Супрасльскі ірмалой (таксама вядомы як Ірмалой Багдана Анісімовіча) — адзін з самых ранніх і найбольш поўных рукапісных помнікаў праваслаўнай і ўніяцкай музычнай культуры ў Вялікім Княстве Літоўскім. Зборнік утрымлівае святочныя песнапенні (ірмасы) царкоўнага гадавога кола і з'яўляецца найважнейшым сведчаннем пераходу ад старажытнай безлінейнай да новай нотнай сістэмы запісу на тэрыторыі сучаснай Беларусі і Украіны. Створаны ў 1598—1601 гадах у Супрасльскім манастырыНаталля Дожына. Пеўчыя рукапісныя помнікі Супрасльскай традыцыі ў даследаваннях сучасных музыколагаў.
Гісторыя стварэння і бытавання Рукапіс быў складзены і перапісаны ў 1598—1601 гадах у Супрасльскім манастыры. Стваральнікам кнігі выступіў мясцовы манастырскі пеўчы і майстар-каліграф Багдан Анісімавіч, які паходзіў з Пінска. На працягу ўсяго XVII стагоддзя рукапіс не заставаўся статычным — ён шматразова папаўняўся і дапісваўся рознымі перапісчыкамі і рэгентамі.
З цягам часу Ірмалой пакінуў сцены Супрасльскага манастыра і трапіў у збор магутнай Кіева-Пячэрскай лаўры. Знаходзячыся там, ён аказаў прыкметны ўплыў на фарміраванне і развіццё ўкраінскай музычнай праваслаўнай традыцыі.
У навейшы час лёс помніка быў складаным: яго дакладнае месцазнаходжанне з 1930-х гадоў лічылася невядомым. Пошукі ўвянчаліся поспехам толькі ў 1970-я гады, калі ўнікальны рукапіс быў знойдзены і ўведзены ў навуковы зварот мастацтвазнаўцам Аляксандрам Канатопам. Сёння манускрыпт захоўваецца ў фондах Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадскага.
Апісанне і мастацкае афармленне
Рукапіс надзвычай добра захаваўся да нашых дзён. Ён мае вялікі аб'ём і ўключае ў сябе 576 аркушаў (ці 1130 старонак).
Супрасльскі ірмалой вылучаецца высокім узроўнем мастацкага афармлення. Кніга ўпрыгожана 5 манахромнымі мініяцюрамі (выкананымі ў насычаным малінавым колеры), а таксама 16 застаўкамі ў выглядзе складанай рознакаляровай пляцёнкі балканскага тыпу. Цікавай асаблівасцю з'яўляецца тое, што для аздаблення першай старонкі (тытула) стваральнік ужыў выразаную з ранейшай кнігі арыгінальную гравюру Францыска Скарыны з выявай Сонца і маладзіка. Ініцыялы (вялікія пачатковыя літары) песнапенняў прыгожа расцвечаны складанымі ўзорамі, а на палях старонак сустракаюцца шматлікія малюнкі.
Музычна-тэарэтычнае значэнне Багдан Анісімавіч вызначаўся амаль навуковым, аналітычным падыходам пры складанні свайго ірмалоя. Ён уважліва пазначаў, адкуль менавіта браў пэўныя музычныя творы, на палях занатоўваў паходжанне розных напеваў і абавязкова адзначаў мясцовыя кампазіцыі, якія былі створаны непасрэдна ў Супрасльскім манастыры.
Асноўны тэкст рукапісу запісаны выразным беларускім скорапісам, пры гэтым некаторыя асобныя старонкі выкананы на грэчаскай мове.
Музычная натацыя (запіс нот) у Супрасльскім ірмалоі мае выключную важнасць для даследчыкаў гісторыі музыкі. Яна ўяўляе сабой пераходны ранні скорапісны тып: тонка прапісаныя ноты яшчэ вельмі нагадваюць па сваім малюнку старыя безлінейныя крукі (знаменны распеў). Пры гэтым даследчыкі адзначаюць, што Супрасльскі ірмалой з'яўляецца самым раннім з вядомых сёння ўзораў новай, пяцілінейнай квадратнай натацыі (так званага «кіеўскага знамя») на землях Усходняй ЕўропыГісторыя музычнай культуры Беларусі да ХХ стагоддзя / В. У. Дадзіёмава. — Мінск: Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі, 2012. — 230 с. ISBN 978-985-7048-05-2..
На бясспрэчнае старабеларускае паходжанне ірмалоя ўказваюць не толькі месца яго стварэння і асоба аўтара, але і канкрэтныя геаграфічныя назвы мясцовых напеваў, якія змяшчаюцца ў ім (напрыклад, згадваецца мірскі напеў). Акрамя таго, слоўны тэкст многіх песнапенняў і аўтарскія каментарыі на палях запісаны на жывой літаратурнай старабеларускай мове таго часу.
Крыніцы
Літаратура
Канатоп А. В. Старадаўні помнік украінскага ноталінейнага пісьма – Супрасльскі Ірмалагіён 1598–1601 гг. // Памятники музыкального искусства X–XVIII стст. Мастацтва Беларусі. 1984. № 11.
Катэгорыя:Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр Катэгорыя:Кнігі XVII стагоддзя Катэгорыя:Музыка Беларусі Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове