Cazin je grad i naseljeno mjesto u sjeverozapadnom dijelu Bosne i Hercegovine na križanju puteva koji vode od Bihaća prema Velikoj Kladuši, susjednoj Hrvatskoj i dalje prema zapadnoj Evropi, zatim preko Tržačkih Raštela prema Jadranskom moru i jugozapadno preko Bosanske Krupe prema Banjoj Luci, Tuzli i dalje prema istoku.
Teritorija grada Cazina zahvata 355,7 km2 u kojem prema rezultatima popisa iz 2013. živi 66.149 stanovnika, organizovanih u 23 mjesne zajednice sa 54 naseljenih mjesta. Gustoća naseljenosti iznosi 194,97 stanovnika/km2. Prema popisu iz 1991. općina Cazin imala je 63.409 stanovnika od čega 97,56% Bošnjaka, 1,21% Srba i 1,23% građana ostalih nacionalnosti, dok je prosječna gustoća naseljenosti iznosila 180 stanovnika/km2.
Prevladava niskobrdoviti reljef između 200 i 400 metara nadmorske visine. Ukupne površine obradivog zemljišta iznose 21.331 hektara. Šume zauzimaju oko 25% teritorija, dok na vodotoke otpada 0,18% površine.
Od 2017. Cazin ima status službenog grada Bosne i Hercegovine. Tako je postao prvi službeni grad u Federaciji Bosne i Hercegovine koji nije sjedište kantona.
Historija lijevo|mini|Cazin 1906. mini|desno|200px|Geografski položaj grada CazinaHistorija Cazina obuhvata razvoj Cazina od prahistorijskih i srednjovjekovnih tragova naseljenosti preko osmanskog i austrougarskog perioda do savremenog doba. Zbog položaja u Cazinskoj krajini, na prostoru između Bihaća, Velike Kladuše i granice s Hrvatskom, Cazin je kroz veći dio svoje prošlosti imao izrazito granični, vojni i upravni značaj.
Najstariji tragovi i srednji vijek Područje Cazina bilo je naseljeno još u prahistoriji, a historijski razvoj gradskog jezgra vezan je za utvrđenje poznato kao Stari grad Cazin. U sačuvanim pisanim izvorima Cazin se prvi put spominje 1494. U predosmanskom razdoblju riječ je o utvrđenom gradu s podgrađem, a u historiografiji se povezuje s prostorom pod vlašću Ugarske.
Posebno važan događaj u ranijoj historiji Cazina desio se 1522. godine, kada je nakon osmanskog osvajanja Knina u Cazin premješteno sjedište Kninske biskupije. Tokom 16. stoljeća cazinski kraj bio je izložen učestalim osmanskim prodorima, a utvrda je zbog pograničnog položaja imala istaknutu odbrambenu ulogu.
Osmanski period Cazin je pod osmansku vlast došao 1578. U osmanskom periodu nalazio se u sastavu Ostrožačke kapetanije i razvio se kao značajna krajiška tvrđava. Krajem 16. stoljeća cazinsku posadu činilo je oko 150 vojnika, početkom 17. stoljeća 202 graničara, a sredinom 17. stoljeća 237 graničara. Sredinom 18. stoljeća tvrđava je imala više topova i posadu od oko 250 ljudi, što svjedoči o njenom važnom mjestu u sistemu osmanske pogranične odbrane prema habsburškim zemljama.
U osmansko doba Cazin je bio dio šireg prostora koji je u kolektivnom i historijskom smislu oblikovao identitet Cazinske krajine, područja obilježenog čestim vojnim sukobima, seobama i graničarskim načinom života.
Austrougarski period Nakon Berlinskog kongresa 1878. Austro-Ugarska je preuzela upravu nad Bosnom i Hercegovinom, ali je na području Cazinske krajine naišla na snažan otpor. U literaturi se navodi da je otpor na cazinskom području trajao relativno dugo te da je tek slomom pobune u Cazinskoj krajini Austro-Ugarska učvrstila vlast u Bosni. Nakon okupacije uslijedile su represivne mjere, progoni i iseljavanja dijela stanovništva prema Sandžaku i drugim dijelovima Osmanskog Carstva.
Krajem 19. stoljeća Cazin je poprimio izrazitija urbana obilježja i postao središte istoimenog kotara, što je dodatno učvrstilo njegov upravni značaj u sjeverozapadnoj Bosni.
Cazin u 20. stoljeću
Drugi svjetski rat U Drugom svjetskom ratu Cazin je bio zahvaćen sukobima između snaga NDH, partizana i drugih vojnih formacija na prostoru Bihaćke krajine. Prema dostupnim izvorima, partizanske snage ušle su u Cazin 2. septembra 1942. i zadržale se u gradu kratko vrijeme.
