Рэферэндум аб членстве Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім саюзе, вядомы ўнутры Вялікабрытаніі як рэферэндум аб ЕС () — рэферэндум аб членстве Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім саюзе (ЕС), які адбыўся ў Вялікабрытаніі і Гібралтары 23 чэрвеня 2016 года.

У рэферэндуме прынялі ўдзел грамадзяне Вялікабрытаніі, Ірландыі і краін Садружнасці, якія легальна знаходзяцца на тэрыторыі каралеўства, а таксама брытанскія грамадзяне, якія жывуць за мяжой не больш за 15 гадоў. У адрозненне ад усеагульных выбараў, у галасаванні таксама змаглі прыняць удзел члены палаты лордаў, а таксама грамадзяне Садружнасці, якія пражываюць у Гібралтары.

Пытанне рэферэндуму Першапачаткова ў , унесеным у парламент Вялікабрытаніі, прадугледжвалася пытанне: «Ці павінна Злучанае Каралеўства заставацца членам Еўрапейскага саюза?» (). Магчымыя адказы: «Так» () і «Не» (). Пазней выбарчая камісія прапанавала іншую фармулёўку, якая была прынята ўрадам у верасні 2015 года да трэцяга чытання акту ў парламенце.

Ці павінна Злучанае Каралеўства застацца членам Еўрапейскага саюза або пакінуць Еўрапейскі саюз?

І магчымыя адказы:

Застацца членам Еўрапейскага саюза Пакінуць Еўрапейскі саюз

Перадгісторыя Членства ў Еўрапейскім саюзе было спрэчным пытаннем у Вялікабрытаніі з моманту далучэння краіны да тагачаснай Еўрапейскай эканамічнай супольнасці (ЕЭС) у 1973 годзе. 5 чэрвеня 1975 года ў Вялікабрытаніі быў праведзены рэферэндум аб членстве гэтай краіны ў ЕЭС, у бюлетэнях для галасавання было адзінае пытанне: «Як вы лічыце, ці павінна Вялікабрытанія заставацца ў Еўрапейскай супольнасці (Агульным рынку)?» (). Удзельнічала 64,5 % электарата, з іх выбралі варыянт «так» 67,2 %.

У студзені 2013 года Дэвід Кэмеран паабяцаў, што, калі кансерватары перамогуць на парламенцкіх выбарах 2015, урад Вялікабрытаніі правядзе перамовы аб больш выгодных умоваз працягу брытанскага членства ў ЕС, а затым правядзе рэферэндум аб членстве Вялікабрытаніі ў ЕС, прычым пазіцыя ўрада па пытанні членства будзе залежаць ад выніку перамоў з ЕС. Пасля перамогі на выбарах у маі 2015 года Дэвід Кэмеран пацвердзіў рашэнне аб правядзенні перамоў і пасля рэферэндуму. Пытанне аб рэферэндуме было ўключана ў прамову каралевы на цырымоніі адкрыцця новага складу парламента 27 мая 2015 года. 28 мая 2015 года прапанова аб правядзенні рэферэндуму было ўнесена ў Палату абшчын.

Што да пазіцыі іншых партый па пытанні правядзення рэферэндуму, «Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі» пад кіраўніцтвам Эда Мілібэнда (2010—2015) выступала супраць правядзення рэферэндуму да таго часу, пакуль не адбудзецца перадача новых паўнамоцтваў ад Вялікабрытаніі да ЕС. «Ліберальныя дэмакраты» патрабавалі правесці рэферэндум выключна ў выпадку прыняцця новых змяненняў у дагаворы ЕС. «Партыя незалежнасці Вялікабрытаніі», «Брытанская нацыянальная партыя», «Зялёная партыя Англіі і Уэльса»«Yes to an EU Referendum: Green MP Calls for Chance to Build a Better Europe» . сайт «Зялёнай партыі», «Дэмакратычная юніянісцкая партыя» і партыя «Respect»«The EU» , Сайт партыі «Respect» падтрымалі прынцып правядзення рэферэндуму.

Перамовы аб змене статусу Вялікабрытаніі ў ЕС

Адразу пасля майскіх выбараў 2015 года прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі абвясціў аб пачатку перамоваў з ЕС аб пераглядзе правілаў уваходу Вялікабрытаніі ў склад Еўрапейскага Саюза. Пачатак кампаніі перамоваў быў пакладзены на саміце Усходняга партнёрства ў Рызе 22 мая 2015 года. 26 мая 2015 года Дэвід Кэмеран правёў сустрэчу са старшынёй Еўрапейскай камісіі Жан-Клодам Юнкерам, на якой абмяркоўваліся змены міграцыйнага заканадаўства і адмова ад далейшага палітычнага збліжэння Вялікабрытаніі і ЕС як патрабаванні Вялікабрытаніі для захавання яе сяброўства. 26 чэрвеня 2015 года на пасяджэнні Еўрапейскай рады Дэвід Кэмеран упершыню выклаў свой план рэформаў на ўзроўні афіцыйнага органа ЕС, выступіўшы перад усімі 27 кіраўнікамі краін-чальцоў ЕС. Гэта азнаменавала пачатак афіцыйных перамоў па патрабаванням Вялікабрытаніі. У лістападзе 2015 года ўрад Вялікабрытаніі ў адкрытым лісце, накіраваным старшыні Еўрапейскага савета Дональду Туску, выказаў асноўныя мэты, якія ён хоча дасягнуць па выніках перамоваў. Гэтыя мэты ўключалі чатыры блокі:

1. Абарона краін, якія не ўваходзяць у зону еўра, ад дыскрымінацыі на падставе адрознення валюты. Забеспячэнне адзінства агульнага рынку для ўсіх краін ЕС, а не толькі для краін еўразоны. Гарантыі фінансавага няўдзелу краін, якія не ўваходзяць у еўразону, у дзейнасці, накіраванай на падтрымку еўра.

2. Павышэнне канкурэнтаздольнасці ЕС і зніжэнне ўзроўню бюракратыі і рэгулявання бізнесу.

3. Адмова ад абавязкаў для Вялікабрытаніі ўдзельнічаць у пабудове ўсё больш цеснага палітычнага саюза. Павага суверэнітэту краіны.

4. Эмігранты, якія прыязджаюць у Вялікабрытанію з іншых краін ЕС, павінны прапрацаваць у краіне не менш за 4 гады для атрымання дапамог і сацыяльнага жылля. Спыненне практыкі адпраўлення дапамогі на дзяцей за мяжу.

17-18 снежня 2015 на пасяджэнні Еўрапейскага савета кіраўнікі ўсіх дзяржаў ЕС абмяркоўвалі патрабаванні Вялікабрытаніі. Па трох з чатырох пытанняў быў дасягнуты прагрэс, тады як згоды па праблеме эміграцыі дасягнуць не ўдалося, бо, на думку шэрагу краін ЕС, прапановы Вялікабрытаніі парушалі права на свабоду перамяшчэння на адзіным рынку ЕС.

Перамовы працягнуліся на пасяджэнні Еўрапейскага савета 19-20 лютага 2016. 20 лютага кіраўнікам краін ЕС удалося дасягнуць пагаднення па патрабаванням Вялікабрытаніі. У той жа дзень Дэвід Кэмеран абвясціў, што ён падтрымлівае захаванне сяброўства Вялікабрытаніі ў ЕС і што рэферэндум пройдзе 23 чэрвеня. У той жа час членам урада Вялікабрытаніі і іншым прадстаўнікам «Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі» дазволена не пагадзіцца з прэм’ер-міністрам і далучыцца да кампаніі, якая падтрымлівае выхад з ЕС.

Пагадненне, аднагалосна падтрыманае на пасяджэнні Еўрапейскага савета, з’яўляецца юрыдычна абавязковым, але ўступіць у сілу, толькі калі Вялікабрытанія паведаміць Савет аб рашэнні застацца членам ЕС. Пагадненне гарантуе павагу да ўсіх членаў ЕС, незалежна ад таго, з’яўляюцца яны членамі еўразоны ці не. Аднак Вялікабрытанія не атрымае права вета на рашэнні, якія тычацца еўра; краіны, якія жадаюць паглыбляць інтэграцыю эканомік, змогуць рабіць гэта, а еўра застанецца валютай Саюза. У пагадненні Еўрапейскі саюз пацвердзіў прыхільнасць да павелічэння канкурэнтаздольнасці яе эканомікі і зніжэння адміністрацыйнай нагрузкі на бізнес. Пагадненне пацвярджае, што Вялікабрытанія не абавязана ўдзельнічаць у далейшай палітычнай інтэграцыі з ЕС. Яно таксама стварае новы механізм, згодна з якім, калі група нацыянальных парламентаў, якая прадстаўляе больш за 55 % галасоў, якія ўстанаўліваюцца нацыянальным парламентам па спецыяльным правіле, прыме аргументаванае пярэчанне супраць законапраекта, разгляданага органамі ЕС, то Савет Еўрапейскага Саюза спыніць разгляд гэтага праекта або ўнясе папраўкі, якія павінны адказаць на пярэчанні нацыянальных парламентаў. Пагадненне прадугледжвае стварэнне ахоўнага механізму, які дазволіць краінам-сябрам абмяжоўваць доступ мігрантаў, якія прыехалі з іншай краіны ЕС, да працоўных дапамог на тэрмін да чатырох гадоў з пачатку іх працоўнай дзейнасці. Каб скарыстацца гэтым механізмам, краіна павінна паведаміць Еўракамісіі і Савету ЕС аб тым, што наплыў мігрантаў з іншых краін ЕС пагражае стабільнасці сістэмы сацыяльнага забеспячэння або рынку працы. На падставе рашэння Еўракамісіі Савет ЕС можа дазволіць краіне-члену прымяніць механізм абмежавання дапамог для мігрантаў. Дазвол Савета ЕС мае абмежаваны тэрмін дзеяння да сямі гадоў і распаўсюджваецца на мігрантаў, якія прыбылі з краін ЕС пасля атрымання дазволу дзяржавай ад Савета ЕС. Пагадненне таксама дазваляе краінам-чальцам індэксаваць дапамогу на дзіця, якая выплачваецца мігранту з іншай краіны ЕС, у адпаведнасці з велічынёй гэтай дапамогі ў краіне, дзе пражывае дзіця. Гэта палажэнне не распаўсюджваецца на іншыя віды сацыяльнага забеспячэння і не мае зваротнай сілы.

Акт аб рэферэндуме па пытанні Еўрапейскага Саюза быў прыняты парламентам Вялікабрытаніі ў канцы 2015 года. Гэты кансультатыўны рэферэндум стаў трэцім за ўсю гісторыю Вялікабрытаніі агульнанацыянальным рэферэндумам, які праводзіўся ў краіне (першы рэферэндум адбыўся ў 1975 годзе па пытанні сяброўства ў ЕЭС, другі - у 2011 аб змене выбарчай сістэмы).

Наступствы выхаду краіны з Еўрасаюза

Для самой Вялікабрытаніі

12 лютага 2016 года Парламент Злучанага Каралеўства апублікаваў даклад аб бягучых адносінах з ЕС і аб наступствах рашэння аб выхадзе з ЕС і аб захаванні членства ў ЕС. ЕС з’яўляецца галоўным гандлёвым партнёрам Вялікабрытаніі. У 2014 годзе на долю Саюза прыпадала 45 % брытанскага экспарту тавараў і паслуг (295 млрд еўра) і 53 % імпарту ў Вялікабрытанію (370 млрд еўра); на краіны ЕС прыходзілася амаль палова сумарнага аб’ёму прамых замежных інвестыцый у Вялікабрытанію — 636 млрд еўра, 48 % (для параўнання — з ЗША прыйшло 24 % прамых замежных інвестыцый і 28 % з іншых краін).

