Zenica je grad u srednjem dijelu Bosne i Hercegovine i sjedište Zeničko-dobojskog kantona. Nalazi se u dolini rijeke Bosne, otprilike 70 km sjeverozapadno od Sarajeva, a prema broju stanovnika je četvrti grad u Bosni i Hercegovini. Ekonomsko je središte geografske regije Srednje Bosne i pored Travnika i Visokog predstavlja najvažniji grad tog dijela države, poznat po željezari, teškoj industriji i kao univerzitetski centar.
Urbani dio današnjeg grada formiran je u nekoliko faza, uključujući neolitsko, ilirsko doba, rimski municipijum Bistua Nuova (2–4. stoljeća; staro ime grada), sa ranokršćanskom dvojnom bazilikom (basilica gemina). Postoje tragovi antičkog naselja. Najraniji nalazi datiraju iz perioda 3000–2000 p. n. e. na lokalitetima Drivuše i Gradišća. Sadašnje ime Zenice prvi put se spominje 1436. U Zenici je otkrivena srednjovjekovna crkva, a samostalnost srednjovjekovne Bosne direktno je vezana za Zenicu (ploča sudije Gradeše i abjuracija, doba Kulina bana, Vranduk, tvrđava bosanskih kraljeva, Janjići i hiže (domovi) pripadnika bosanske crkve, stećci, kameni nadgrobni spomenici itd).
Za vrijeme osmanske vladavine krajem 17. stoljeća Zenica je imala 2000 stanovnika, većinom muslimana. Moderni grad glavnom je građen u austrougarskom i jugoslavenskom periodu. Broj stanovnika naglo je rastao tokom 20. stoljeća, a od rata u Bosni i Hercegovini do 2013. grad je izgubio četvrtinu stanovništva. Općina Zenica postala je Grad Zenica 2014.
Naseljena površina je 43,01 km2, a sam grad pokriva 558,5 km2. Nadmorska visina iznosi 310–350m. Kroz naselje protiču rijeke Bosna, Lašva, Kočevska rijeka i Babina rijeka. Preovlađuje umjereno kontinentalna klima. Grad ima šesnaest gradskih mjesnih naselja, a čini ga ukupno 81 naseljeno mjesto.
Zenica ima devet nacionalnih spomenika. Nogometni klub Čelik je obilježje grada, a u gradu se nalazi jedna od najviših zgrada u Bosni i Hercegovini – Lamela. Među poznatim Zeničanima su Semir Osmanagić, Tarik Filipović, Danis Tanović, Amar Jašarspahić, Mesud Pezer, Haris Burina, Mervana Jugić-Salkić i Elvir Bolić.
Etimologija Prvo pominjanje imena Zenica zabilježeno je 20. marta 1436, u pismu poslanom turskom vojvodi Baraku, gdje se u sedmom redu pominje naziv "Seniza". lijevo|mini|174x174px|Prvo pominjanje imena Zenica u uputi Maroja Đurkovića, poslanom u Bosnu ka turskom vojvodi Baraku. Prilikom napuštanja kraljevskog grada Bobovca, Katarina Kosača Kotromanić je izjavila "Osta z(j)enica oka moga...".
Područje današnjeg grada kroz historiju na geografskim mapama označavalo još kao Bistua Nova (izvorno Bistua Nuova) zbog rimskog municipijuma kao najznačajni nalaz tog perioda po kojem se zove jedna od ulica danas u Novom Radakovu i Bilino Polje po kojem danas nosi naziv stadion NK Čelika i Reprezentacije Bosne i Hercegovine
Historija Najstariji materijalni dokazi o životu, civilizaciji i historijskim zbivanjima na lokalitetu grada Zenice, potiču od perioda 3000. do 2000. p. n. e, a čiji dokazi su pronađeni na lokalitetima Drivuše i Gradišća. Iz metalnog doba kao dokaz, pronađene su metalne sjekire i strelice u predjelu Nemile i Gračanice, da bi se na prelazu iz bronzanog u željezno doba (6–5. stoljeće p. n. e), obilježila Ilirska plemena. Ilirska naselja su gradila specifična naselja odbrambenog karaktera, zvane gradina, a dokaz prisustva plemena Desidijata su indirektni dokazi iz toponomastičke građe kao npr. toponim gradina, u naseljima kao Gradišće, Gračanica, Gradac (danas pripada mjesnoj zajednici Raspotočje) u okolini Zenice. U najvećem ustanku protiv Rimljana, Batonov ustanak (6–9. p. n. e) spominje se Arduba koja je povezivana sa današnjim Vrandukom.
