Robert Jeffrey Sternberg (rođen 8. decembra 1949) američki je psiholog i psihometričar. Profesor je razvojne psihologije na Univerzitetu Cornell, a djeluje i kao istaknuti saradnik Centra za psihometriju pri Univerzitetu u Cambridgeu.
Najpoznatiji je po razvoju triarhičke teorije inteligencije i po teorijskim doprinosima u oblastima kreativnosti, mudrosti, stilova mišljenja, ljubavi, mržnje i liderstva. Prema istraživanju objavljenom 2002. u časopisu Review of General Psychology, Sternberg je svrstan na 60. mjesto među najcitiranijim psiholozima 20. stoljeća.
Rani život
Robert J. Sternberg rođen je 8. decembra 1949. u New Jersey, u jevrejskoj porodici. U autobiografskim zapisima naveo je da je u djetinjstvu imao izraženu ispitnu anksioznost, što je negativno utjecalo na njegove rezultate na testovima i dovelo do uvjerenja da testovi ne odražavaju uvijek stvarni nivo znanja i intelektualnih sposobnosti pojedinca. Kasnije je ponovo pristupio testiranju u okruženju u kojem se osjećao opuštenije, što je rezultiralo znatno boljim postignućem. To iskustvo utjecalo je na njegovo kasnije naučno interesovanje za mjerenje inteligencije, te je razvio Sternbergov test mentalnih sposobnosti (STOMA), svoj prvi test inteligencije.
Akademska karijera
Robert J. Sternberg studirao je na Univerzitetu Yale, gdje je stekao diplomu prvog ciklusa studija iz psihologije s najvišim počastima () i bio primljen u Phi Beta Kappa. Studiranje mu je omogućeno zahvaljujući Nacionalnoj stipendiji za zaslužne studente i finansijskoj pomoći, budući da nijedan od njegovih roditelja nije završio srednju školu.
Doktorski studij završio je na Univerzitetu Stanford, gdje je 1975. stekao doktorat.
Iste godine vratio se na Univerzitet Yale kao docent psihologije. Na ovom univerzitetu proveo je gotovo tri decenije, tokom kojih je napredovao do zvanja IBM profesora psihologije i obrazovanja, te osnovao i vodio Centar za psihologiju sposobnosti, kompetencija i ekspertize.
Godine 2005. Robert J. Sternberg napustio je Univerzitet Yale i preuzeo dužnost dekana Koledža umjetnosti i nauka na Univerzitetu Tufts. Tokom rada na Tuftsu bio je kandidat za više visokih akademskih funkcija na drugim univerzitetima, uključujući Univerzitet u Coloradu i Univerzitet u Iowi.
Godine 2010. imenovan je za prorektora na Državnom univerzitetu Oklahoma, a tu funkciju obavljao je tri godine. Početkom 2013. izabran je za predsjednika Univerziteta u Wyomingu, ali je krajem iste godine podnio ostavku.
Nakon odlaska sa Univerziteta u Wyomingu, pridružio se nastavnom osoblju Odsjeka za ljudski razvoj na Univerzitetu Cornell, gdje je nastavio svoj akademski i istraživački rad.
Predsjedništvo na Univerzitetu u Wyomingu
Robert J. Sternberg stupio je na dužnost 24. predsjednika Univerziteta u Wyomingu u julu 2013. Tokom svog kratkog mandata zagovarao je razvoj etičkog liderstva među studentima, nastavnicima i zaposlenicima univerziteta, te predlagao reformu prijemnog procesa predlažući model upisa koji bi, pored standardizovanih testova poput ACT-a (Američko koledž testiranje), u većoj mjeri vrednovao i liderskih sposobnosti kandidata.
Njegov mandat obilježile su značajne kadrovske promjene u upravi univerziteta. U prvim mjesecima mandata više visokih univerzitetskih zvaničnika, uključujući prorektora i nekoliko dekana, napustilo je funkcije, a dio tih odlazaka u javnosti je dovođen u vezu s neslaganjima oko načina upravljanja i institucionalnih reformi koje je Sternberg zagovarao.
Tokom posljednjih mjeseci mandata Robert J. Sternberg na čelu Univerziteta u Wyomingu, unutrašnje tenzije u upravi univerziteta dodatno su se pojačale. Odlazak dekana Pravnog fakulteta, Stephena Eastona, bio je praćen javnim kritikama na račun Sternbergovog načina upravljanja i odnosa prema zaposlenima i akademskim jedinicama.
Pojedini članovi univerzitetske zajednice, uključujući administrativne zvaničnike i profesore, izražavali su zabrinutost zbog organizacijske klime, navodeći probleme u komunikaciji, upravljanju ljudskim resursima i provođenju institucionalnih promjena. Zbog niza ostavki i smjena u rukovodstvu, pojedini mediji i članovi akademske zajednice opisivali su stanje na univerzitetu kao period institucionalne nestabilnosti.
Dana 14. novembra 2013, nakon 137 dana na funkciji, Robert J. Sternberg podnio je ostavku na mjesto predsjednika Univerziteta u Wyomingu. Njegov kratki mandat bio je predmet značajne pažnje javnosti i medija, dijelom zbog kadrovskih promjena u upravi univerziteta, ali i zbog finansijskih troškova povezanih s administrativnim reorganizacijama, procesima zapošljavanja i raskidom ugovora.
Počasni doktorati i profesure
Robert J. Sternberg je nosilac trinaest počasnih doktorata koje su mu dodijelili univerziteti u Sjedinjenim Američkim Državama i inostranstvu. Među njima su Madridski univerzitet Complutense, Univerzitet Durham, KU Leuven, Univerzitet Tilburg, Univerzitet Kipra, Univerzitet Pariz V (Descartes) i Sankt Peterburški državni univerzitet i Državni univerzitet u Sankt-Peterburgu.
Izdavačka etika
Robert J. Sternberg je 2015. postao urednik časopisa Perspectives on Psychological Science. Tokom uredničkog mandata, između 2016. i 2018, u istom časopisu objavio je osam komentara bez standardnog postupka recenziranja. Ovakva praksa izazvala je reakcije dijela akademske zajednice. Grupa istraživača uputila je pismo zabrinutosti koje je podržalo više od stotinu psihologa, pri čemu su istaknute primjedbe na izostanak recenzentskog postupka i visok stepen samocitiranja u objavljenim radovima, koji je iznosio između 42% i 65%. Nakon javnih i stručnih reakcija, Sternberg je u aprilu 2018. podnio ostavku na uredničku poziciju, prije isteka planiranog mandata. U narednom periodu, nekoliko njegovih naučnih radova povučeno je iz objave zbog utvrđenog preklapanja i dupliciranja sadržaja.
Nagrade i priznanja
Robert J. Sternberg dobitnik je brojnih stručnih i naučnih priznanja iz oblasti psihologije. Među njima se izdvajaju Nagrada "James McKeen Cattell" koju dodjeljuje Udruženje za psihološku nauku, nagrada "Sir Francis Galton" Međunarodnog udruženja za empirijsku estetiku, Nagrada "Arthur W. Staats" Američke psihološke fondacije i Društva za opću psihologiju, Nagrada "E. L. Thorndike" za životno djelo u edukacijskoj psihologiji koju dodjeljuje Američko psihološko udruženje, te Grawemeyerova nagrada za psihologiju, koju je dobio 2018.
U stručnim pregledima svrstan je među sto najutjecajnijih psihologa 20. vijeka, dok ga je Institut za naučne informacije (ISI) uvrstio među najcitiranije autore u oblastima psihologije i psihijatrije. Također je član više uglednih naučnih institucija, uključujući Nacionalnu akademiju obrazovanja, Američku akademiju umjetnosti i nauka i Američko udruženje za unapređenje nauke.
Sternberg je obavljao funkciju predsjednika Američkog psihološkog udruženja i Istočnog psihološkog udruženja, a također je bio predsjednik Federacije udruženja za bihevioralne i moždane nauke.
Istraživački interesi
Istraživački rad Robert J. Sternberg usmjeren je na više područja psihologije, naročito na proučavanje viših mentalnih funkcija, uključujući inteligenciju, kreativnost i mudrost, zatim stilove mišljenja, kognitivnu promjenjivost, liderstvo, kao i ljubav, međuljudske odnose i mržnju.
U okviru svojih teorijskih doprinosa razvio je trijarhijsku teoriju inteligencije i trokutnu teoriju ljubavi, koje se ubrajaju među njegove najpoznatije naučne modele. Zajedno sa Todd Lubart formulisao je teoriju ulaganja u kreativnost, prema kojoj kreativni pojedinci prepoznaju i razvijaju ideje koje u početku nisu široko prihvaćene, ali kasnije mogu steći značajnu vrijednost. Također je razvio teoriju kreativnih doprinosa, prema kojoj se kreativnost posmatra kao oblik intelektualnog i društvenog vodstva, jer nove ideje mogu usmjeravati promjene u načinu mišljenja i djelovanja.
U oblasti visokog obrazovanja predvodio je eksperimentalni model prijema studenata na Univerzitet Tufts, osmišljen za procjenu kreativnosti, praktičnih sposobnosti i mudrosti kandidata, čime je nastojao proširiti kriterije izvan standardizovanih testova. Sličan pristup primjenjivao je i tokom obavljanja funkcije prorektora na Državnom univerzitetu Oklahoma.
Robert J. Sternberg kritički se odnosio prema tradicionalnim testovima inteligencije, smatrajući da oni predstavljaju samo djelimičnu operacionalizaciju koncepta inteligencije, te da ne mogu u potpunosti obuhvatiti složenost ljudskih intelektualnih sposobnosti. Prema njegovom stanovištu, inteligencija uključuje mnogo širi spektar sposobnosti od onih koje standardizovani testovi obično mjere, uključujući kreativne i praktične aspekte mišljenja.
Godine 1995. bio je član radne grupe Američkog psihološkog udruženja koja je izradila konsenzusni izvještaj o stanju istraživanja inteligencije pod naslovom Intelligence: Knowns and Unknowns. Ovaj dokument nastao je kao odgovor na javne i naučne rasprave koje su uslijedile nakon objavljivanja knjige The Bell Curve, a imao je za cilj sistematizovati tadašnja naučna saznanja o prirodi, mjerenju i društvenim implikacijama inteligencije.
Trijarhična teorija inteligencije
Robert J. Sternberg razvio je trijarhičnu teoriju inteligencije kao alternativu tradicionalnim pristupima mjerenju inteligencije, koji su prvenstveno usmjereni na kognitivne sposobnosti poput rječnika, razumijevanja, pamćenja i rješavanja problema, najčešće procjenjivanih standardizovanim testovima inteligencije. Sternberg je smatrao da je takav pristup suviše ograničen, jer obuhvata samo jedan segment ljudske inteligencije — uglavnom onaj koji dolazi do izražaja u akademskom okruženju i formalnom obrazovanju. Prema njegovom shvatanju, uspješno funkcionisanje u svakodnevnom životu zahtijeva širi spektar sposobnosti koje standardni testovi često ne registruju. Posebno je ukazivao na to da pojedinci koji postižu slabije rezultate na testovima inteligencije mogu posjedovati izražene kreativne sposobnosti ili praktičnu inteligenciju, odnosno sposobnost prilagođavanja okolini i njenog oblikovanja u skladu s vlastitim ciljevima. U tom kontekstu, smatrao je da se i fenomen nadaraneosti treba posmatrati kroz širi okvir koji uključuje analitičku, kreativnu i praktičnu dimenziju inteligencije.
Trijarhični model
Prema Robert J. Sternberg, inteligencija se sastoji od tri međusobno povezane dimenzije: analitičke, kreativne i praktične inteligencije, koje zajedno čine osnovu njegove trijarhične teorije inteligencije.
Analitička inteligencija odnosi se na sposobnost rješavanja problema, analiziranja informacija i izvršavanja akademskih zadataka, posebno onih koji zahtijevaju logičko zaključivanje i pronalaženje tačnog odgovora. Ova dimenzija najčešće se procjenjuje tradicionalnim testovima inteligencije.
Kreativna inteligencija (ili sintetička inteligencija) podrazumijeva sposobnost suočavanja s novim i neuobičajenim situacijama, oslanjajući se na postojeće znanje i vještine. Osobe s razvijenom kreativnom inteligencijom često pronalaze originalna rješenja i sagledavaju probleme iz drugačijih perspektiva.
Praktična inteligencija odnosi se na sposobnost prilagođavanja svakodnevnim životnim okolnostima, korištenjem iskustva i stečenih znanja za djelotvorno djelovanje u konkretnim situacijama. Ova vrsta inteligencije uključuje razumijevanje društvenog i životnog konteksta i sposobnost oblikovanja okoline u skladu s vlastitim potrebama i ciljevima. Sternberg je posebno naglašavao ulogu iskustva u razvoju inteligencije. U tom kontekstu razlikovao je relativnu novost, odnosno sposobnost primjene postojećih znanja na nove probleme, i relativnu poznatost, koja omogućava automatizaciju određenih procesa i oslobađanje kognitivnih resursa za suočavanje s novim izazovima.