Cazinska buna Jedan od najznačajnijih događaja u savremenoj historiji Cazina bila je Cazinska buna iz maja 1950. godine, seljačka pobuna protiv agrarne i otkupne politike komunističkih vlasti u tadašnjoj Jugoslaviji. U historiografiji se buna smatra jednim od važnijih događaja bosanskohercegovačke historije 20. stoljeća, a njeno istraživanje bilo je dugo opterećeno političkim ograničenjima.
Rat u Bosni i Hercegovini Tokom rata u Bosni i Hercegovini Cazin je bio dio Bihaćkog džepa, enklave koja je od 1992. bila okružena teritorijama pod srpskom kontrolom. U vojnoj organizaciji Armije Republike Bosne i Hercegovine Cazin je imao značajnu ulogu unutar 5. korpusa, uključujući 503. cazinsku brigadu, 510. oslobodilačku brigadu i centar za obuku i regrutaciju sa sjedištem u Cazinu.
Od 1993. do 1995. širi prostor Cazinske krajine bio je zahvaćen i unutrašnjim bošnjačkim sukobom između snaga lojalnih vlastima u Sarajevu i pristalica Autonomne Pokrajine Zapadna Bosna pod vodstvom Fikreta Abdića.
Snage 5. korpusa su u više navrata branile prostor Bihaća, Cazina i Bužima od ofanziva Vojske Republike Srpske i Srpske vojske Krajine. Tokom borbi 1994. 503. cazinska brigada učestvovala je u protivnapadu na području Grabeža, dok su u septembru iste godine raketni i artiljerijski udari pogađali i područje Cazina.
Rat je ostavio duboke demografske, političke i memorijske posljedice na Cazin i cijelu Cazinsku krajinu, a sjećanje na sukobe 1990-ih ostalo je važna tema u lokalnoj historiografiji i javnom prostoru.
Kulturno-historijsko naslijeđe Najvažniji spomenik historije Cazina jeste Stari grad Cazin, proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine u okviru graditeljske cjeline sa džamijom. Pored njega, historijski identitet grada oblikuju i brojna lokalna utvrđenja, mezarja, stećci i tradicija Cazinske krajine kao graničarskog prostora.
Dan grada je 6. august koji se obilježava povodom dana spajanja jedinica Armije Republike Bosne i Hercegovine sa Vojskom Republike Hrvatske u Tržačkim Raštelima na dan 6. august 1995. Povodom dana grada dodjeljuju se gradska priznanja što se uređuje odlukom gradskog vijeća.Općinsko vijeće Općine Cazin: Statut Općine Cazin Cazin, 22. decembar 2010.
Kultura Nacionalni spomenici
Ekonomija mini|Dom zdravlja Cazin|265px|desno Posebno mjesto u poljoprivredi zauzima stočarstvo u čemu prednjači proizvodnja sirovog kravljeg mlijeka. Grad Cazin je trenutno najveći proizvođač mlijeka u BiH. Pored proizvodnje mlijeka značajno mjesto zauzima i proizvodnja povrća i voća u kooperantskim odnosima za prerađivačke kapacitete "Agrokomerca" kao i proizvodnja ljekovitog i industrijskog bilja te skupljanje ljekovitog bilja i šumskih plodova.
Na lokalnoj razini se ističe industrija građevinarstva, proizvodnja medicinskih instrumenata, proizvodnja peradi, klanje i konfekcioniranje mesa peradi, te trgovina koja je apsolutni nosilac trgovinske branše u gradu.
Veliki dio ulaganja u ovom gradu je rezultat slijevanja svježeg kapitala iz zemalja zapadne Evrope, u kojima se nalazi mnoštvo radnika sa ovog područja. Cazin trenutno ima nešto više od 7.000 nezaposlenih lica.
