Паля́рная выратава́льная экспеды́цыя лейтэна́нта Калчака́ была падрыхтавана Імператарскай Акадэміяй навук для высвятлення лёсу груп Э. В. Толя і А. А. Бірулі, якія ўдзельнічалі ў Рускай палярнай экспедыцыі, і аказання ім дапамогі. Распрацаваў план прадпрыемства і кіраваў ім лейтэнант Імператарскага флота А. В. Калчак, які ўдзельнічаў у вандраванні Толя, будучы Вярхоўны кіраўнік Расіі і Вярхоўны галоўнакамандуючы Рускай арміяй. Таму па палітычных матывах пры савецкай уладзе гісторыя экспедыцыі радыкальна перакручвалася.
Апроч выканання ратавальных заданняў экспедыцыя правяла вялікую даследчыцкую працу: былі адкрыты і апісаны невядомыя да таго геаграфічныя аб’екты, удакладнены абрысы лініі берагоў, занесены ўдакладненні ў характарыстыку лёдаўтварэння. Кіраўнік экспедыцыі А. В. Калчак паводле вынікаў экспедыцыі быў узнагароджаны Канстанцінаўскім медалём і стаў чацвёртым з палярных вандроўнікаў, узнагароджаных гэтай ганаровай узнагародай, — пасля Ф. Нансена, Н. Нордэншэльда і .
Перадгісторыя
Удзельнікі Рускай палярнай экспедыцыі, якія прыбылі ў Санкт-Пецярбург пад канец лістапада — пачатку снежня 1902 года, адчыталіся перад Акадэміяй навук пра праробленую працу, а таксама паведамілі пра распачаты Толем пешы паход на . Улічваючы, што ад начальніка экспедыцыі ніякіх вестак так і не паступіла, доля барона і дзвюх яго груп вельмі турбавала Акадэмію навук, Імператарскае Рускае геаграфічнае таварыства і саміх удзельнікаў экспедыцыі, якія вярнулісяХандорин, В. Г. Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Под полярным небом» ..
Пачуццё адказнасці і таварыскага абавязку штурхала А. В. Калчака на хуткія і наважныя дзеянні. Лейтэнант гатовы быў узяцца кіраваць экспедыцыяй, якая павінна была быць паслана на дапамогу Толю. Хоць у Калчака не магло быць упэўненасці, што яна дакладна адбудзецца, ён усё ж вырашыў выказаць на паперы свой план выратавання і падаць паперу старшыню Камісіі па рыштунку Рускай палярнай экспедыцыі акадэміку .
9 снежня 1902 года адбылося пасяджэнне Камісіі па рыштунку Рускай палярнай экспедыцыі, куды былі запрошаны , Калчак і Валасовіч. Усе былі заклапочаны высвятленнем лёсу груп Толя і Бірулі і аказаннем ім дапамогі. Вядомы палярнік акадэмік выступіў з прапановай ізноў ісці да вострава Бенета на «Зары», забяспечыўшы судна вугалем, аднак супраць ідэі адпраўкі «Зары» для аказання дапамогі Толю выступіў Мацісан, аргументуючы сваю пазіцыю «поўнай няўпэўненасцю ў магчымасці дасягнення запланаванай мэты»; паводле яго думкі, гэты варыянт мог саміх ратавальнікаў паставіць у не менш небяспечнае становішча, чым тое, у якім апынулася партыя Толя, апроч таго, Мацісан адзначаў, што да моманту меркаванага прыбыцця шхуны да берагоў вострава Бенета група Толя можа яго пакінуць — так у рэчаіснасці і адбылося. Уздымалася пытанне адпраўкі ў раён Новасібірскіх астравоў , аднак гэты план быў адпрэчаны з-за занадта вялікай асадкі ледакола і вялікай колькасці людзей, якія складалі яго каманду і якіх немагчыма было б прахарчаваць у выпадку вымушанай зімоўкі ледакола ў Арктыцы. Прапанавалася зафрахтаваць «Лену», аднак уладальнік парахода купчыха Громава нават