Наступствы выхаду з саюза будуць найбольш адчувальнымі ў такіх галінах, як прамыя замежныя інвестыцыі, Брытанскі ўклад у бюджэт ЕС і міграцыя на брытанскі рынак працы. У дакладзе адзначаецца, што прыналежнасць да адзінага рынку з’яўляецца адным з найважнейшых фактараў, якія вызначаюць узровень прамых замежных інвестыцый. З іншага боку, па-за Саюза Злучанае Каралеўства можа ўсталяваць рэжым рэгулявання інвестыцый, найбольш спрыяльны для замежных інвестараў. Што тычыцца ўнёскаў у бюджэт ЕС, у 2015 годзе Вялікабрытанія ўнесла ў Саюз 10,9 млрд еўра (каля 0,5 % ВУП). Вялікабрытанія ўносіць у бюджэт нашмат больш, чым атрымлівае з яго (гэта значыць з’яўляецца «чыстым донарам»). Пры гэтым некаторыя рэгіёны краіны, дзе ўзровень жыцця не дацягвае да сярэднееўрапейскага, атрымліваюць значную падтрымку праз структурныя фонды ЕС (Еўрапейскі фонд рэгіянальнага развіцця і Еўрапейскі сацыяльны фонд, а сельскай гаспадарцы Вялікабрытаніі прадастаўляюцца высокія субсідыі праз механізмы адзінай сельскагаспадарчай палітыкі (Сельская гаспадарка з’яўляецца галоўным атрымальнікам фінансавання ЕС сярод усіх іншых сектараў эканомікі Вялікабрытаніі).

Што тычыцца міграцыі і рынку працы, то прыводзяцца наступныя лічбы. Прыблізна 3 мільёны грамадзян іншых краін ЕС пражываюць у Вялікабрытаніі і каля двух трацін з іх маюць працу. 1,3 мільёна грамадзян Вялікабрытаніі жывуць у іншых краінах ЕС. Права на атрыманне сацыяльных выплат для людзей, якія перамяшчаюцца паміж дзяржавамі-членамі ЕС, цесна звязана з прынцыпам свабоднага перамяшчэння ўнутры саюза. Выхад Вялікабрытаніі з ЕС можа мець значныя наступствы як для грамадзян іншых краін ЕС, якія пражываюць у Вялікабрытаніі ці жадаючых пераехаць у краіну, так і для брытанскіх эмігрантаў у краінах ЕС. Пасля выхаду з Саюза Вялікабрытанія будзе мець магчымасць уводзіць абмежаванні на доступ імігрантаў да многіх сацыяльных выгод. У любым выпадку статус імігрантаў у Вялікабрытаніі ў выпадку яе выхаду з ЕС будзе вызначацца па выніках перамоваў паміж бакамі.

Калі Вялікабрытанія вырашыць выйсці са складу ЕС, ёй прыйдзецца заключыць новы гандлёвы дагавор з астатнімі ў Еўрасаюзе 27 краінамі, каб брытанскія кампаніі маглі працягваць прадаваць свае тавары на еўрапейскім рынку, не сутыкаючыся з падвышанымі тарыфамі і іншымі абмежаваннямі.

Прыхільнікі выхаду лічаць, што Вялікабрытанія зможа дамовіцца аб палюбоўным разводзе, што дазволіць ёй захаваць цесныя гандлёвыя сувязі з краінамі ЕС.

Магчымыя варыянты:

Нарвежская варыянт: Вялікабрытанія выходзіць са складу ЕС і далучаецца да Еўрапейскай эканамічнай зоны, што забяспечыць ёй доступ да адзінага еўрапейскага рынку, за выключэннем часткі фінансавага сектара эканомікі. Гэта таксама вызваліць Брытанію ад правілаў ЕС у сферах сельскай гаспадаркі, рыбалоўства, права і ўнутраных спраў. Швейцарскі варыянт: Вялікабрытанія рушыць услед прыкладу Швейцарыі, якая не ўваходзіць ні ў ЕС, ні ў ЕЭЗ, але ўваходзіць у Шэнген, а таксама заключае асобныя дагаворы з Бруселем па кожным сектары эканомікі.