Mineralni resursi Na području grada Cazin nalaze se značajne geološke rezerve gipsa, tufora, kvarcnog pijeska, pločastih vapnenaca i drugih minerala. Sjeveroistočno od naselja Stijena, na površini nešto manjoj od 1 km2 otkrivene su naslage gipsa. Geološke rezerve su relativno velike, pa se cijeni da postoje uslovi za dalja istraživanja radi utvrđivanja industrijskih rezervi i njegovu primjenu u građevinarstvu. Utvrđeni su pojasevi i leće tufova i tufita u vertikalnoj i lateralnoj alternaciji s laporima. Najčešće su to kilometar dugi i 500 m široki pojasevi. Na industrijsko testiranje slati su uzorci sa lokaliteta istočno od Tržca i dobiveni su pozitivni rezultati, što znači da bi se tufovi mogli upotrebljavati za proizvodnju klinkera. Južno od Cazina registriran je pojas kvarcnih pješčara. Debljina slojeva kreće se od 5–20 cm. Zapadno od Cazina, uz glavnu cestu kod Ćoralića, postoji ciglana u čijoj neposrednoj blizini se nalazi ležište ciglarske gline. Postoje nalazišta ciglarske gline i na drugim lokalitetima sa znatnim geološkim rezervama. Prerađivanje dolomita kod Ćoralića (Džehveruša) je poznato i van granica Unsko-sanskog kantona. Osim lokaliteta "Džehveruša" sigurno postoje značajne, dovoljno neistražene, geološke rezerve tih dolomita na području grada Cazin. Cazinski ugljeni bazen proteže se od Gnjilavca na jugoistoku do Šturlića na sjeverozapadu, na dužini od oko 20 km i prosječnoj širini oko 6 km. Ugalj ovog bazena je lignit-mrki ugalj koji ima zadovoljavajuću debljinu i kvalitet u tri odvojena lokaliteta: Pjanići, Crnaja i Šturlić.Mineralne sirovine Bosne i Hercegovine, 1 tom, Ležišta uglja, Geoinžinjering Sarajevo, 1976. Debljina sloja u Pjanićima je u prosjeku 2 metra, u Crnaji 3 m, a u Šturliću preko 4,5 metara. Prema raspoloživim podacima ugalj bazena Cazin-Tržac pripada vrsti nešto lošijih mrkih ugljeva (mrko-lignitski ugljevi). Donja toplotna vrijednost uglja je 13.593 kJ (3.245 kcal), sadržaj vlage je 30,75%, pepela 17,6%, a sumpora 2,90%. Prema sadržaju sumpora ovaj mrkolignitski ugalj spada u kvalitetnije ugljeve. Na lokalitetima Pjanića i Crnaje istražene su i obračunate bilansne rezerve A+B+C1 kategorije od 2.797.000 t, a vanbilansne C2 kategorije od oko 40.000.000 t uglja. Ograničena istraživanja izvršena na termalnim izvorima na području Tržačkih Raštela su pokazala da se radi o ne agresivnim termalnim vodama, čije su temperature uz veće izdašnosti male u plićim zonama.
Stanovništvo
Nacionalni sastav stanovništva – grad Cazin
Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Cazin
Politika Gradom rukovodi gradonačelnik koji se bira na lokalnim općinskim izborima svake četiri godine, na kojima se bira i gradsko vijeće, koje se sastoji od 29 vijećnika, koji se biraju po partijskim listama. Članovi gradskog vijeća se biraju direktno, te na osnovu dobijenih glasova, proporcionalno udjelu partije, zastupaju biranu partiju u gradskom vijeću. Ovlasti gradnačelnika i gradskog vijeća regulisani su federalnim zakonima i statutom grada. Jedan član vijeća pripada pripadniku nacionalnih manjina.
Turizam mini|Kula u naselju Ostrožac|300px|lijevo
U poslijeratnom periodu je došlo do značajnijih posjeta turista u sklopu manifestacija "Una-regata" raftinga rijekom Unom od Bihaća preko Cazina do Bosanske Krupe. Prisutan je i kongresni turizam kroz organizaciju raznih seminara, savjetovanja, naučnih skupova i sl. Novost je organizacija EKO sajma koji je prvi put održan na terenima kompleksa Sedra.
Poseban značaj razvoju turizma u Cazinu daje srednjovjekovni Stari grad Ostrožac kao jedan od rijetkih dvoraca iz austrougarskog perioda sačuvanih na Balkanu. Također, tu je nekoliko srednjovjekovnih utvrda: Pećigrad, Stijena, Šturlić.
Mediji Na području Cazina djeluje lokalna radio i TV-stanica u okviru javnog preduzeća RTV Cazin.
Klima Ovo područje ima umjereno-kontinentalnu klimu sa dosta oštrim zimama i toplim ljetima, sa znatnim uticajem lokalnih uslova. Srednja godišnja temperatura zraka je 9,5 °C, sa godišnjom amplitudom temperature zraka od 20,6 °C. Najhladniji mjeseci su: januar, zatim decembar i februar, dok su najtopliji juli, august, te juni.
Poznate ličnosti Husnija Topić - likovni umjetnik Nurija Pozderac - narodni poslanik Kraljevine Jugoslavije, narodni heroj Jugoslavije, pripadnik Narodno-oslobodilačkog pokreta, potpredsjednik izvršnog odbora AVNOJ-a. Hamdija Pozderac - jugoslavenski političar, pripadnik Narodno-oslobodilačkog pokreta. Hakija Pozderac - jugoslavenski političar, pripadnik Narodno-oslobodilačkog pokreta. Hazim Akmadžić - književnik Ibro Šarić - šahovski velemajstor Osman Hadžić - pjevač Safet Nadarević - nogometaš Nermin Puškar - muzičar
Galerija
Također pogledajte 503. slavna brdska brigada
Reference
Vanjski linkovi
Zvanični sajt
* Kategorija:Općine u Unsko-sanskom kantonu Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine