Кілікійская армянская дзяржава (, сярэднеарм. Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւն, ) — армянскае феадальнае княства, а затым каралеўства, якое існавала ў Кілікіі з 1080 па 1515 год, раўнінная Кілікія — да 1515.
Перадгісторыя
Першыя паселішчы Першае з'яўленне армян у даліне адносіцца да I стагоддзя да н.э., калі армянскі цар Тыгран II, далучыўшы гэту вобласць да Вялікай Арменіі, размясціў тут як пасяленцаў мноства армян. Неўзабаве цар пацярпеў паражэнне ў вайне з Рымам, а землі, заваяваныя раней, разам з аселымі армянамі адышлі да Рымскай імперыі. Аднак і пры рымскім валадарстве армяне складалі некаторую частку насельніцтва рэгіёна, так, многія з армянскіх мучанікаў таго часу былі выхадцамі з кілікійскай даліны, сярод якіх быў Паліеўкт Мелітэнскі. Далейшае пасяленне армян у рэгіёне тлумачыцца прыняццем у 301 годзе Арменіяй хрысціянства, з наступным непрыняццем у 451 годзе Халкідонскага сабору, а таксама экспансіяй ісламу, выкліканага арабскім нашэсцем. Пра буйны армянскі элемент у рэгіёне гаворыць і той факт, што пісьменнік IV стагоддзя Аміян Марцэл паведамляе, што Ісаскі заліў пэўны час называўся «Армянскім залівам». У лісце, напісаным з Кілікіі ў V стагоддзі, Іаан Залатавуст паведамляў, што жыве ён у армянскай вёсцы і што ўласнікам акругі з'яўляецца армянскі князь. Да VI стагоддзя, пасля падзення дому Аршакідаў, колькасць армян у рэгіёне значна павялічваецца. Гэтаму спрыяла перасяленчая палітыка арабскіх халіфаў, якія гвалтоўным шляхам прымушалі армян пакідаць радзіму і пасяляцца на берагах Чорнага і Міжземнага мораў. З прычыны гэтага колькасць армянскага насельніцтва ў краінах на захад ад Еўфрата на працягу стагоддзяў увесь час павялічвалася.
З VII стагоддзя Кілікія з'яўлялася ў сваім родзе памежнай зонай паміж Візантыяй і арабскім халіфатам. У другой палове X стагоддзя, да моманту заваявання Візантыяй Кілікіі і Антыёхіі гэтыя землі ўжо мелі значнае армянскае насельніцтва, якое ў выніку цюркскіх уварванняў у Арменію ў XI стагоддзі яшчэ больш узрасло
Міграцыя армян у рэгіён
У другой палове XI стагоддзя ўся тэрыторыя Арменіі, акрамя Сюніка (Зангезур) і Ташыр-Дзарагецкага царства, падверглася нашэсцю турак-сельджукаў. Страта нацыянальнай дзяржаўнасці пасля заваявання Візантыяй, а таксама нашэсце сельджукаў прывялі да масавага перасялення армян у Кілікію і іншыя рэгіёны. З гэтага перыяду на Армянскім нагор'і і ў Закаўказзі пачаўся шматвяковы працэс выцяснення армянскага і курдскага насельніцтва прышлым цюркскімИстория Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3. З прычыны ж заваявання Візантыяй армянскіх зямель ад Эдэсы да Самасаты і Мелітэны, а таксама палітыкі, якую яна праводзіла, да пачатку XI стагоддзя на тэрыторыі Сірыі, Месапатаміі і малаазіяцкіх фем Візантыі меліся значныя паселішчы армян . У канцы стагоддзя, пасля бітвы пад Манцыкертам (Маназкертам, ), сельджукамі была створана першая ўласная дзяржава — Канійскі султанат, якая ўключала ўсю Арменію і ўнутраную частку Анатоліі, адкуль узмацнялася міграцыя армян да азіяцкіх прыбярэжных абласцей, асабліва ў Кілікію і Ефратэс.
Армянскія княствы
Візантыйскай імперыі не ўдалося стварыць сабе апору сярод насельніцтва заваяваных армянскіх зямель. Не спрыяла ўмацаванню межаў Візантыі і перасяленне армян у памежныя фемы. У межах граніц імперыі ўзнік шэраг напаўнезалежных армянскіх княстваў, якія размяшчаліся ад Сірыі да Закаўказзя. Армяне захавалі сваю культуру, царкву і дзяржаўнасць.
Кіраўнікі Візантыі, якія пераследвалі армянскіх валадароў і спрабавалі навязаць армянам халкіданіцтва, на ўсе жылы імкнуліся нівеліраваць спецыфіку новаўтвораных княстваў. Чым большай была пагроза з боку сельджукаў, тым настойлівей станавіліся спробы імперыі знішчыць армянскія княствы Малой Азіі, якія па меры аслаблення пазіцый цэнтральнага ўрада, станавіліся ўсё больш аўтаномнымі. Армяне, са свайго боку, гняліся апекай імперыі, і толькі сельджукскае ўварванне адтэрмінавала рух армян супраць Візантыі і ўтварэнне незалежнай армянскай дзяржавы ў Малой Азіі.
У 1070 годзе армія, пад камандаваннем будучага прэтэндэнта на карону Нікіфара Мелісена і бацькі будучага імператара Аляксея Мануіла Камніна, была разбіта сельджукамі каля Севастыі. Армянскае насельніцтва з-за дыскрымінацыйнай палітыкі Візантыі абыякава паставілася да гэтай падзеі. Праз гады, ідучы ў паход супраць сельджукаў, Раман Дыяген прыбыў у Севастыю, дзе яго прыдворныя выказалі шэраг прэтэнзій дзецям мясцовага армянскага князя. У выніку, па загадзе Дыягена горад быў разрабаваны і спалены, а спроба Гагіка II, які прыбыў у Севастыю, прымірыць варагуючыя бакі была беспаспяховай. Падзеі, якія адбыліся ў Севастыі, адзначылі сабой канчатковы разрыў адносін армянскіх князёў Малой Азіі з імперскім урадам, што ў выніку не спрыяла ўмацаванню пазіцый імператара напярэдадні вырашальнай сутычкі з сельджукамі пры Манцыкерце.
Пасля паражэння візантыйскіх войскаў у Манцыкерцкай бітвы і грамадзянскай вайной, якая рушыла за ёй, армянскія князі становяцца фактычна незалежнымі. Тым часам новы імператар Міхаіл VII Дука прызначае даместыкам схол Усходу свайго стрыечнага брата Андроніка Дуку. Філарэт Варажнуні, які раней займаў гэту пасаду, не прызнае гэта прызначэнне. Не прызнаўшы ўладу Міхаіла, Варажнуні, які парваў з Візантыяй, да 1071 года фактычна стаў кіраўніком незалежнай армянскай дзяржавы, умацаванню якой спрыяла міграцыя армян з тэрыторый, якія падвергліся сельджукскаму ўварванню. 260px|thumb|Дзяржава Філарэта Варажнуні, 1076 г. Стаўшы на чале армянскіх князёў Кападокіі, Камагены, Кілікіі, Сірыі і Месапатаміі, ён пераносіць прастол каталікоса ў свае ўладанні і далучае да сваёй дзяржавы армянскія княствы Мараша, Кесуна, Эдэсы, Андрыўна (каля Мараша), Цоўка (каля Айнтаба), Піра (каля Эдэсы) і шэраг іншых зямель. Замежнапалітычны фактар прадвызначыў параўнальна спакойнае жыццё царства Варажнуні. Пералом наступіў у 1081 годзе, калі пасля пагаднення з Візантыяй пачалася экспансія Румскага сельджукскага султаната ў паўднёва-заходнім кірунку, ахвярамі якой сталі дзяржава Філарэта Варажнуні і іншыя армянскія княствы Малой Азіі. Царства Варажнуні, якое працягнулася ад Месапатаміі ўздоўж Еўфрата да граніц Арменіі, ахоплівала Кілікію, Таўр і частку Сірыі з Антыёхіяй — праіснавала параўнальна нядоўга з 1071 па 1086 год. Пасля 1086 года, калі Варажнуні страціў апошнія гарады, дзе яшчэ знаходзіліся яго гарнізоны, на тэрыторыі Кілікіі і Прыеўфрацця ўтварыўся шэраг незалежных армянскіх княстваў. Нягледзячы на распад, царства Філарэта ва ўмовах сельджукскага нашэсця ў Закаўказзі стала цэнтрам для армянскіх эмігрантаў, раскіданых па ўсім Блізкім Усходзе. Яно мела велізарнае значэнне для кансалідацыі армян у пазнейшых дзяржаўных утварэннях, якія ўзніклі на развалінах дзяржавы Варажнуні. Да 1097 года ў Прыеўфрацці і Кілікіі ўтвараецца шэраг незалежных армянскіх княстваў. На Еўфраце армянскія княствы, за выключэннем княства Каркар, праіснавалі аж да 1116—1117 гадоў, пасля чаго былі анексаваны крыжакамі. У Кілікіі ў другой палове XII стагоддзя армянскае княства Рубенідаў узмацнілася настолькі, што іншыя армянскія княствы вымушаны былі прызнаць залежнасць і ўвайсці ў яго склад. Такім чынам, у Кілікіі пачала паступова ўтварацца армянская феадальная манархія і іерархічная феадальная сістэма, якую ўзначальвалі Рубеніды
