Stefan Nemanja (Стефан Немања); 1113. - 13. februar 1199. bio je veliki župan Srbije od 1168. do 1196. godine. Kao član dinastije Vukanović, Nemanja je osnovao dinastiju Nemanjić koja je upamćena po tome da je utemeljila Srpsko carstvo i nacionalnu crkvu. Prema Srpskoj akademiji nauka i umjetnosti, Nemanja spada među najznačajnije Srbe zbog njegovog književnog doprinosa i altruističkih atributa.
Nakon tri decenije ratovanja i pregovora koji su konsolidirali Srbiju između zapadnog i bizantijskog uticaja, Nemanja je abdicirao u korist svog srednjeg sina Stefana Nemanjića koji je postao prvi krunisan kralj među Nemanjićima, zbog čega je nazvan Prvovjenčani. Nemanja je otišao u Svetu Goru gdje je postao monah pod nazivom Simeon. Na kraju života pridružio mu se njegov najmlađi sin Rastko (kasnije poznat kao Sveti Sava) koji je postao prvi nadbiskup Srpske pravoslavne crkve.
Zajedno sa sinom Savom, Nemanja je izgradio srpski manastir Hilandar na Svetoj Gori 1198. godine i izdao Hilandarsku povelju. Manastir je kasnije postao kolijevka Srpske pravoslavne crkve. Srpska pravoslavna crkva je kanonizirala Stefana Nemanju ubrzo nakon njegove smrti pod imenom sveti Simeon Mirotočivi (srpski: Свети Симеон Мироточиви) nakon brojnih čuda.
Bizantijsko-ugarski rat Stefan Nemanja je osnivač srpske srednjovjekovne vladarske dinastije Nemanjići koja je vladala državom do 1371. Stefan Nemanja je i osnivač nezavisne srpske države. Njegovo životno djelo otuda je ostavilo značajan uticaj na savremenike i buduća pokoljenja da se prepoznatljivo izdigao od prethodnika i nasljednika. Konstantin Jireček označio je njegovu pojavu rječima da njegovo ime lebdi na raskrsnici vremena, da se on često spominje za vlade svojih nasljednika, ali uvijek tako kao da prije njega nije ničega bilo.Konstantin Jireček. Istorija Srba. Beograd, 1952. mini|desno|200px|Ostaci crkvi Sv. Bogorodice na ušću Kosanice u rijeku Toplicu. Ovo je prva Nemanjina zadužbina koja je građena 1158-1162. Podignuta je na temeljima ranobizantijskog hrama, datiranog u 5. ili 6 vijeka. Manastir je zapustio nakon Velike seobe Srba za vrijeme Velikog bečkog ili Velikog turskog rata 1688-1690.
U 1163, car Manuel I Komnen je sa vojskom preko Serdike (Sofija) došao u Niš, gdje se prema Jovanu Kinamu odlučio "da se uzgred pozabavi stvarima u vezi Srbije".Srpska država i Ohridska arhiepiskopija u XII vijeku (Jovanka Kalić, Vizantološki institut, 2007.) Tada je Srbijom vladao veliki župan Desa, saveznik Ištvana III u ugarskim dinastičkim sukobima, a time i protivnik Manuela. Kada je Desa najzad bio prinuđe da dođe u Niš pred cara, otkrivene su njegove veze sa ugarskim kraljem Ištvanom III, Desa ga je nazvao svojim gospodarem, Manuel I je odlučio da ga izvede pred sud i kazni. Desa je najprije pritvoren i držan pod stražom, a zatim poslat u dvorski zatvor u Carigrad.
Pošto je smjenio velikog župana Desu, koji je ušao u savez sa Ugarima, umjesto njega dao je zemlju na upravu Zavidinim sinovima, koji su bili u grčkoj stranci. Zavida je imao četiri sina: Tihomira, Stracimira, Miroslava i najmlađeg Nemanju. Tihomir je bio najstariji i postao je raški veliki župan. Priznavala su ga braća koja su upravljala pojedinim dijelovima Raške. Stracimir je držao područja oko Zapadne Morave, Miroslav Hum, dok je Stefan Nemanja držao područja oko Ibra, Toplice i Dubočice (oko Leskovca). Stefan Nemanja bio je oženjen Anom sa kojom je imao je tri sina, Rastka, Stefana i Vukana Nemanjića te kćerke Vuku, Devu i Efimiju.
Bizantski car Manuel I Komnen pokrenuo je veliku vojsku na Ugarsku jer bio obavešten o njihovom nezadovljstvu i unutrašnjim sukobima. Ugarski kraljević Bela morao je živjeti u Carigradu, gdje su ga i oženili, a Beline zemlje, Dalmacija sa južnom Ugarskom (ispod Velebita), morale su doći pod carigradsku upravu. U Ugarskoj dolazi do otpora zbog čega car Manuel kreće u pohod. Bizantijska vojska osvaja Zemun i Srijem 1165. godine. Uz Grke su išli i obavezni odredi Srba. Druga bizantijska vojska krenula je na zapad pod komandom Jovana Duke, preko Raške i Bosne prema jadranskoj obali. Bez velikog otpora uzeli su sve gradove od Splita do Bara nateravši ih da priznaju bizantsku vlast. U sjevernoj Dalmaciji postade grčki namjesnik Nićifor Halufa, a u južnoj s Dukljom kir Izanacije. Srijem i susedne oblasti dođoše pod vlast Kostantina Anđela i Vasilija Tripsiha.
mini|lijevo|200px|Crkva svetog Nikole na ušću Banjske u rijeku Toplicu kod Kuršumlije. Ova crkva predstavlja drugu Nemanjinu zadužbinu koja je izgrađena oko 1166. godine u bizantijskom stilu. Gradili su je i oslikali najbolji carigradski majstori. Podignuta je na temeljima ranobizantijskog hrama, datiranog u 5. ili 6 vijeka. (Također pogledaj: Doseljavanje Slavena na Balkan) Bizantici su imali uspjeha i u kampanji u Italiji gdje su zauzeli važnu pomorsku luku na zapadnoj obali Jadrana Ankonu. Venecija koja se ranije obraćala za pomoć Bizantiji tokom osvajačkog pohoda Fridriha Barbarosa u sjevernoj Italiji, promijenila je svoj odnos prema Grcima u strahu da ne izgubi Jadran. Ona se približi Ugarskoj kao prirodnom savezniku protiv Grka. U isti mah počeli su da rade i među Srbima, naročito u Raškoj, kako bi ih pobunili protiv Bizantije.
Ugari su krenuli već 1166. godine u kontranapad da potisnu Bizantiju iz novodobijenih oblasti. Međutim, car Manuel kao odgovor pokrenuo je tri vojske protiv Ugarske, jedna s Dunava, a druge dve čak preko Karpata, prema središtu Panonije. Dok je glavna ugarska vojska operisala prema Dunavu, Beogradu i Braničevu, zašle su dve bizantske vojske duboko u njihovo područje izazvavši opštu paniku. Ugari su bili prisiljeni da preko posrednika traže mir na njihovu štetu 1167. godine.
U međuvremenu, bizantijski car Manuel započinje 1166. godine pregovore sa rimskim papom Aleksandrom III o crkvenoj uniji.Pope Alexander III (1159-89): The Art of Survival (Anne J. Duggan and Peter D. Clark, p. 309-311)
mini|desno|200px|Ostaci pećinske manastirske lavre Sv. Arhangela Mihaila na litici u podnožju tvrđave Ras.The Cave Lavra of the Archangel Michael in Ras (Danica Popović, Marko Popović, 1999) Prema narodnom folklornom vjerovanju, Nemanja je bio zatočen u ovoj pećini. Kao idealan kandidat Venecije i Ugarske među Srbima pojavio se Nemanja, koga su braća a prije svih veliki župan Tihomir utamničili u pećini kod Rasa (Novi Pazar). Nemanja se, vjerovatno, nadao, da će mjesto Dese doći on kao dotadašnji predstavnik grčke stranke, dok je car Manuel doveo na prijestol njegova najstarijeg brata. Ljut zbog toga Nemanja mjenja svoju politiku u korist Ugarske i njenih saveznika. Iz tamnice Nemanja se spasao, ne zna se čijom pomoću. Nemanjin sin i biograf, Stefan Prvovjenčani, opisujući očevu mladost, kaže, kako se izbavio uz pomoć "nebeskih sila": "I ovoga opet, zbog krotosti i pravde, i divne smernosti, i zbog svih dobrih običaja, Vladika premilostivi rukom svojom krepkom i mišicom visokom izvede iz kamenite pećine, i uzvede ga na presto otačastva njegova i podiže ga za gospodara velikoga svemu svetu"
Uspon na prijestol (1168-1172) U 1166. ili 1167. godine, Nemanja je okupio svoje pristalice u tvrđavi Ras i započeo sukob protiv Tihomira koji je tražo naslon na Grke. Nemanja je zbacio Tihomira, ali se on uspio održati uz pomoć Bizanta. Do odlučujuće bitke između braće dolazi kod Pantina na Kosovu u kojoj je Tihomirova vojska bila poražena, a on sam je stradao 1168. u rijeci Sitnici.Bitka kod Pantina 1168. godine i jedinstvo države (Božidar V. Zarković, 2020.) Te iste godine, William od Tyre, emisar od Amalrica, latinski kralja Jerusilema, stigao je u diplomatsku misiju u Carigrad.Krstaši i Srbi (str. 120, Dr Aleksandar Uzelac, Beograd, 2018) Njegov cilj je bio da se Bizantija pridruži krstašima protiv Egipta. William od Tyre, najverovatnije pod uticajem Bizantinaca, ostavio je negativno mišljenje o Srbima u svojim izveštajima.Krstaši i Srbi (str. 121, Dr Aleksandar Uzelac, Beograd, 2018) mini|lijevo|200px|Crkva svetog Đorđa na brdu kod Novog Pazara, Svjetska baština (UNESCO) od 1979. godine. Ova crkva predstavlja treću Nemanjinu zadužbinu koja je sagrađena oko 1171. godine u romanskom stilu. Gradili su je najbolji primorski majstori, najverovatnije iz Kotora, a dok su freske oslikali najbolji grčki majstori. Nemanja je potom napao, bizantijskog vazala, kneza Zete Radoslava i tom prilikom pripojio svojoj zemlji dio tadašnje Zete i Neretvljansku oblast. Uskoro, Manojlo Komnin dolazi u sukob sa Mletačkom republikom i po njegovom naređenju biva 12. marta 1171. godine zaplenjena sva mletačka imovina na prostoru Bizantije. Kao odgovor na ovo, iz Venecije je pokrenuta mletačka ratna flota sa oko 120 brodova prema bizantijskim posedima. Mletačka flota krenula je u septembru te godine prema istoku, pokorila je, uz put, bizantijski Trogir i Dubrovnik. Tada Nemanja ulazi u tješnje veze sa Mlecima te otpočinje sa napadima na bizantijski Kotor, vršeći istovrijemeno prepade kroz moravsku dolinu kojom prolazi glavni javni put između bizantijskog Beograda i Niša. Prema Arnoldu od Lübecka, na tom putu u blizini tvrđave Ravno, u martu 1172. godine, Srbi su izveli noćni napad na logor zapadnih vitezova i hodočasnika predvođenih Henry the Liona i u pratnji Bizantinaca.Krstaši i Srbi (str. 123/124, Dr Aleksandar Uzelac, Beograd, 2018) Arnold od Lubecka je također ostavio negativno mišljenje o Srbima u svojim hronikama. Najverovatnije pod utiskom noćnog napada nakon kojeg su krstaši hitno napustili ovu "opasnu zemlju", on ih je čak nazvao "Belijalevim sinovima". U međuvrijemenu, u 1171. godini, za sultana u Egiptu je postavljen Salahudin, koji će postati jedan od najvećih branilaca Islama u historija.
Borbi protiv Bizantije želela je da se priključi i kraljevina Ugarska, a podršku ovom savezu davalo je i Sveto rimsko carstvo, sa Fridrihom Barbarosom (1152—1190) na čelu. Nemanja je očekivao ugarsku pomoć, ali u međuvrijemenu umire kralj Ugarske Ištvan III 4. marta 1172. godine. Ugarsko poslanstvo uputilo se u Serdiku (Sofiju), gdje se ulogorio car Manuel sa vojskom priprijemajući se za pohod. Ugarski prijestol zadobio je Manojlov kandidat Bela III (1173—1196). U međuvrijemenu, mletačka vojska tokom zimovanja 1171/72 na ostrvu Hiosu biva desetkovana epidemijom, tako da Srbi ostaju sami u borbi protiv Bizantije. Manojlo je odmah iskoristio povoljan trenutak i nakon prijema ugarskog poslanstva sam se na čelu vojske uputio na Srbe. Pred nadolazećom bizantijskom vojskom, veliki župan Nemanja se povukao u planine.
Prema bizantijskom historičaru Jovanu Kinamu Mlečani su podstakli Nemanju na ustanak.Ritual potčinjavanja Stefana Nemanje caru Manojlu I Komninu 1172 (Martin Marko Vučetić, Unverzitet Johan Gutenberg, Majnc, 2013.)
Bizantijski vazal (1172-1182) mini|200px|lijevo|Olovni pečat Stefana Nemanje na grčkom jeziku (Narodni muzej u Beogradu). Sačuvana su tri pečata (bule) Stefana Nemanje, dva se čuvaju u Narodnom muzeju, a jedan, pripada zbirci Ermitaža, Sankt Peterburg. Na aukciji u San Marinu 2023. godine, pojavio se novi, do sada nepoznat, pečat Stefana Nemanje. Ovaj sukob se okončao Nemanjinom predajom caru Manojlu. Nemanja se jednog dana ritualno pokorio Manuelu I Komnenu. Gologlav, bosonog, sa odjećom iscjepanom do lakata, konopcem oko vrata i mačem u rukama ušao u bizantijski logor i izašao pred cara. Stigavši pred Manojla Nemanja je pred njega pao ničice pružajući mu svoj mač, da sa njim radi šta mu je volja. Bizantijski car je prihvatio njegovu poniznost, pristavši na obnovu vazalnih obaveza i ostavljanje Nemanje na položaju velikog župana. Završni dio ove epizode odigrao se u Carigradu, kroz koji je Nemanja proveden kao sužanj u Manojlovoj trijumfalnoj povorci, dok ga je masa okupljenog svijeta ismijavala. Tokom boravka u Carigradu, Nemanja je živio u manastiru Bogorodice Evergetide (u čiju je slavu po povratku u Rašku podigao manastir Bogorodice Dobrotvorke (Studenica)).