Trebinje je grad i naseljeno mjesto na krajnjem jugu Bosne i Hercegovine, u Hercegovini. Smješten je na rijeci Trebišnjici.
Geografija Nalazi se na samom jugu Hercegovine. Smješteno je ispod planine Leotar, na obodu Trebinjskog polja. Kroz grad protiče rijeka Trebišnjica. Od mora je udaljeno oko 27km putem do Dubrovnika, ili oko 38km putem do Herceg Novog. Za Trebinje se kaže da je grad sunca i platana. Ekonomski je i kulturni centar regije Istočne Hercegovine. Trebinje se nalazi na 42° 42′ 32″ sjeverne geografske širine, a na 18° 19′ 18″ istočne geografske dužine i na 275m nadmorske visine. Od Jadranskog mora je udaljeno oko 19km. Prometno je spojen sa Dubrovnikom (27km), Ljubinjem (55km), Mostarom (110km), Bilećom (30km), te Nikšićem (70km) i Herceg Novim (38km).
Klima Klima u Trebinju je mediteranska (sredozemna) sa kratkim blagim zimama i dugim žarkim ljetima. Trebinje je danas, zajedno sa Mostarom i Neumom, jedan od najtoplijih gradova u Bosni i Hercegovini. Prosječna godišnja temperatura zraka u gradu je 16,6°C (1981–2012), prosječna januarska temperatura je 8,3°C, a julska 26,5°C. Ljeti se temperature često penju i iznad 38°C, a zimi se se ponekad spuste i ispod 0°C. Najviša zabilježena temperatura iznosila je 45,5°C, 22. jula 2007. A najniža zabilježena temperatura iznosila je −8°C, 14. januara 1968. Godišnje padne prosječno 1624mm padavina. Dana 8. 8. 2012. tačno u ponoć, u Trebinju je izmjerena temperatura od 32,2°C, a prema podacima Republičkog hidrometeorološkog zavoda Republike Srpske to je jedna od najviših ponoćnih temperatura ikada zabilježenih na prostorima Bosne i Hercegovine. Grad ima oko 260 sunčanih dana u godini. Trebinje spada u najsunčanije gradove na Balkanu. Snijeg u Trebinju je prava rijetkost, a i kada padne zadrži se po nekoliko sati. Klima je pogodna za uzgoj južnog voća (smokva, nar, mandarina, limun, narandža, grejpfrut, maslina, vinova loza).
Historija mini|desno|Trebinje početkom 20. vijeka Zbog položaja na komunikacijama koje povezuju unutrašnjost Hercegovine s Dubrovnikom, Bokom kotorskom i Jadranom, trebinjski kraj je kroz različita razdoblja imao izražen vojni, trgovački i administrativni značaj.
Prahistorija i antika Šire područje današnjeg Trebinja bilo je naseljeno još u prahistoriji, o čemu svjedoče brojna gradinska i grobna nalazišta u trebinjskom zaleđu. Najnovija arheološka istraživanja obavljena tokom 1997. i 1998. godine, potvrdila su činjenicu o kontinuiranom životu ljudi na ovim prostorima od paleolita do danas. Prahistorijskih objekata (tumulusi i gradine) je na hiljade i do sada je ispitano samo oko 1 odsto. U blizini Bileće je pronađena ilirska grobnica sa veoma neobičnim načinom sahranjivanja - Kačanjska grobnica sa veoma vrijednim predmetima od kojih su neki uvezeni iz Grčke. To govori o tome da prastanovnici Kačnja nisu bili egzotični pustinjaci, već ljudi sa intezivnim komunikacijama na širokom prostoru.
U sastav rimske države Trebinje sa svojim zaleđem (Ljubomir, Zariječje, Panik, Miruše) ulazi 135. god p. n. e. nakon pokoravanja Ardijejaca i Plereja (držali su prostor između Popova i Boke Kotorske). Bilo je u sastavu Epidaura (Cavtat), najjužnije rimske kolonije na istočnoj obali Jadrana, kao njegovo zaleđe.
Uz cestu Ljubomir (Ad zizium) – Panik (Leusinium) postojala su naselja u Domaševu, Ukšićima, Vrpolju (Cibrijan, rustična vila), Mosku, Skrobotnom, Dubočanima, pod Mićevcem, Bihovu, Čičevcu, Poljicama i u samom Trebinju Asamo, putna stanica. Istraživanja su pokazala i visok kulturni nivo (hipokaust, freske, mozaici). Sve zajedno govori o visoko civilizaranom životu tog vremena na ovim prostorima.