за даставу вугалю на вострава Кацельны запатрабавала грошай больш, чым каштавала сама «Зара». Калчак прапанаваў іншы план, паводле якога да Бенета трэба было адправіцца на шлюпках, а далей — на санках па лёдзе. Абмарожаны дакладчык прасіў выдзяліць на яго прадпрыемства мінімальнае фінансаванне і запэўніваў навуковы савет, што дайдзе на шлюпцы да Зямлі Бенета. Акадэмік Ф. М. Чарнышоў схіліўся да плана Калчака, які заявіў — «Калі прайшоў , пройдзем і мы!» — і выклікаўся экспедыцыю ўзначальваць. Члены савета глядзелі на Калчака, як на хлапчука-лейтэнанта, схільнага да такой жа формы «паўночнаманіі», што і сам барон Толь, які рынуўся на лыжах у льды Арктыкі; аднак запал дакладчыка падмацоўваўся такой сілай волі і такой ступені верай у поспех свайго паходу, што сівавалосыя навукоўцы здаліся і далі Калчаку поўную свабоду дзеянняў. Даследчык В. В. Сінюкоў адзначае, што камандзір «Зары» Мацісан пры абмеркаванні варыянту з лодкавым паходам пра сваё жаданне ўзначаліць экспедыцыю «шматзначна прамаўчаў», імаверна з-за таго, што яго палярны калега Калчак яго апярэдзіў. Шлюпкавае прадпрыемства Калчака абяцала быць не менш рызыкоўным, чым сам пешы паход барона Толя. Многія акадэмікі, прымудроныя досведам працы на Поўначы, вельмі скептычна глядзелі на рэальныя магчымасці планаванага прадпрыемства, яны казалі: «Гэта вар’яцтва — плаваць на шлюпках у Ледавітым акіяне». Паказальны і даклад у Акадэмію навук па гэтай нагодзе палярніка М. І. Бруснёва, які працаваў у гэты час са сваёй партыяй на Новасібірскіх астравах: «Спачатку працоўныя мае адмаўляліся верыць, што сп. Калчак прыязджаў на Новую Сібір і з’ехаў далей, так ім здавалася неверагоднай магчымасць вандравання на лодках па Ледавітым акіяне». Сам Калчак пасля пісаў наконт гэтага:
27 снежня 1903 года Калчак атрымаў афіцыйнае запрашэнне сакратара Расійскай палярнай экспедыцыі прыступіць да арганізацыі шлюпкавай экспедыцыі і прыняць камандаванне ёю. Гэтак адказнае даручэнне прывяло да таго, што Калчаку давялося адкласці сваё вяселле з С. Ф. Аміравай. 16 студзеня А. В. Калчак атрымаў першую суму на правядзенне ратавальнай экспедыцыі.
Апроч самай санкава-шлюпкавай экспедыцыі, была арганізавана і дапаможная партыя пад кіраўніцтвам іншага ўдзельніка Рускай палярнай экспедыцыі Толя — палітычнага ссыльнага М. І. Бруснёва, які беспаспяхова абследаваў вясной — восенню берагі астравоў Кацельнага і Фадзееўскага.
Падрыхтоўка экспедыцыі Атрымаўшы поўны карт-бланш, Калчак у пачатку лютага паехаў у Мязень, потым у мястэчка Даўгашчэлле на ўзбярэжжа Белага мора — месца збору паляўнічых на цюленяў. Лейтэнант залучыў для сваёй экспедыцыі 6 памораў, якія раней удзельнічалі ў экспедыцыі на Шпіцберген, чацвёра паляўнічых-каюраў, з якіх былі з ім і ў найболей небяспечнай стадыі экспедыцыі: А. М. Дарафееў, І. Я. Інькоў, А. М. Алупкін, М. М. Рагачоў. Усе мязенскія паляўнічыя, за выняткам Алупкіна, былі не жанатыя, а з усяго спіса Калчак выбраў наймалодшых кандыдатаў для свайго небяспечнага прадпрыемства. У Архангельску Калчак атрымаў весткі пра шчаснае вяртанне з на мацярык партыі Бірулі, аднак пра лёс Толя і ён нічога паведаміць не мог.
