Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах або Хамідыйская разня () — серыя забойстваў армян у Асманскай імперыі ў 1894—1896 гадах, якія паводле розных ацэнак панеслі жыцці ад 50 да 300 тысяч чалавек. Складаліся з трох асноўных эпізодаў: разні ў Сасуне, забойстваў армян па ўсёй тэрыторыі імперыі восенню і зімой 1895 года і разаніны ў Стамбуле і ў раёне Вана, нагодай для якой паслужылі пратэсты мясцовых армян. На цяперашні момант няма комплекснага даследавання гэтых злачынстваў. Найболей крывавай і найменш вывучанай з’яўляецца другая фаза. Не выклікае сумневу, што Порта была наепасрэдна замяшана ў забойствах, аднак ступень удзелу ўлад у арганізацыі забойстваў з’яўляецца прадметам бязлітасных спрэчак.

Разаніна ў Сасуне У раёне Сасуна курдскія правадыры абклалі данінай армянскае насельніцтва ў памен на адмову ад набегаў. У той жа час асманскі ўрад запатрабаваў пагашэння запазычанасцей па дзяржаўных падатках, якія да таго развітваліся, улічваючы факты курдскіх рабаванняў. Адмова мясцовых курдскіх правадыроў ад набегаў не ратавала армян ад качавых курдскіх плямён, што рухаліся на летнія пашы. Армяне адмовіліся пайсці на падвойныя паборы. Згаленне і рабаванне зрабілі іх успрымальнымі да прапаганды гнчакістаў, і да лета 1893 года жыхары вёскі Талварыг пачалі ўзбройвацца, каб супрацьстаяць курдскім набегам. У наступным годзе курды і асманскія ўрадоўцы запатрабавалі ад армянаў выплаты даніны і падаткаў, аднак, сустрэўшы там супраціў і апынуўшыся няздольнымі перамагчы армян, паскардзіліся губернатару Бітліса Хасану Тэксіну, які паслаў на дапамогу курдам Чацвёрты вайсковы корпус пад камандаваннем Зэкі-пашы. Больш месяца армяне стрымлівалі асманскае войска і курдаў і пагадзіліся скласці зброю толькі пасля абяцанай амністыі і запэўненняў, што іх прэтэнзіі будуць пачуты ўрадам. Нягледзячы на абяцанні асманскага камандуючага, пасля раззбраення пачаліся забойствы армян, дзве вёскі Шэнік і Семал былі спалены, а насельніцтва, улучаючы кабет, дзяцей і святароў, было падвергнута гвалту і жорсткім забойствам. Тыя, хто засталіся жывымі, беглі ў пячоры горы Андок, дзе былі высачаны і знішчаны рэгулярнымі войскамі і курдскімі бандамі. Былі забіта не менш 3000 чалавек. За гэту аперацыю турэцкі камандзір Зэкі-паша атрымаў ад султана ўзнагародныя. Спробы брытанскіх дыпламатаў наведаць месца разаніны былі заблакаваны ўрадоўцамі, якія сцвярджалі, што ў раёне эпідэмія халеры, аднак паведамленні карэспандэнтаў і місіянераў дайшлі да Еўропы. Паслы Брытаніі, Францыі і Расіі прапанавалі стварыць камісію па расследаванні, аднак прапанова была адхілена Портай, якая пагадзілася толькі на наяўнасць еўрапейскіх назіральнікаў на слуханнях. Слуханні прайшлі ў пачатку 1895 года ў Мушы ў атмасферы запалохвання, тым не менш, некалькі армян пагадзілася выступіць у якасці сведак. Расследаванне прыйшло да высновы, што армяне бралі ўдзел у мяцяжы, але еўрапейскія назіральнікі не пагадзіліся з такой ацэнкай. Еўрапейскія дзяржавы дзеялі няўзгоднена, тым не менш, у маі 1895 гады тры паслы скіравалі султану мемарандум і праект рэформаў, што агадваў аб’яднанне армянскіх абласцей імперыі, удзел еўрапейскіх дзяржаў у прызначэнні губернатараў, амністыю армянскім палітвязнем. Таксама рэформа агадвала ўрадавы кантроль над перасоўваннем курдскіх плямён, стварэнне стымулаў для іх пераходу да аселага ладу жыцця і раззбраенне хамідые ў мірны час.