Srednjovjekovna Bosna lijevo|mini|Slika iz sredine 19. vijeka, autora Karla Eberta (1821—1885), Tvrđava Vranduk u Bosni (njem. Die Festung Vranduk in Bosnien; na slici su prikazani Bošnjani na planini Vranduk pored rijeke Bosne).|220x220piksel Tokom ranog srednjeg vijeka, pretpostavlja se da su barbarske najezde uništile najveći dio antičkog naslijeđa, a od posebnog značaja za Zenicu jest bistuenske biskupije (najznačaniji nalaz (2–4. vijek) u kojem dominira monumentalna ranokršćanska dvostruka bazilika, pored koje je u Evropi identifikovana samo još jedna. Tokom srednjeg vijeka na području Zenice i srednje Bosne, naseljavaju se Goti, Avari i Slaveni koji formiraju svoje južne slavenske države, a tako i Bosnu. Vrijeme političke samostalnosti srednjovjekovne Bosne direktno je vezano za Zenicu, prije svega Gradješinom pločom i aktom abjuracije, čime je dopunjeno Kulinovo vrijeme, ali određuje i činjenice političke moći. Tokom vladavine Kulina bana pominje se vjera sa sličnim heretičkim (dualističkim) vjerovanjem na istoku Balkanskog poluostrva. Pritiskom pape i mađarskog kralja, bosanski ban Kulin će pred papinim izaslanikom kardinalom Ioannesom Casamarisom, splitskim nadbiskupom Bernardom i dubrovačkim đakonom Marinom, 8. aprila 1203. objaviti Bilinopoljsku izjavu kojom se odriče bogumilskog učenja. Blizina tvrdog grada Vranduka, sjedište bosanskih kraljeva, Janjića i hiže dida bosanskih krstjana (u historiografiji nazivanih bogumilima, bosanskim hereticima), sa stećcima u Puhovcu i Pojskama, nekoliko pisara i graditelja, uz ostalo, jesu činjenice i dokaz posebnog značaja ovog kraja u srednjem vijeku.
U razdoblju srednjeg vijeka, 1370, spominje se naselje Klopče, kao i porodica toga imena, 8. januara 1404. bosanski did iz Janjića šalje depešu dubrovačkom knezu Vlahi Sorkočeviću. U zeničkom naselju Varošišće (kod Vranduka) otkopana je crkva iz srednjeg vijeka i franjevački samostan Sv. Marije, koju je gradio kipar Ivan Hrelić, učenik Juraja Dalmatinca.
Osmansko doba U vrijeme vladavine Osmanlija (1463–1878) činjenicom da se promjenom smjera glavnog trgovačkog puta mijenja i funkcija samog grada, te osim kratkog perioda kad je bila sjedište brodskog kadije (do 1557). Zenica je kasaba, opet osobenog lika sa nekoliko džamija (Sultan Ahmedova, poznata i kao Čaršijska, Osman-čelebijina, Sejmenska, Jalijska), medresom (1737), nekoliko mekteba, nišana, šadrvana, hanova i karavansaraja. lijevo|mini|Sejmenska džamija u centralnom dijelu grada, druga najstarija džamija.|220x220piksel Prema podatku iz 17. stoljeća, Zenica je imala oko 330 kuća, što je stavljalo među redove srednjeg grada u tadašnjoj Bosni. U jednom opisu iz 1697. govori se o Zenici, gdje uspjevaju dinje "...a sam kraj je vrlo pitom".
Godine 1697, dolazi do razaranja i potpunog spaljivanja Zenice (po predanju samo su tri kuće opstale), od strane habsburškog princa Eugena Savojskog. Većina uglednih Zeničana je ubijeno, a katoličko stanovništvo je napustilo grad skupa sa princom Eugenom, da bi u 18. vijeku u Zenicu ponovo se počeli doseljavati Hrvati iz Dalmacije i Jevreji - sefardi (spominju se tek oko 19. vijeka u Zenici).
Austrougarsko doba mini|227x227px|Konjska česma pored Čaršijske džamije (Sultan-Ahmedove). Grade se kapitalni objekti šireg društveno-ekonomskog značaja: željeznička pruga od Bosanskog Broda do Zenice (1879), Rudnik mrkog uglja (1880), Fabrika papira (1885), Željezara (1892), Kazneni zavod (1886). Konjska česma, izgrađena od bijelog tesanog kamena, sa dvije lule i dva korita, postavljena suprotno. Česma je otvorena 30. maja 1910, u 10:00 sati, na sjećanje prolaska austrijskog cara Franje Josipa kroz Zenicu. Tadašnji načelnik Zenice Ali Harmandić je 1910. doprinio da Zenica dobije prvi savremeni vodovod dužine 6 km, te desetak česmi u Zenici, između kojih i Konjska česma. Od 2001, model austrijske česme je postao zvanični suvenir Zenice, koji se još naziva i gradska, čaršijska, stara i konjska na osnovu lule koje imaju oblik konjske glave. Česma se nalazi između Sultan Ahmedove džamije i objekta Zeničkog muftijstva–Hadži Mazića kuća.
