Borba za nezavisnost zemalja Latinske Amerike jeste proces čiji se glavni dio odigrao između 1810. i 1820. godine i predstavlja oslobađanje španskih, portugalskih i francuskih kolonija od vlasti metropola i formiranje samostalnih država. Na ovaj su proces utjecala kako dešavanja unutar kolonija, tako i međunarodni događaji, prije svega pojava prosvjetiteljstva i Francuska revolucija, Američki rat za nezavisnost i Napoleonova okupacija Španije.
Ova borba ne može se porediti s procesom dekolonizacije koji se odvijao sredinom 20. stoljeća u Africi i Aziji. Iako je u oba slučaja riječ o emancipaciji naroda, ratovi za nezavisnost u Latinskoj Americi nisu bili ratovi potlačenih i tlačitelja, već ratovi ljudi istog društvenog statusa, čija je borba predstavljala sudar vladajuće strukture kolonija s metropolom. U procesima koji su se odigrali u Africi i Aziji sukobili su se kolonijalni gospodari i potlačeno stanovništvo, koje je ustalo protiv takvog sistema.Philip Curtin, Istorija Afrike, "Klio", Beograd, 2005.
Trajanje i specifičnosti mini|lijevo|350p|Bitka kod Ayacucha, posljednja i odlučujuća bitka u borbi za nezavisnost latinoameričkih zemalja. Ulje na platnu, Antonio Herrera Toro prema sklici Martina Tovara y Tovara, 1824. Početak i završetak procesa borbe za nezavisnost zemalja Latinske Amerike historičari smještaju u različite vremenske okvire. Najveći broj njih slaže se da taj period traje oko pola stoljeća, od sedme decenije 18. do treće decenije 19. stoljeća (osim Kube, koja je stekla nezavisnost dosta kasnije, 1898), tj. od vidnih idejno-političkih utjecaja revolucionarne misli Evrope do međunarodnog priznanja latinoameričkih država. Ova dešavanja nastavit će se građanskim ratovima i sporom stabilizacijom.
Ekonomski, socijalni i politički procesi koji su doveli do oslobađanja ne dešavaju se istovremeno u svim dijelovima Latinske Amerike niti su neposredno povezani istim uzrocima. Naprotiv, dijele ih vremenske, etničke i socijalne razlike i izraziti lokalizam.
Rat za nezavisnost u Latinskoj Americi vode potomci bijelih doseljenika (kreoli) protiv metropole kao secesionistički rat i to je uglavnom samo njihova borba za vlast, a ne i borba širokih slojeva naroda. Indijanci, crni robovi i slobodni crnci nisu ostvarivali vlastite interese u tom ratu. Bili su često angažirani u interesu španske monarhije protiv separatizma svojih gospodara, zemljoposjednika i lokalnih vlasti. Čileanski historičar Jaime Eyzaguirre kao dokaz navodi da je od 87.000 rojalista (1820) svega trećina bila iz metropole, a da je u bitki kod Ayacucha od 9.000 vojnika na strani rojalista svega 500 bilo iz Španije.Jaime Eyzaguirre, Historia de Chile, Genezis nacional, Santiago, 1965.
Stanje u društvu U kolonijalnom društvu Latinske Amerike formirane su dvije suprotstavljene imućne socijalne strukture. Na jednom su kraju bili kreoli - veleposjednici i aristokrate evropskog porijekla, ali rođeni na američkom kontinentu, veoma bogati, ali bez direktnog pristupa političkoj vlasti, sem na lokalnom nivou. Ova grupa bila je suprotstavljena Špancima iz metropole, u čijim su rukama bili politička vlast, monopol nad trgovinom, sakupljanje poreza i taksi u četiri vicekraljevstva i posredovanje u odlivu bogatstva u metropolu. Obje grupacije bile su nezadovoljne svojim položajem. Obespravljena grupa stanovništva (Indijanci, crnci, mulati, zambosi) bili su posebno nezadovoljni svojim položajem, što se odražavalo kroz nebrojene i neuspjele ustanke tokom cijelog kolonijalnog perioda, koji su uvijek bili u krvi gušeni, a vođe surovo kažnjavane. Najžešći su bili ustanci Indijanaca koji su se protezali kroz cio kolonijalni period. Međutim, postoje oprečna mišljenja o njihovom utjecaju na početak antikolonijalnog rata u Latinskoj Americi. Dok neki historičari smatraju da indijanski ustanci i bune imaju marginalan značaj za izbijanje rata za nezavisnost, drugi smatraju da su opća društvena previranja predstavljala pripremu za konačni početak rata protiv kolonijalizma.
U ovakvo društvo lahko su prodrle revolucionarne ideje iz prosvjetiteljske Evrope koje su donosili bogati kreoli sa svojih putovanja i njihova djeca koja su se školovala u velikim evropskim centrima. Čitale su se zabranjene knjige o enciklopedistima, reformi postojećeg društvenog poretka, prirodnim naukama, prirodnim pravima čovjeka i drugim evropskim idejama. Prosvjetiteljske ideje o slobodi, jednakosti, napretku i nezavisnosti bile su poseban predmet proučavanja kreolske buržoazije i klera u španskim američkim kolonijama. Iako je nepismenost širokih narodnih slojeva bila velika, a španska metropola se trudila da spriječi širenje naprednih ideja u svojim kolonijama, vrlo brzo su se raširile ideje Rousseaua, Montesquieua i Voltairea.
Protjerivanje jezuita mini|250p|lijevo|Ruševine jezuitske crkve San Ignacio Miní, Misiones, Argentina Praksa kršćanskih religioznih redova u formiranju indijanskih komuna i uspjesi u pokrštavanju Indijanaca imali su udjela u pripremama za budući historijski zaokret. Ta praksa počela je u 16. stoljeću sa Bartoloméom de las Casasom i čuvenom raspravom u ValladoliduWatner C. "All Man are One". The libertarian tradition in Sixteenth Century Spain. Libertarian Studies 1987;8(2):293-309, održanom pred Karlom V, na kojoj su prvi put od početka kolonijalnih osvajanja u javnost izneseni nedjela i zločini konkvistadora nad Indijancima, što je rezultiralo osnivanjem prvih indijanskih kolonija. Najuspješniji od svih bili su jezuiti koji su osnivali jezuitske gvarani zajednice oko rijeke Parane na teritorijama današnjeg Paragvaja, Urugvaja i sjevernog dijela Argentine. Jezuiti su zajednice gvarani učinili potpuno nezavisnim i samodovoljnim entitetima, što je počelo praviti veliku smetnju kako metropoli, tako i crkvi i kolonijalnim vlastima. To je bio uzrok Gvaranskom ratu.Isključenje jezuita iz područja pod španskom vlašću
Iako se Gvaranski rat završio potpunom propašću gvarani zajednica i protjerivanjem jezuita s američkog kontinenta i kasnijim potpunim gašenjem tog religioznog reda (1773), jezuiti su odigrali bitnu ulogu u stvaranju svijesti o prirodnim pravima čovjeka i neophodnosti borbe protiv kolonijalizma. Originalnim pristupom, sličnim socijalnom utopizmu, jezuiti su od indijanskih naseobina stvorili državu u državi, snažno ekonomsko uporište koje je smetalo kolonijalnim vlastima. Poslije raspuštanja Družbe Isusove brojni njegovi redovnici ispoljili su veliku postojanost, nisu napustili red i zahvaljujući pomoći drugih redova uspjeli su u emigraciji, najviše u Italiji i Engleskoj, nastaviti svoj intelektualni utjecaj. Usmjerili su ga na patriotsko kazivanje o nehumanom odnosu španskih vlasti prema Indijancima. Jezuit Juan Pablo Vizcardo napisao je čuveno Pismo svim Špancima. U njemu je prvi put proklamirano pravo na revoluciju i nezavisnost. Pismo je došlo i do Francisca de Mirande, tada najvećeg zagovornika ideje o oslobađanju kolonija. De Miranda je objavio ovo pismo na više jezika, otvarajući oči svjetskoj javnosti pred strahotama nasilja ustanove repartimiento de labor i motive za veliki društveni zaokret, opravdavajući ga prirodnim pravima čovjeka.
Intelektualci Poslije progona jezuita, škole koje su oni držali preuzeli su kreoli, unoseći u njih nove sadržaje - ideje prosvijećenosti i enciklopedizma. Boravak čuvenih evropskih naučnika u kolonijama dao je podstrek već uzburkanoj intelektualnoj atmosferi. Počela su se stvarati udruženja intelektualaca u kojima se raspravljalo o politici, nauci, umjetnosti. Ranije zatvoreni krugovi intelektualaca otvaraju se prema javnosti. Održavaju se tribine na kojima se ispoljava novonastali hispanoamerički patriotizam. Broj ovakvih udruženja uvećao se kada su im se, osim kreola, pridružili i mestici (Gvatemala, 1808). Pritisak da se napusti skolastika kao pogled na svijet bio je toliko izražen da su se studenti Lime 1783. prvi put otvoreno suprotstavili zvaničnom kandidatu za rektora, predlažući jednog enciklopedistu. Sva ova intelektualna previranja i promjene na neki su način pripremale tlo za konačnu pobunu.
Masoni mini|120p|Masonski simbol U red najznačajnijih tajnih udruženja koje su organizacijski i propagandom pripremali Rat za nezavisnost bile su masonske lože. Frankomasonerija okupljala je više slojeva: aristokrate, intelektualce, oficire i druge. Najpoznatije ličnosti iz borbe za nezavisnost bili su slobodni zidari, članovi Američke lože, na čelu s velikim majstorom Franciscom de Mirandom. José de San Martín organizirao je ložu Lautaro u Buenos Airesu (1812–1815) koja je bila pod utjecajem masonerije iz Londona i koja se zalagala za ispunjavanje ciljeva Američke deklaracije o nezavisnosti. Masonske lože, djelujući uvijek tajno, organizirale su Veliko američko udruženje, Udruženje viteza razuma i druga. Preko njih su širili ideju otpora apsolutizmu i organizirali vojne pobune.<ref name="historijalatinskeamerike">Dr. Ljubomir Paligorić, Istorija Latinske Amerike, Institut za međunarodnu politiku i privredu, Beograd, 2003.</ref>
Pobune koje su prethodile ratu za nezavisnost Pobune i ustanci, veoma česti tokom tri stoljeća kolonijalne vladavine, nisu imali za cilj nezavisnost kolonija, ali su stvarali uvjete čije sazrijevanje dovodi do secesije. Svi ustanci i pobune u Latinskoj Americi tokom kolonijalne vladavine mogu se svrstati u tri kategorije: ustanci Indijanaca, izazvani eksploatacijom i ugnjetavanjem, ustanci robova, koji su imali za cilj ukidanje ropstva, te ustanci kreola. Cilj ovih posljednjih sve do 18. stoljeća bilo je rasterećenje od prevelikih nameta, protest protiv zloupotreba vlasti, samovolje pojedinaca, monopola i privilegija aristokratije i nisu bili usmjereni protiv monarhije i kolonijalne vlasti.
Pobune Indijanaca Najstariji su bili ustanci Indijanaca Perua. Prvi je još 1536. protiv porobljavanja podigao Manco Inca Yupanqui, nosilac vladajuće dinastije i jedan od nasljednika posljednjeg cara Inka, Atahualpe. Ustanak je bio masovan i vođen je s promjenjivom ratnom srećom. Ustanici su postigli znatne uspjehe i čak je kratkotrajno obnovljen suverenitet države Inka, mada na dosta manjoj teritoriji. Nakon pogibije Manca su naslijedili njegovi sinovi Titu Cusi i Túpac Amaru I, a kada su oni poraženi, ustanak je ugušen. Među borbenim plemenima Kečua i Aymara oni su postali simbol otpora.
Araukanci su sukcesivno dizali pobune na teritoriji današnjeg Čilea. Slično njima činili su i rudari u Novoj Španiji, Meksiku (1598), u Tucumánu (1655), zatim crnci u rudnicima zlata na teritoriji današnje Venecuele. Od sredine 17. stoljeća žarišta ustanaka premještaju se u Novi Meksiko, a uzroci su, osim spomenutih, i nasilno preobraćenje na kršćanstvo. Najveći među ustancima počeo je 1680. i tokom njega je razorena prijestonica Santa Fe. Ustanak je trajao 12 godina.
U 17. stoljeću španska vlast u kolonijama ozbiljno je uzdrmana ustancima i neredima. Jedan od ustanaka u Asunciónu, poznat kao Ustanak paragvajskih komunara (1724–1725) najveći je do tada sudar pobunjenika i centralističke vlasti. Vodio ga je jezuit José de Antequera, koji će postati simbol borbe protiv kolonijalne vlasti. Antequera i njegov nasljednik, Fernando de Mompox, prema nekim istraživačima, definirali su prava čovjeka pola stoljeća prije Lincolna i Francuske revolucije. Od njih je poteklo geslo da je autoritet naroda iznad autoriteta kralja. Komunarske simbole koristili su za svoje ciljeve i kreoli, koji su imali za cilj smanjenje poreskih nameta, slobodnu trgovinu i ukidanje obaveze vojne službe.