульная канфедэрацыя працоўных (створана ў 1976 годзе), Саюз камуністычнай моладзі Ха Шы Міна (створаны ў 1931 годзе), Саюз жанчын В’етнама (створаны ў 1930 годзе) і іншыя арганізацыі.
Дзяржаўныя святы і сімволіка
Дзяржаўныя святы (выходныя):
Тэт (Новы год) — тыдзень выходных у студзені або лютым (адзначаецца па месяцава-сонечным календары, адпаведна ў свята няма фіксаванай даты); Дзень заснавання Камуністычнай партыі В’етнама — 3 лютага; Дзень памінання каралёў Хунг — звычайна адзначаецца ў красавіку (адзначаецца па месяцава-сонечным, адпаведна ў свята няма фіксаванай даты); 30 красавіка — Дзень вызвалення Паўднёвага В’етнама; 1 мая — Дзень працаўнікоў; 2 верасня — Дзень незалежнасці (ад Францыі з 1945 года).
Насельніцтва