Dvadeseti vijek mini|Zgrada nekadašnje sinagoge u Zenici pored kamenog mosta.|lijevo|220x220piksel Početkom 20. vijeka, povećao se broj stanovnika, evidentna je ubrzana urbanizacija. Srpska pravoslavna crkva Rođenja Svete Bogorodice sagrađena je 1885, dvije katoličke crkve 1910, sinagoga 1903, najstarija džamija Sultan-Ahmed je obnovljena, gradnja nekoliko prenoćišta, hotela, škola, vodovod, modernih puteva.
Dvadeseti vijek u Zenici obilježen pojačanom industrijalizacijom, posebno poslije 1938. izgradnjom Grube pruge, pauperizacijom dijela stanovništva, njegovom proleterizacijom. Kameniti most vezuje kuću Koste Jefića i Osmanage Mehmedića i jevrejsku Havru punih 90 godina.
Od 1941. do 1945, evidentan je napor domaćeg stanovništva (potpisivanjem Rezolucije zeničkih muslimana maja 1942). Ustaški teror nad Židovima i odvođenja u koncentracione logore, doveo je do nestanka židovske kulture u Zenici. Osnovane su muslimanske milicije, naoružane od ustaškog pokreta u Šerićima, Doglodima, Babinu. Kao odbrana stanovništa osnovani su i partizanske odrede, koji su u aprilu 1945. oslobodili Zenicu. Odbrana i oslobođenje Zenice obilježava se 12. aprila 1945. (Dan oslobođenja Zenice). Nakon toga grad je počeo naglo industrijski se razvijati, a novi blokovi zgrada su izgrađeni kako bi se smjestili sve brojniji rudari i radnici u čeličani. Za vrijeme jugoslavenskog perioda od oko 50 godina, populacija se ušestostručila.
Rat u Bosni i Hercegovini
lijevo|mini|Spomen kamen u Novom Radakovu za Mateu Jurić.|150x150piksel mini|150x150px|Kameni spavač, spomenik masakra u Zenici na trgu Alije Izetbegovića. Službena prva civilna žrtva tokom rata u BiH u Zenici je ubijena vatrenim oružjem za vrijeme blokade tadašnje vojne kasarne JNA u naselju Bilimišće, a ubijena je Matea Jurić (29. jul 1990 — 13. maj 1992).
Dana 19. aprila 1993. oko podneva, od strane HVO-a devet granata je ispaljeno iz haubice i usmrtilo i ranilo više civila u centru grada, što se obilježava kao dan masakra u Zenici. Granata je ispaljena iz sela Putićevo (16 kilometara od Zenice), prva oko 12:10 sati, drugi napad sa dvije granate u 12:24, a naredne dvije runde sa dvije granate u 12:29. Grad je pretrpio i značajan gubitak civilnog stanovništva od snajperske vatre, požara i gladi, a stanovništvo nije imalo vodu i struju. Prvi novac Bosne i Hercegovine štampan je u Zenici, a prva vojna smotra Armije Republike Bosne i Hercegovine na čelu sa Alijom Izetbegovićem, održana je u Zenici. U jeku rata u Zenici se organizuje novi privredni sajam ZEPS.
Prva domaća međunarodna utakmica reprezentacije BiH odigrana je na Bilinom Polju protiv Albanije.
Poslijeratni period Tokom perioda koji je uslijedio poslije rata u Bosni i Hercegovini, Zenica je doživjela doživjela privredni slom. Obustavljanje rada ili u velikoj mjeri smanjenje intenziteta u najvećim zeničkim preduzećima kao što su Željezara Zenica, RMU Zenica, Metalno su direktno utjecale na veliku stopu nezaposlenosti.
Okosnica zeničke privrede Željezara, nakon neuspješnog udruživanja s Kuvajtskim investicijskim fondom, privatizacijom postaje dio ArcelorMittala, najvećeg svjetskog proizvođača čelika, a s pokretanjem integralne proizvodnje u novom privrednom subjektu ArcelorMittal Zenica. U tom periodu dolazi i do infrastrukturnih ulaganja u Zenicu. Izgrađuju se sportski objekti (Atletski stadion i višefunkcionalna Arena), glavna gradska magistrala (GGM).
21. vijek mini|150x150piksel|Rijeka Bosna se izlila po Kamberovića polju tokom poplava 2014. lijevo|mini|150x150piksel|Demolirana zgrada općinske uprave tokom protesta 2014. Zenica se relativno sporo oporavlja i dalje razvija ulazeći u 21. vijek, a evidentan je i pad broja stanovnika od 1991. do 2013. Zenica je izgubila četvrtinu stanovništva dijelom usljed rata, dijelom zbog nepovoljnih ekonomskih prilika u BiH.
Tokom poplava u Bosni i Hercegovini 2014. Zenica se suočavala sa izlivima rijeke Bosne i njene pritoke Kočeve kako u samoj jezgri grada, tako i okolnim naseljenim mjestim poput Nemile.
U februara 2014. održani su građanski protesti u kojim su uništene zgrada općinske uprave i zgrada RMK, a deseci osoba su zbrinuti u Kantonalnu bolnicu zbog zadobivenih povreda.