U antičkom razdoblju prostor Trebinja bio je uključen u rimski prometni i upravni sistem južne Dalmacije. Ivo Bojanovski je na području današnjeg grada identificirao Asamum (Asamo), rimsku putnu stanicu i naselje uz lijevu obalu Trebišnjice, ispod Crkvine, čiji je značaj proizlazio iz plodnosti trebinjskog polja i položaja na pravcima prema Epidauru i unutrašnjosti zaleđa.
Antičko naslijeđe trebinjskog kraja važno je i za razumijevanje kasnije urbane i komunikacijske funkcije područja, jer je riječ o prostoru koji je i prije srednjeg vijeka predstavljao prijelaznu zonu između jadranske obale i hercegovačke unutrašnjosti.
Srednji vijek I u ranom srednjem vijeku taj prirodno-geografski prostor bio je jedna od najstarijih teritorijalno-političkih jedinica (arhontija, župa), formirana po dolasku Slovena na Balkan. Bizantski historičar i car Konstantin Porfirogenit ga spominje pod imenom Travunija. Prostiralo se: na jugu do Dubrovnika, na sjeverozapadu preko Veličana do Gacka i Pive, i na jugoistoku do Risna. Granica je bila obilježena kamenim stubovima valjkastog oblika sa uklesanim plastičnim križevima. Još u XX vijeku postojali su ostaci tih biljega na granici župa Hum i Travunija (Petrov krst na Rošcu). Prema Duklji granica je bila na gornjem toku Trebišnjice, gdje je i današnja granica Hercegovine i Crne Gore.
U ovoj oblasti nalazilo se pet gradova među kojima i Trebinje. Ne zna se sa sigurnošću kakav je bio karakter ovih gradova, ali se zna da su to bili vojni centri, a prije svega utvrđena mjesta. Centar ovih gradova bio je Trebinje, po čemu se i ova oblast naziva Trebinjska oblast. Travunija je došla pod bosansku vlast 1377. Trebinjem i njegovom okolinom upravljala je bosanska vlastelinska porodica Pavlovići, do 1438, kad ga Stjepan Vukčić Kosača pripaja posjedu Kosača. Na području Trebinja bila je carina. U toku Konavoskog rata, 1430. Dubrovčani su na području Trebinja doživjeli jak poraz od vojvode Radoslava Pavlovića. Upravu u Trebinju držao je gradski knez. U Trebinju je bilo sjedište Trebinjsko-mrkanske biskupije. Među najvažnijim vlasteoskim rodovima sa područja Trebinja su Ljubibratići, Poznanovići, Raspudići, Starčići.
U ranom srednjem vijeku trebinjski kraj pripadao je historijskoj oblasti Travunije, a njegovo značenje raslo je zbog blizine primorja i veza s dubrovačkim prostorom. U kasnom srednjem vijeku, naročito nakon širenja bosanske države pod Tvrtkom I, trebinjsko područje ulazi u sastav bosanske države.
U tom razdoblju na prostoru Trebinja djeluju lokalne vlastelinske porodice. Među njima se posebno izdvajaju Dragančići, koje je Kurtović opisao kao vlastelu koja obilježava historiju trebinjskog kraja u drugoj polovini 14. i prvoj polovini 15. stoljeća. Njihova uporišta nalazila su se u Poljicu i Kremenom Dolu, na južnom prostoru Travunije prema Konavlima; u hijerarhiji vlastele bili su povezani najprije s Pavlovićima, a od 1438. s Kosačama.
Srednjovjekovni tragovi u okolini Trebinja vidljivi su i kroz rasprostranjenost stećaka, nekropola i ostataka crkvišta, što svjedoči o gustoj naseljenosti i kontinuitetu života u trebinjskom kraju prije osmanskog osvajanja.
Osmansko doba Nakon osmanskog osvajanja Hercegovine u drugoj polovini 15. stoljeća, Trebinje je ušlo u sastav osmanskog upravnog sistema, a njegov se urbani razvoj postupno preoblikovao u skladu s novim administrativnim, vojnim i ekonomskim prilikama. Prema podacima Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, zatvoreno historijsko jezgro Starog grada (Kastela) formirano je od 17. stoljeća unutar bedema, na prostoru uz Trebišnjicu.
U osmanskom razdoblju Trebinje dobija obilježja orijentalno-mediteranskog grada, s čaršijom, mostovima, sakralnim objektima i mahalama. Poseban značaj imao je razvoj naselja izvan bedema. Siniša Cvijić i Jasna Guzijan navode da je mahala Krš, nastala u prvoj polovini 18. stoljeća, bila prvo naselje koje se razvilo izvan gradskih zidina; rasla je spontano, u skladu s reljefom, i predstavljala mješavinu mediteranskih i orijentalnih urbanih utjecaja.
Osmansko doba ostavilo je presudan trag u prostornom identitetu Trebinja. U tom razdoblju učvršćena je uloga grada kao lokalnog središta na južnim komunikacijama Hercegovine, a iz osmanskog vremena potječu i neki od najprepoznatljivijih spomenika trebinjske baštine, među njima i Arslanagića most.
Austro-Ugarska uprava Austro-Ugarska je Trebinje zauzela 8. septembra 1878. godine, pri čemu su, prema Cathie Carmichael, habsburške trupe ušle u grad bez borbe, nakon odlaska osmanskog garnizona. Ubrzo nakon okupacije Trebinje dobija novu stratešku funkciju pograničnog vojnog središta prema Crnoj Gori i južnom Jadranu. Austro-Ugarska u gradu razvija snažan garnizonski kompleks, gradi velike kasarne i fortifikacije te prilagođava urbanu strukturu vojnim i upravnim potrebama Monarhije.
U austrougarskom periodu dolazi i do vidljive modernizacije gradskog prostora. Carmichael bilježi da su u Trebinju kuće bile obojene i numerirane, ulice popravljene i imenovane, a grad je postajao urednije i planski oblikovano središte nego u ranijem razdoblju. U sklopu te modernizacije razvijani su parkovi, saobraćajna infrastruktura i željezničke veze; u julu 1901. otvorena je željeznička pruga Hum–Trebinje, koja je dodatno pojačala povezanost grada s ostatkom zemlje i jadranskim zaleđem.
Austrougarsko razdoblje bilo je presudno za prijelaz Trebinja iz pretežno osmanskog pograničnog grada u vojno-administrativno i urbanistički preoblikovano središte. Ipak, vojni karakter grada ostao je snažno izražen sve do kraja Prvog svjetskog rata.
20. stoljeće Nakon 1918. Trebinje ulazi u sastav Kraljevine SHS, a potom Kraljevine Jugoslavije. U tom razdoblju zadržava regionalni značaj u južnoj Hercegovini, ali se njegov identitet i dalje u velikoj mjeri oslanja na naslijeđeni austrougarski urbanistički okvir. Poslije Drugog svjetskog rata, u sastavu socijalističke Jugoslavije, Trebinje ulazi u fazu intenzivnijeg urbanog razvoja.
Brankica Milojević razvoj Trebinja od 1945. do savremenog doba tumači u kontekstu socijalizma i tranzicije, ističući da su upravo druga polovina 20. stoljeća i poratna tranzicija najviše utjecale na urbani oblik grada. U tom je razdoblju, pored stambenog i infrastrukturnog širenja, došlo i do velikih zahvata povezanih s hidroenergetskim sistemom na Trebišnjici. Zbog izgradnje hidroelektrane i akumulacije, Arslanagića most je u razdoblju 1959–1964. rastavljen i prenesen na novu lokaciju, što predstavlja jedan od najpoznatijih primjera premještanja spomenika u Hercegovini.
Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995) Početkom rata u Bosni i Hercegovini, Trebinje je dobilo važnu ulogu u političko-policijskoj strukturi srpskih vlasti u Hercegovini. U optužnim aktima Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju navodi se da je 1. aprila 1992, na osnovu srpskog zakona o unutrašnjim poslovima, uspostavljen posebni MUP Republike Srpske, pri čemu je u Trebinju formiran Centar službi bezbjednosti za SAO Hercegovinu.
Kasnija presuda u predmetu Ratko Mladić citira izvještaj od 30. jula 1992, prema kojem su razne paravojne formacije na području SAO Hercegovine u početku djelovale uglavnom u saradnji s Vojskom Republike Srpske, ali su njihove aktivnosti tokom ljeta 1992. ozbiljno usložnjavale sigurnosnu situaciju, u izvještaju se posebno spominju problemi u održavanju reda i uspostavi kontrolnih punktova na području Bileće i Trebinja.
U izvještaju specijalnog izvjestioca Tadeusza Mazowieckog od 10. februara 1993. navodi se da je dotadašnji odnos između Bošnjaka i Srba u Trebinju bio uništen te da je u prethodnim danima veći broj Bošnjaka napustio grad. U noti generalnog sekretara UN-a od 26. februara 1993. zabilježeno je i da je glavna gradska džamija, prema tada dostupnim navodima, srušena 26. januara 1993. U petom periodičnom izvještaju Mazowiecki je razaranje Trebinja u novembru 1992. i rušenje njegove džamije naveo među reprezentativnim primjerima uništavanja kulturno-vjerskih objekata u ratu.
Rat 1992–1995. snažno je promijenio demografsku, političku i vjersku sliku Trebinja. Grad je iz rata izašao s teškim naslijeđem progona, razaranja i duboke promjene dotadašnje multikonfesionalne strukture.
Savremeno doba