Узнікненне
Перыяд княства
Рубен I. Заснаванне дзяржавы
thumb|160px|Сцяг дынастыі Рубінянаў Князь Рубен, адзін з палкаводцаў і васалаў Варажнуні, якому была даручана абарона вобласці Антытаўра, у 1080 годзе паклаў пачатак новай армянскай дынастыі і з'явіўся заснавальнікам княства
Кастандын I
thumb|Кілікійская Арменія ў 1080—1199 Пасля смерці ў 1095 годзе заснавальніка княства Рубена прастол атрымаў у спадчыну яго сын Кастандын, які пашырыў уладу на Усход за горы Антытаўра. На той момант галоўным ворагам армянскіх княстваў Малой Азіі і Блізкага Усходу былі орды сельджукаў, менавіта таму армянскае насельніцтва, пры з'яўленні ў рэгіёне крыжакоў першапачаткова разглядала ўдзельнікаў крыжовага паходу як саюзнікаў, здольных супрацьстаяць сельджукам. Падчас аблогі Антыёхіі Кілікійскія князі і манахі Чорнай Гары дапамагалі крыжакам войскам і правіянтам. Кастандын I, які пашырыў сваё княства на Усход за горы АнтытаўраRunciman Steven A History of the Crusades — Volume I.: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem., за дапамогу першым крыжакам, асабліва ў выгнанні сельджукаў з Антыёхіі, быў ганараваны тытуламі Комс (Граф) і Барон архіў .
Тарос I
Першапачаткова адносны спакой і незалежнасць княства абумоўліваліся геаграфічным фактарам. На княства, размешчанае ў горнай частцы рэгіёна, спачатку не прэтэндавалі ні сельджукі, ні крыжакі. Пасля стабілізацыі становішча ў рэгіёне і ўтварэння шэрагу дзяржаў княства апынулася ізаляваным. 230px|thumb|Разваліны Аназарба — сталіцы княства Рубенідаў Геаграфічнае становішча стала перашкодай для развіцця дзяржавы Рубенідаў, да таго ж каля 1100 года калі памёр Кастандын I, яго княства распалася на два ўдзелы яго сыноў Левона і Тароса. Для аб'яднання патрабавалася вярнуць пад свой кантроль населеныя армянамі прыбярэжныя землі. Да моманту, калі Рубеніды былі гатовыя да гэтага, Раўнінная Кілікія стала аб'ектам барацьбы паміж Візантыяй і Антыяхійскім княствам, вайна паміж якімі ішла з пераменным поспехам. Аднак гэта не перашкодзіла Таросу праводзіць актыўную знешнюю палітыку. Ён пашырыў межы свайго княства і ўшчыльную наблізіўся да граніц Кілікійскай раўніны, разбіўшы спачатку сельджукскія, а затым візантыйскія войскі. Таросам была занята, адбудавана і заселена крэпасць Аназарб, якая мела стратэгічнае размяшчэнне. З крыжакамі, якіх армянскі князь падтрымліваў у войнах з мусульманскімі кіраўнікамі, ён меў саюзніцкія адносіны
Левон I
Пасля смерці ў 1129 годзе Тароса I і забойства ў Аназарбе яго спадчынніка Кастандына II, на прастол узышоў дзядзька апошняга Левон I. Пад уладай новага кіраўніка, у выніку аб'яднання двух удзелаў, яго і брата, княства было адноўлена як адзінае цэлае, пасля чаго яно стала здольным праводзіць яшчэ больш актыўную знешнюю палітыку. Аб'яднанне княства вельмі хвалявала суседзяў, князя Антыёхіі і эміра Данішменда, якія паспрабавалі ўвесці свае войскі на яго тэрыторыю. Аднак Левон I спачатку ў раёне сваёй сталіцы Аназарба, разбівае конніцу эміра, а затым каля Партэлы - атрад крыжакоў Антыёхіі, вяртаючы пад кантроль Раўнінную КілікіюКняжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г. . thumb|280px|left|Кілікійскае армянскае царства і дзяржавы Крыжакоў — 1135 г.