Да прадпрыемства Калчака да вялікай радасці Аляксандра Васільевіча далучыліся двое дасведчаных удзельнікаў папярэдняй экспедыцыі, яго былыя паплечнікі — Н. А. Бегічаў і рулявы старшына В. А. Жалезнікаў. Пры гэтым боцман, які лічыў няслушнай ідэяй цягнуць паморскія лодкі з Мязені на Святы Нос, рэзка раскрытыкаваў план Калчака, прапанаваўшы выкарыстаць наяўны на «Зары» вельбот.
Пасярэдніцтвам тэлеграфа Калчак звязаўся са сваім якуцкім знаёмым П. У. Аленіным, якія добра ведаў Якуцію і поўнач Сібіры. Яны былі знаёмыя яшчэ па вяртанні з экспедыцыі Толя, Аленін стаў адважным і дзейным памагатым Калчака. Згодна іх дамоўленасці, Аленін выехаў у Верхаянск, потым ва , купіў для экспедыцыі сабак, корм, рыштунак.
9 лютага 1903 года, пасля хуткіх, але напружаных збораў, пошукавая партыя пад кіраўніцтвам Калчака адправілася ў Іркуцк, дзе Аляксандр Васільевіч паспеў пабываць у іркуцкім Рускім геаграфічным таварыстве і выступіць з лекцыяй «Пра сучаснае становішча Рускай палярнай экспедыцыі», у завяршэнне якой сказаў, што барон Толь неўзабаве сам наведае гэту залу і «зробіць тут больш грунтоўнае і цікавейшае паведамленне». Да 8 сакавіка ўсе ўдзельнікі прадпрыемства сабраліся ўжо ў Якуцку, дзе да экспедыцыі далучыліся і механік Эдуард Огрын.
Адначасна з пасоўваннем ратавальнай партыі да Новасібірскіх астравоў быў адпраўлены адзін з кітабойных вельботаў «Зары» разам з рыштункам і харчам для ратавальнікаў.
14 сакавіка Калчак напісаў ліст акадэміку Ф. Б. Шміту з дэталёвай інфармацыяй пра стан рэчаў. У лісце, у ліку іншага, адзначаўся факт нікім у Пецярбургу не прадбачанай літоўкі Бруснёва з партыяй прамыслоўцаў на астравах. Нягледзячы на сваю велізарную занятасць, Калчак прымудраўся вылучыць час і для правядзення геадэзічных даследаванняў, пра што таксама паведамлялася ў кароткім лісце з Іркуцка на імя старшыні камісіі па рыштунку РПЭ.
Калчак адправіў людзей 3 партыямі і грузы з Якуцка ў Верхаянск, а сам выехаў 31 сакавіка праз Верхаянск і прыбыў у сяло Казачае 17 красавіка. Пройдучы па рацэ Алдан і яе прытоку Нёрэ, вандроўнікі дасягнулі Верхаянска, пяройдучы ў 40-градусны мароз праз цяжкадаступны Верхаянскі хрыбет і пройдучы ўздоўж утокі ракі Сартанг. Далей удзельнікі экспедыцыі перавалілі праз і 10 красавіка ўжо былі ў паселішчы Казачае на Яне. Паселішча знаходзілася на самай мяжы лесу і тундры. Атрымаўшы ад Бегічава і Аленіна паведамленне пра праблему з дастаўкай вельбота са «Хары», Калчак тэрмінова на 1 нарце сам адправіўся ў бухту . Там ён заспеў аднаго Мацісана (якому пасля яго адмовы браць удзел у экспедыцыі было даручана ўрэгуляваць пытанне з продажам шхуны «Зара»), а вельбот з «Зары» ўжо быў у дарозе, яго везлі да Новасібірскіх астравоў на 161 ездавым сабаку, закупленым у раёне ўтокаў Яны і Індыгіркі. Калчак нацешыўся настальгіяй, пераначаваўшы ў сваёй каюце на судне, на якім ужо былі бачныя сляды запусцення, пабрадзіў па судне і, развітаўшыся назаўжды з «Зарой», адправіўся ўслед за вельботам. У самым пачатку мая экспедыцыя сабралася ў самым паўночным паселішчы мацерыка — Аджэргайдахе.