Разня 1895 года

Цягам лета працягваліся перамовы паміж еўрапейскімі краінамі і Партай, падчас якіх апошняя спрабавала спачатку адхіліць праграму рэформаў, а потым максімальна зменшыць вымогі. Паколькі рашэнняў не прымалася, гнчакісты ў верасні 1895 года вырашылі правесці вялікую дэманстрацыю да «Баб Алі» — галоўных варот Бліскучай Порты — і давялі да ведама заходніх паслоў, што мірны марш праводзіцца ў знак пратэсту супраць разаніны ў Сасуне, тэрору супраць армян і палітыкі выжывання іх з іх гістарычнай тэрыторыі. 30 верасня каля 2000 дэманстрантаў выйшлі на вуліцы з палітычнымі вымогамі, аднак па дарозе да «Баб Алі» на шляхі дэманстрантаў устала паліцыя. Чакаючы супраціву ўлад, многія дэманстранты былі ўзброены. Супраць армян быў выстаўлена натоўп, што падтрымліваўся паліцыяй і войскамі. Калі паліцыянт ударыў дэманстранта, той выцягнуў рэвальвер і стрэліў у паліцыянта. У выніку распачатай страляніны дзясяткі армян былі забіты і сотні паранены. Паліцыя адлоўлівала армян і перадавала іх софтам — навучэнцам ісламскіх навучальных устаноў Стамбула, якія забівалі іх да смерці. Таксама ў забойствах армян бралі ўдзел стамбульскія яўрэі «Unfortunately in one case, according to Jewish sources, Jews helped the Turks to massacre the Armenians: Jews of Constantinople took part in the slaughters of the Armenians in 1895 and 1896». Подробнее в Auron, Yair. The Banality of Indifference: Zionism and the Armenian Genocide. New Brunswick: Transaction Publishers, 2000. стр. 150—153. Разаніна працягвалася да 3 кастрычніка. Еўрапейскія паслы ў чарговы раз выказалі пратэст бессэнсоўным забойствам армян, улучаючы забойствы на тэрыторыі паліцэйскіх участкаў. Падчас гэтай разаніны 17 кастрычніка Абдул-Хамід пад ціскам Еўропы прыняў кампрамісны варыянт рэформаў. Ён быў значна менш прапанаванага еўрапейцамі плана, аднак і гэта давала армянам надзею. Прымаючы афіцыйна гэты план, Абдул-Хамід на справе рыхтаваў адказ, які павінен быў падаць урок армянам і еўрапейцам, — разаніну 1895—1896 гадоў.

Адначасна з прыняццем варыянту рэформаў 8 кастрычніка мусульмане забілі і жыўцом спалілі каля тысячы армян у Трабзоне. Напад на армянскую частку горада пачаўся з сігналу горна, пасля чаго натоўп, улучаючы апранутых у форму салдатаў, пачаў забойствы і рабаванні. Гэта падзея стала прадвеснікам арганізаванай асманскімі ўладамі серыі масавых забойстваў армян ва Усходняй Турцыі: Эрзінджане, Эрзурумк, Гюмюшхане, Байбурце, Урфе і Бітлісе. Пасланыя султанам правакатары збіралі мусульманскае насельніцтва ў самай буйнай мячэці горада, а потым аб’яўлялі ад імя султана, што армяне пачалі паўстанне супраць іслама. Мусульманам прапанавалася абараніць іслам ад няверных і, заахвочваючы рабаванні армян, тлумачылася, што прысваенне мусульманінам маёмасці мяцежнікаў не супярэчыць Карану. Іншай тактыкай Абдул-Хаміда стаў гвалтоўны зварот армян у іслам. Гэта аперацыя была даручана Шакіру-пашы, які займаў пасада інспектара асобных акруг у Азіяцкай Турцыі. Паводле думкі Лорда Кінраса, заданнямі Шакіра-пашы былі планаванне і выкананне масавых забойстваў і скарачэнне колькасці з перспектывай поўнага знішчэння армянскіх хрысціян. Разаніна адбывалася ў рэгіёнах, якія павінны былі быць рэфармаваны паводле плана еўрапейскіх дзяржаў. На ноту паслоў Брытаніі, Францыі і Расійскай імперыі з Порты прыйшоў адказ, што ў хваляваннях вінаваты перадусім самі армяне. У лістападзе разаніна была працягнута ў шэрагу іншых гарадоў. Былі забіты тысячы армян, яшчэ большая колькасць павінна была памерці ад голаду зімой 1895—1896 гадоў. Найболей жорсткай была другая разаніна ва Урфе, дзе армяне складалі да траціны насельніцтва горада. Абложаныя армяне схаваліся ў кафедральным саборы і запатрабавалі ў асманскіх улад афіцыйнай абароны. Камандуючы войскамі даў ім такую гарантыю, пасля чаго група армян скіравалася да мясцовага шэйха. Тот загадаў кінуць іх на зямлю і, прачытаўшы над імі малітву, пераразаў усім горла. На наступную раніцу натоўп мусульман падпаліў сабор, у якім схаваліся армяне, і спаліў жыўцом ад паўтары да трох тысяч чалавек. Войскі, якія знаходзіліся там, стралялі ў кожнага, хто спрабаваў уцячы. Удзень урадоўцы-мусульмане, пасланыя апавясціць армян, што забойстваў больш не будзе, выразалі апошнія 126 армянскіх сямействаў. Агульны лік забітых армян ва Урфе склаў больш васьмі тысяч. Армянам атрымаўся арганізаваць супраціў у Зейтуне, дзе атрад з членаў партыі Гнчак нанёс паразу асманскім войскам, захапіў гарнізон і ўрадоўцаў, а потым вытрымаў аблогу рэгулярных войскаў. Армяне склалі зброю толькі пасля ўмяшання еўрапейскіх пасярэднікаў; некалькі прадстаўнікоў гнчакістаў былі высланы з Турцыі, наўзамен гэтага армяне атрымалі агульную амністыю, вызваленне ад мінулых падаткаў і хрысціянскага намесніка губернатара. У чэрвені аб’яднаныя сілы партый Арменакан, Гнчак і Дашнакцуцюн абаранілі ад разаніны горад Ван.