Ход экспедыцыі
Маршрут палярнікаў пралягаў праз да мыса Святы Нос.
5 мая 1903 года Калчак выступіў з мацерыка ў у кірунку Новасібірскіх астравоў, маючы сваёй канчатковай мэтай вострав Бенета. Агульная колькасць экспедыцыі складала 17 чалавек, у тым ліку сямёра чалавек так званай вельботнай каманды, лічачы самога начальніка экспедыцыі. Экспедыцыю суправаджалі 10 нартаў з прадуктамі, адзеннем, боепрыпасамі, кожную з якіх цягнулі 13 сабак. Вельбот быў пагружаны на 2 нарты, якія цягнулі 30 сабак. На шляху трапляліся велізарныя таросы, у якіх даводзілася прасякаць дарогу. Снег і лёд рабіліся рыхлымі, сабакі цягнулі насілу, нягледзячы на тое, што ўся экспедыцыя ішла ў шлейках і запрагалася нароўні з сабакамі. Ішлі толькі начамі, калі падмарожвала, але ўсё адно больш шасці гадзін сабакі цягнуць адмаўляліся, і праходзіць атрымоўвалася толькі некалькі вёрстаў у суткі.
Як пісаў Калчак, ад Казачага паход прыняў характар арктычнай экспедыцыі: лясная расліннасць хутка змянілася тундрай з яе нізкарослым покрывам. Ежы для сабак бракавала і, дойдучы да , Калчак адправіў назад на мацярык 2 групы з 24 сабакамі і 4 каюрамі — каб зменшыць лік летуючых на Новасібірскіх астравах. Экспедыцыя мела правізіі на 4 месяцы, але даводзілася яе расходаваць, улічваючы і пракорм сабак. Таму немалаважнае значэнне надавалі паляванню на аленяў. І ўсё ж, частку сабак усё ж давялося забіць з-за немагчымасці іх прахарчаваць.
23 мая дайшлі да паўднёвага ўскрайку вострава Кацельнага і спыніліся ў кухні «Міхайлаў стан». У чаканні выкрыцця льдоў усталявалі на вельботы палазы і сталі рыхтаваць іх да плавання; палявалі для папаўнення запасаў. Калчак, не губляючы дарма часу, пачаткаў пісаць сваю «Палярную запіску» пра падрыхтоўку і ход Рускай палярнай экспедыцыі. Таксама, нягледзячы на занятасць, лейтэнант напісаў акадэміку Шміту ліст, у якім казаў пра патрэбу прафінансаваць працу спецыялістаў, якія апрацоўваюць у Санкт-Пецярбургу матэрыялы РПЭ; грошы былі ў выніку выдзялены акадэміку і гідрахіміку А. А. Лебедзінцаву.
Падчас паходу Ратавальнай экспедыцыі да вострава Бенета магчымасці кіраўніка па правядзенні навуковых даследаванняў былі моцна абмежаванымі. Калчак пісаў, што ён вёў толькі звычайныя метэаралагічныя назіранні, рабіў астранамічныя вызначэнні для вызначэння шыраты і даўгаты стана і вызначэння папраўкі хранометра, збіраў рэшткі посттрацічных сысуноў і назіраў за льдамі блізу берагоў. Памагаты Калчака П. В. Аленін праводзіў батанічныя і заалагічныя працы.
Першая спроба выйсці ў мора была распачата асноўнай часткай экспедыцыі з 7 чалавек з вельботам у Міхайлавым стане 10 ліпеня, але, дойдучы да мыса Мядзведжага, ратавальнікі ўбачылі за ім лёд, які шчыльна стуліў усе палонкі і расколіны і насунуўся на бераг.