Захоп Атаманскага банка

Нягледзячы на тое, што дашнакі ўстрымліваліся ад публічных акцый, разаніна 1895 года прывяла іх да рашэння захапіць будынак Атаманскага банка ў Стамбуле. Пасля фінансавага банкруцтва Порты ў 1882 годзе банк знаходзіўся пад супольным кіраваннем еўрапейскіх крэдытораў, і захоп банка павінен быў прыцягнуць увагу еўрапейцаў да праблемы армян. 26 жніўня 1896 года група добра ўзброеных дашнакаў захапіла будынак Атаманскага банка, узяла еўрапейскі персанал у закладнікі і, пагражаючы выбухам банка, запатрабавала ад турэцкага ўрада правесці абяцаныя палітычныя рэформы. У перададзенай петыцыі змоўцы засудзілі разаніну армян, запатрабавалі ад еўрапейцаў правядзення рэформаў у шасці армянскіх абласцях Турцыі, палітычных праў і вызвалення палітвязняў. Таксама была высунута вымога пра еўрапейскага камісара, які б курыраваў рэформы, і змяшанай еўрапейска-мусульманскай жандармерыі. У выніку перамоў прадстаўнік расійскага пасольства і дырэктар банка, Эдгар Вінцэнт, угаварылі нападнікаў пакінуць будынак банка пад асабістую гарантыю бяспекі. Таксама ім было абяцана, што еўрапейскія краіны разгледзяць іх вымогі, але абяцанне не ўтрымвала пэўных мер. Выказваліся думкі, што дашнакі такім чынам правакавалі антыармянскія пагромы для прыцягнення ўвагі еўрапейцаў, аднак, нягледзячы на лагічнасць такой высновы, для яго мала пераканаўчых довадаў. Аднак улады распарадзіліся пачаць напады на армянаў яшчэ да таго, як група дашнакаў пакінула банк. Паліцэйскія агенты, перапранутыя студэнтамі мусульманскіх устаноў, збіралі натоўпы людзей. Былі таксама паведамленні, што ўладам было загадзя вядома пра змову, але ёй далі здзейсніцца, каб апраўдаць далейшыя пагромы. Цягам двух дзён пры выяўным патуральніцтве ўлад туркі забівалі да смерці армян, забіўшы больш 6000 чалавек. Дапамогу туркам зрабілі стамбульскія яўрэі. На другі дзень бойні прадстаўнікі 6 еўрапейскіх дзяржаў заявілі пратэст Турцыі, а да вечара англічане пачалі высадку ваенных маракоў, што спыніла забойствы. Еўрапейскія дзяржавы скіравалі ў міністэрства замежных спраў Турцыі серыю калектыўных нот, у якіх яны канстатавалі, што разаніна не была спантаннай з’явай, а праводзілася пад наглядам улад. Турэцкія ўлады абяцалі вырабіць арышты вінаватых, але так і не зрабілі гэтага.

У Брытаніі гэтыя падзеі выклікалі крызіс; 86-гадовы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі Уільям Гладстан вярнуўся з адстаўкі, каб выступіць з апошняй прамовай супраць імперыі «непрадказальнага Турка», якая павінна быць «сцёрта з карты свету», як «ганьба цывілізацыі» і «праклён чалавецтва» (Ансары тлумачыць гэта ісламафобіяй Гладстана, а Блоксхэм яго ліберальнымі ідэямі). Палітычныя матывы перашкодзілі еўрапейскім краінам правесці, згодна Кіпрскай канвенцыі, інтэрвенцыю ў Турцыю. Францыя і Германія мелі эканамічныя інтарэсы ў Турцыі, Брытанія не гатова была ісці на саступкі Расіі дзеля падтрымкі армян, а Расійская імперыя не была зацікаўлена ў стварэнні незалежнай Арменіі. Пасля пачатку грэка-турэцкай вайны 1897 года за Крыт заходнімі дзяржавамі не было зроблена нічога для аблягчэння лёсу армян.

Гісторык Лорд Кінрас адзначае: «Непрымірымая ўпартасць Абдул-Хаміда прынесла яму перамогу над Захадам. Але халодная нялюдскасць яго дзеянняў прынесла яму вечную ганьбу ў вачах цывілізаванага свету».

Ацэнкі і паследствы Рэгіён / Вобласць Колькасць армян у 1912 годзе(паводле дадзеных армянскай патрыярхіі) Шэсть армянскіх абласцейтурэцкай Арменіі Эрзерум 215 000 1 018 000 Ван 185 000 Бітліс 180 000 Арпут 168 000 Сівас 165 000 Дыарбекір 105 000 Суседнія, з шасцю абласцямітурэцкай Арменіі, вобласці 145 000 Кілікія 407 000 Заходняя Анатолія и еўрапейская Турцыя 530 000 Усяго 2 100 000